Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 135-137-ci ayələr

وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ .١٣٥

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ .١٣٦

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ .١٣٧

Ayələrin tərcüməsi

135\. (Kitab ǝhli:) "Doğru yolu tapmaq üçün yəhudi, yaxud da xaçpərəst olun!" dedilər. De: "(Bu təhrif olunmuş dinlər əsla doğru yola yönəltməzlər,) əksinə, xalis İbrahim dininə tabe olun. O, əsla Allaha şərik qoşanlardan deyildi.

136\. Deyin: "Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailǝ, İshaqa, Yaquba və onun övladlarına göndərilənlərə, (eləcə də) Musaya, İsaya və (digər) peyğəmbərlərə Rəbbi tərəfindən verilənə inanmışıq. Onlardan heç birini digərindən ayırmırıq. Biz yalnız Ona (Allahın əmrinə) təslim olanlarıq. (İrqi təəssüblər, şəxsi qərəzlər onların arasında ayrı-seçkilik etməyimizə səbəb olmur)”.

137\. Əgər onlar da sizin iman gətirdiyinizə iman gətirsələr, doğr yola yönəlmiş olarlar. Yox, əgər boyun qaçırsalar, haqdan ayrılmış olarlar. Allah onların şərini səndən uzaq edər. O, (hər şeyi) eşidən və biləndir.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

Bu ayələrlə bağlı İbn Abbasdan belə nəql edilmişdir: "Yəhudi alimlərindən və Nəcran xaçpərəstlərindən bir dəstəsi müsəlmanlarla müzakirə apararkən hər bir dəstə özünü haqlı, digərini isə batil hesab edirdi. Yəhudilər deyirdilər ki, bizim peyğəmbərimiz Musa bütün peyğəmbərlərdən, səmavi kitabımız Tövrat da digər səmavi kitablardan üstündür. Xaçpərəstlər də eyni iddianı edərək Həzrət İsanın ən üstün peyğəmbər, İncilin isə ən üstün səmavi kitab olduğunu bildirirdilər. Hər dinin ardıcılları müsəlmanları öz dininə dəvət edirdilər. Bununla əlaqədar yuxarıdakı ayələr nazil olaraq onların cavabını vermişdir".

Ayələrin təfsiri.

Yalnız biz haqq əhliyik.

Eqoistlik insanda yalnız özünün haqlı, başqalarının isə batil olduğu təsəvvürü yaratdığı üçün çalışır ki, hamını öz tərəfinə çəksin. Quran haqqında danışacağımız ilk ayədə belə buyurur: "(Kitab ǝhli:) "Doğru yolu tapmaq üçün yəhudi, yaxud da xaçpərəst olun!" - dedilər. De: "(Bu təhrif olunmuş dinlər əsla doğru yola yönəltməzlər,) əksinə, xalis İbrahim dininə tabe olun. O, əsla Allaha şərik qoşanlardan deyildi".

Həqiqi dindarlar xalis, şirkə heç bir qarışığı olmayan tövhid inanclı şəxslərdir. Xalis dini azdırıcı dindən ayırd etməyin əsas meyarı da məhz tövhid prinsipinə tam riayət edilməsidir.

İslam dini bizə öyrədir ki, Allahın göndərdiyi peyğəmbərlər arasında qətiyyən fərq qoymayaq, onların hamısının dininə hörmət edək. Çünki haqq dinin əsasları bütün dinlərdə eynidir. Musanın (ə) və İsanın (ə) dinləri nadan ardıcılları tərəfindən təhrif edilərək şirk ilə qarışsalar da, əslində, bu peyğəmbərlər də İbrahimin (ə) şirkdən uzaq xalis tövhid dinində olmuşlar. Əlbəttə, bu, "indiki dövrdə İslam dininə tabe olmalıyıq" fikri ilə heç bir ziddiyyət təşkil etmir.

Növbəti ayədə Allah-taala müsəlmanlara bu cür demələrini göstəriş verir: "Deyin: "Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yaquba və onun övladlarına göndərilənlərə, (eləcə də) Musaya, İsaya və (digər) peyğəmbərlərə Rəbbi tərəfindən verilənə inanmışıq. Onlardan heç birini digərindən ayırmırıq. Biz yalnız Ona (Allahın əmrinə) təslim olanlarıq”.

İrqi təəssüblər, şəxsi qərəzlər onların arasında ayrı-seçkilik etməyimizə səbəb olmur. Peyğəmbərlərin hamısı Allah tərəfindən insanların hidayəti üçün müxtəlif zamanlarda göndərilmiş müəllimlər olmuşlar. Onların hər birinin öz dövründə özünəməxsus vəzifələri olsa da, hamısı eyni məqsədə xidmət etmişdir. Bu da insanların xalis tövhid, haqq- ədalət işığı sayəsində doğru yola hidayət olmaları idi.

Sonuncu ayədə deyilir: "Əgər onlar da sizin iman gətirdiyinizə iman gətirsələr, doğru yola yönəlmiş olarlar. Yox, əgər boyun qaçırsalar, haqdan ayrılmış olarlar”.

