Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 144-cü ayə

قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ .١٤٤

Ayənin tərcüməsi

144\. Biz sənin üzünün (yeni qiblənin təyin olunması üçün) göyə tərəf çevrildiyini görürük. İndi səni razı olduğun qibləyə tərəf döndərəcəyik. Üzünü Məscidül-hərama tərəf çevir! Harada olsanız, üzünüzü oraya döndərin! Səmavi kitab verilmişlər bunun öz Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu yaxşı bilirlər. (Öz kitablarında İslam Peyğəmbərinin iki qibləyə namaz qılacağı haqqında oxuyublar.) Allah onların (bu ayələri gizlətmək yönündəki) əməllərindən xəbərsiz deyildir.

Ayənin təfsiri.

Harada olsanız, üzünüzü Kəbəyə tərəf çevirin!

Bir qədər əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, Beytül-müqəddəs müsəlmanların ilk və müvəqqəti qibləsi olmuşdur. Buna görə də Peyğəmbər (s) qiblənin dəyişdirilməsi ilə bağlı vəhyin intizarında idi. Xüsusilə də Həzrət Peyğəmbərin (s) Mədinəyə hicrətindən sonra yəhudilər bu məsələni daha çox qabardaraq müsəlmanları qınayır, onların müstəqil bir qibləyə malik olmadıqlarını bildirirdilər. Deyirdilər ki, biz müsəlmanlara qiblə haqqında məlumat verməyənə qədər onların heç qiblə haqqında anlayışları yox idi. Onların bizim qibləni qəbul etməsi dinimizin haqq olduğuna sübutdur və s.

İndi haqqında danışacağımız ayədə bu kimi məsələlərə toxunularaq qiblənin dəyişdirilməsi əmri verilmişdir: “Biz sənin üzünün (yeni qiblənin təyin olunması üçün) göyə tərəf çevrildiyini görürük. İndi səni razı olduğun qibləyə tərəf döndərəcəyik. Üzünü Məscidül-hǝrama tərəf çevir! Harada olsanız, üzünüzü oraya döndərin!"

Bildiyimiz kimi, (hədislərdə də məhz belə nəql edilmişdir ki,) qiblənin dəyişdirilməsi prosesi zöhr namazı əsnasında baş vermişdir. Çox həssas bir dönəmdə Həzrət Cəbrail (ə) nazil olub Peyğəmbərin (s) əllərindən tutaraq üzünü Beytül-müqəddəsdən Kəbəyə doğru çevirir. Bunun ardınca müsəlmanlar da dərhal üzlərini yeni qibləyə tərəf çevirirməklə sıralarını tənzimləyirlər. Hətta bəzi hədislərdə nəql edilmişdir ki, camaat namazında iştirak edən qadınlar öz yerlərini kişilərə, kişilər isə qadınlara vermişdir. (Təzə qiblə əvvəlkindən 180 dərəcə fərqlənirdi. Çünki Beytül-müqəddəs Mədinənin şimal istiqamətində yerləşdiyi halda, Kəbə tam cənubunda yerləşirdi.) Maraqlısı budur ki, əvvəlki səmavi kitablarda Həzrət Peyğəmbərin (s) nişanələrindən biri kimi məhz qiblənin dəyişməsi göstərilmişdir. Onlar (yəhudi və xaçpərəstlər) Peyğəmbərin (s) iki qibləyə tərəf namaz qılacağını öz kitablarında oxumuşdular. Bununla əlaqədar olaraq sözügedən ayədə belə deyilmişdir: "Səmavi kitab verilmişlər bunun öz Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu yaxşı bilirlər”.

Həzrət Muhəmmədin (s) seçildiyi ilk illərdə öz yaşadığı mühitdəki adətin təsiri altına düşməyərək bütlərin saxlanıldığı və bütün ərəblərin ehtiram göstərdiyi Kəbə evini deyil, azsaylı yəhudilərin qibləsini rəsmi qiblə kimi qəbul etməsi o Həzrətin (s) haqq olduğuna göstərən sübutlardan biridir.