Əgər irqi təəssüblərini, şəxsi qərəzlərini dinə qatmayıb bütün peyğəmbərləri istisnasız olaraq qəbul etsələr, doğru yola yönəlmiş olarlar. Əks təqdirdə, haqdan uzaq düşüb batilin sorağına getmiş olarlar. Ayənin ərəbcə mətnindəki (şiqaq) sözünün lüğəvi mənası "dəlik, mübahisə, döyüş" olsa da, bəzi təfsirçilərin fikrincə, burada "küfr", bəzilərinin fikrincə isə "azğınlıq, haqdan uzaqlaşıb batilə üz tutmaq" mənasını bildirir.

Bəzi təfsirçilərin qeyd etdiyinə görə, əvvəlki ayə nazil olub, Həzrət İsanın (ə) adı digər peyğəmbərlərlə birlikdə çəkildikdən sonra bəzi xaçpərəstlər dedilər ki, biz bu sözü qəbul etmirik. Çünki İsa (ə) digər peyğəmbərlər kimi olmamışdı, o, Allahın oğlu idi. Sonuncu ayə nazil olaraq onlara haqdan ayrılıb azğınlıqda olduqları barədə xəbərdarlıq etdi.

Ayənin sonunda Allah-taala müsəlmanlara təskinlik verərək kafirlərin planlarından qorxmamağı tapşırır: "Allah onların şərini səndən uzaq edər. O, (hər şeyi) eşidən və biləndir".

İncəliklər:

1\. Peyğəmbərlərin dəvətinin vəhdəti.

Quranın bir çox ayəsində peyğəmbərlərin hamısının eyni məqsədə xidmət etdiyi, onların arasında heç bir fərq olmadığı bildirilmişdir. Çünki hamısı eyni vəhy mənbəyindən ilham almışdır. Buna görə də müsəlmanlara tövsiyə olunmuşdur ki, peyğəmbərlərin hamısına eyni dərəcədə ehtiram etsinlər. Lakin az öncə də qeyd etdiyimiz kimi, bu fikir Allah tərəfindən göndərilən yeni dinin özündən əvvəlki dini nəsx etməsi və İslamın sonuncu din olması ilə heç bir ziddiyyət təşkil etmir. Çünki peyğəmbərlərin hər biri, sanki bəşəriyyətə müxtəlif sinifdə dərs keçən müəllimə bənzəyir. Hər sinif başa çatdıqda, təbii ki, müəllim şagirdlərini növbəti sinif müəlliminə təhvil verir. Bu nöqteyi-nəzərdən insanlar din təkamülünün son mərhələsi olan İslam Peyğəmbərini (s) qəbul etməlidirlər. Ancaq o Həzrəti (s) qəbul etmək əvvəlki peyğəmbərlərin öz dəvətində haqq olduğunu inkar etmək anlamına gəlmir.

2\. (əl-əsbat) kimlər olmuşdur?

(əsbat) sözü (səbt) və ya (sibt) sözünün cəmidir. "Səbt" sözü "hər hansı bir şeyin asanlıqla genişlənib yayılması" mənasını verir. Ağacın budaqları da asanlıqla ətrafa səpələndiyi üçün bəzi hallarda ona da (səbət) deyilir. Eyni nəslin qollarına da "səbt" deyilir. Çünki nəslin artıb yayılmasına səbəb olur.

Haqqında danışdığımız ayədə "isbat" dedikdə Bəni-İsrailin nəsilləri, yaxud Yaqub (ə) peyğəmbərin on iki oğlundan törəmiş övladlar nəzərdə tutulmuşdur. Onların arasından peyğəmbərlər də çıxdığna görə ayədə "isbat" da Allahın ayələrinin nazil olduğu şəxslər sırasında qeyd edilmişdir. Deməli, burada "isbat" dedikdə Həzrət Yaqubun (ə) bütün övladları nəzərdə tutulmur. Yalnız Bəni-İsrailin o nəsilləri nəzərdə tutulur ki, onlardan peyğəmbərlər çıxmışdır. Həzrət Yaqubun (ə) öz övladlarına gəldikdə isə, təbii ki, onların hamısı peyğəmbər olmamış, heç ola da bilməzdilər. Çünki qardaşlarına (Yusif (ə) peyğəmbərə) qarşı günah işlətmişdilər.

3\. Sözügedən ayələrin ərəbcə mətnində işlədilmiş (hǝnif) sözü (hənəf) kökündən olub, “azğınlıqdan düzgünlüyə meyil etmək" mənasını bildirir. Onun antonimi isə (cənəf) sözüdür. Mənası “düzgünlükdən azğınlığa meyil etmək”dir. Xalis tövhid dininin ardıcılları şirkdən üz çevirib təkallahlılıq inancına meyil etdiklərinə görə onlar (hənif) adlandırılmışlar. Buna görə də “hənif” sözünün mənalarından biri məhz "saf, düz"dür. Beləliklə, məlum olur ki, təfsirçilərin "hənif" sözünü "Kəbə evini ziyarət", "haqqa itaət etmək”, "İbrahimə (ə) tabe olmaq", "əməldə ixlaslı olmaq" kimi izah etmələri bu sözün əsas mənasının nümunələri kimi nəzərdə tutulmuşdur.