Nəhayət, ayənin sonunda deyilir: "Allah onların (bu ayələri gizlətmək yönündəki) əməllərindən xəbərsiz deyildir".

Yəni yəhudilər qiblənin dəyişdirilməsinin onların öz kitabında Həzrət Peyğəmbərin (s) haqq olduğunu göstərən bir nişanə olduğunu demək əvəzinə, bunu gizlədərək vəziyyəti daha da gərginləşdirməyə çalışmışlar. Lakin Allah-taala onların həm əməllərindən, həm də niyyətlərindən xəbərdardır.

İncəliklər:

1\. Ayələrin ardıcıllığı.

Bu ayənin məzmunundan məlum olur ki, o, bundan əvvəlki ayədən qabaq nazil olmuşdur. Hazırda ixtiyarımızda olan Quran nüsxələrində onun özündən əvvəlki ayədən sonra gəlməsi isə onunla əlaqədardır ki, ayələr nazilolma tarixinə əsasən sıralanmamışdır. Bu və digər səbəbdən və təbii ki, bilavasitə Allah-taalanın göstərişinə əsasən Həzrət Peyğəmbər (s) vǝhy katiblərinə daha əvvəl nazil olmuş bir ayənin özündən sonra nazil olmuş ayədən sonra sıralanmasını tapşırmışdır. (Bu səbəblərdən biri də ayələrdən birinin digərindən üstün və əhəmiyyətli olmasıdır.)

2\. Çətin intizar.

Haqqında danışdığımız ayədən belə məlum olur ki, Həzrət Peyğəmbərin (s) Kəbəyə çox böyük rəğbəti olmuş və Allahın onu qiblə təyin etməsinin intizarını çəkmişdir. Bunun səbəbini isə o Həzrətin (s) İbrahim (ə) peyğəmbərə və ondan qalmış xatirələrə bağlılığı ilə əlaqələndirmək olar. Üstəlik, Kəbə ən qədim tövhid ocağı olmuşdur. Həzrət Peyğəmbər (s) anlayırdı ki, Beytül-müqəddəs müvəqqəti qiblədir və tezliklə müsəlmanlar üçün əsl qiblənin təyin edilməsini arzulayırdı. Lakin o Həzrət (s) Allahın əmrləri qarşısında tam müti olduğu üçün bu arzusunu heç dilinə belə gətirmirdi. Sadəcə göyə həsrətlə baxmasından ürəyində böyük bir arzusunun olduğu anlaşılırdı.

Yeri gəlmişkən, Peyğəmbərin (s) göyə tərəf üz tutmasını onunla izah etmək olar ki, vəhy mələyi ona məhz göydən nazil olurdu. Bunun başqa səbəbi ola bilməz. Çünki nə Allah-taalanın məkanı var, nə də vǝhy ona konkret bir yerdən nazil olurdu.

3\. "Tərəf" sözünün mənası.

Burada qeyd olunası daha bir məqam sözügedən ayədə Kəbə əvəzinə (Məscidül-hərama tərəf) ifadəsinin işlədilməsi ilə bağlıdır. Bu, onunla əlaqədardır ki, Məkkədən kənarda, xüsusilə də daha uzaq yerlərdə namaz qılarkən tam dəqiqliyi ilə Kəbənin paralelində dayanmaq çox çətin, bəlkə də, mümkünsüz bir məsələdir. Buna görə də daha geniş sahəsi olan Məscidül-hǝram ifadəsi verilmiş, xüsusilə də "tərəf" sözündən istifadə edilmişdir ki, İslamın bu vacib əməlini icra etmək hamıya müyəssər olsun. Üstəlik, adətən Kəbənin paralelindən daha kənarlara qədər gedib çıxan camaat namazlarının sıralarının da aqibəti məlum olur. Deməli, Kəbənin, hətta Məscidül-hǝramın paralelində dayanmaq çox çətin olsa da, oraya tərəf (bir qədər o tərəf-bu tərəfə olsa belə) dayanmağın heç bir çətinliyi yoxdur.

4\. Ümumi bir xitab.

Məlum məsələdir ki, Qurandakı xitablar bilavasitə Həzrət Peyğəmbərə (s) yönəlsə də, ümumi xarakter daşıyaraq bütün müsəlmanlara şamil olur. (Çox az hallarda yalnız o Həzrətin (s) özünə edilən xitablar istisnadır.) Bunu nəzərə aldıqda qarşıya belə bir sual çıxır ki, nə üçün bu ayədə üzü qibləyə tərəf dayanmaqla bağlı bir dəfə Həzrət Peyğəmbərin (s) özünə, bir dəfə də bütün müsəlmanlara xitab edilmişdir? Bu suala cavab olaraq qeyd etmək lazımdır ki, qiblənin dəyişdirilməsi prosesi böyük söz-söhbətlərlə nəticələnmiş bir məsələ idi. Buna görə də düşmənlərin vəsvəsələri nəticəsində İslamı yenicə qəbul etmiş insanlarda "Üzünü Məscidül-hǝrama tərəf çevir" xitabının təkcə Həzrət Peyğəmbərə (s) aid olması, özlərinin isə Beytül-müqəddəsə tərəf dayana bilməsi təsəvvürünü aradan qaldırmaqdan ötrü Allah-taala “Harada olsanız, üzünüzü oraya döndərin” buyurmaqla qiblənin dəyişdirilməsinin bütün müsəlmanlara aid olduğunu bildirmişdir.

5\. Qiblənin dəyişdirilməsi Peyğəmbərin (s) razı qalması üçün baş vermişdir?

Haqqında danışdığımız ayədəki “İndi səni razı olduğun qibləyə tərəf döndərəcəyik” cümləsindən belə başa düşülə bilər ki, Həzrət Peyğəmbər (s) razı qalsın deyə, qiblə dəyişdirilmişdir. Xeyr, qətiyyən belə olmamışdır. Beytül-müqəddəsin müvəqqəti qiblə olmasının və Peyğəmbərin (s) yeni qiblənin təyin ediləcəyi ilə bağlı əmrin gəlişini gözləməsinin bir tərəfdən yəhudilərin dedi-qodusunun qarşısını alacağı, digər tərəfdən də Hicaz əhalisinin Kəbəyə həddən artıq rəğbətinin olmasının İslam dininin daha sürətlə yayılmasında böyük rola malik olacağı ehtimalı bu yanlış təsəvvürü aradan qaldırır.

Yeri gəlmişkən, müsəlmanlar üçün əvvəlcə Beytül-müqəddəsin qiblə təyin edilməsinin də bu özəlliyi olmuşdur ki, İslam dininin qəbilə və irqi təəssübkeşliklərə əsaslanmayan bir din olduğu hamıya bildirilmiş, eyni zamanda bütpərəstlərin Kəbədə yerləşən bütlərinin üzərindən xətt çəkilmişdir.

6\. Kəbə böyük bir dairənin mərkəzi.

Bir nəfər Yer kürəsindən kənardan üzü Kəbə istiqamətinə tərəf namaz qılanların sırasına baxsa, axırda gedib Kəbəyə çatan bir-birinin içərisində müxtəlif dairələr görəcək. Bununla da Kəbənin vəhdət təşkil etdiyi məlum olur. Şübhəsiz, bu qiblə, məsələn, xaçpərəstlərin dünyanın harasında olmalarından asılı olmayaraq üzü şərq istiqamətinə doğru ibadət etməsindən (namaz qılmasından) daha ilhamvericidir.

Daha bir maraqlı fakt da var ki, müsəlmanların Kəbə istiqamətinin təyin edilməsinə xüsusi diqqəti İslamın əvvəllərində müsəlmanlar arasında astronomiya və coğrafiya kimi elm sahələrinin daha sürətlə inkişaf etməsi ilə nəticələndi. Çünki bu elmlər olmadan dünyanın müxtəlif bölgələrində qiblənin təyin edilməsi mümkün deyil.