Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 17-20-ci ayələr

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ .١٧

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ .١٨

أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ .١٩

يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ .٢٠

Ayələrin tərcüməsi

17\. Onlar (münafiqlər qaranlıq çöldə yolu tapmaq üçün) od yandıran şəxsə bənzəyirlər. Od (yanıb) ətrafındakıları işıqlandırdığı zaman Allah (tufan qoparıb) onların işığını söndürər və göz işləməyən qorxunc zülmətlər içində qoyar.

18\. Onlar kar, lal və kordurlar. Buna görə də (yanlış yoldan) dönməzlər.

19\. Yaxud qaranlıq gecədə ildırımlı və şimşəkli səmadan (yolçuların başına) yağan yağış altında ildırımın səsini eşitməsinlər deyə, ölüm qorxusundan barmaqlarını qulaqlarına tıxayanlara bənzəyirlər. Halbuki Allah kafirləri (qüdrəti ilə) əhatə etmişdir.

20\. İldırımın (gözqamaşdıran işığı), az qalır ki, onların gözünü çıxartsın. (Şimşək işıq saçıb çölü) onlar üçün aydınladanda (bir neçə addım) gedirlər, üzərlərinə qaranlıq çökdükdə isə dayanırlar. Əgər Allah istəsəydi, onların qulaqlarını və gözlərini alardı. Çünki Allah hər şeyə qadirdir.

Ayələrin təfsiri.

Münafiqlərin vəziyyətini təsvir edən iki gözəl misal.

Allah-taala münafiqlərin xüsusiyyətlərini bəyan etdikdən sonra bu ayələrdə onların vəziyyətini təsvir etməkdən ötrü iki gözəl misaldan istifadə etmişdir:

1) Birinci misalda deyilir: "Onlar (münafiqlər qaranlıq çöldə yolu tapmaq üçün) od yandıran şəxsə bənzəyirlər. Od (yanıb) ətrafındakıları işıqlandırdığı zaman Allah (tufan qoparıb) onların işığını söndürər və göz işləməyən qorxunc zülmətlər içində qoyar”.

Münafiqlər elə təsəvvür edirdilər ki, kiçik bir od parçası ilə zülmətlərə qarşı mübarizə apara bilərlər. Lakin qəfildən möhkəm külək qalxır və ya güclü yağış yağmağa başlayır. Bununla da alışdırdıqları kiçik od sönür və onlar yenidən zülmət içərisində qərq olurlar.

Daha sonra Allah-taala münafiqlərin kar, lal və kor olduğunu buyurur: "Onlar kar, lal və kordurlar. Buna görə də (yanlış yoldan) dönməzlər”.

Bu, necə də gözəl və dəqiq bir misaldır! Həyatda insanı məqsədindən uzaqlaşdıracaq yollar çox olsa da, onu məqsədinə çatdıracaq yalnız bir yol vardır. Üstəlik, həmin yolda insan həddən artıq maneələrlə, zülmətlərlə qarşılaşır. Şübhəsiz, bu zülmətləri arxada qoymaq üçün yolu işıqlandıracaq bir işığa ehtiyac var. Bu yolda ağıl və imandan gözəl işıq ola bilməz. Yolu qısa müddətlik işıqlandıracaq kiçik bir işıq zülmət qarşısında tab gətirə bilməz. Münafiqlər elə təsəvvür edirdilər ki, nifaq yolunu tutmaqla hər bir vəziyyətdə öz mövqelərini qoruya, təhlükələrdən amanda qala bilərlər. Fikirləşirdilər ki, hər iki dəstənin əldə edəcəyi gəlirlərdən onlara da pay çatar. Müsəlmanlar qələbə qazandıqda özlərini müsəlmanlara, kafirlər qələbə qazandıqda isə kafirlərə aid etməklə hər iki dəstədən qazanc əldə edərlər. Özlərini ağıllı və zirǝk adamlar sanır, bu "zirəkliklə" həyatlarını davam etdirmək istəyirdilər. Quran onların iç üzünü açaraq yalanlarını üzə çıxarır:

"Münafiqlər sənin yanına gəldikləri zaman: "Biz şəhadət veririk ki, sən, həqiqətən, Allahın elçisisən!" - deyirlər. Allah bilir ki, sən Onun elçisisən. Ancaq Allah şahiddir ki, münafiqlər yalançıdırlar”. Hətta Quran münafiqlərin yalançı olduğunu kafirlərə də bildirir:

"Münafiqlərin kitab əhlindən kafir olan qardaşlarına: "Əgər sizi vətəninizdən qovsalar, biz də sizinlə birlikdə çıxıb gedəcək və heç kəsin sizin haqqınızda olan sözlərinə tabe olmayacağıq. Əgər sizinlə döyüşsələr, sizə kömək edəcəyik!" dediyini görmədinmi? Allah onların yalançı olduğuna şahiddir. Əgər onları (yurdlarından) qovsalar, (münafiqlər) onlarla birlikdə çıxıb getməyəcəklər, (müsəlmanlar) onlara qarşı vuruşsalar, onlara köməklik göstərməyəcəklər. Əgər yardım göstərsələr belə, geri dönüb qaçar, sonra da onlara heç bir kömək edilməz".

Haqqında danışdığımız ayədə Allah-taala münafiqlərin barəsində məsəl çəkərkən "istəvqədə nəran" ifadəsini işlədərək onları "od yandıran şəxsə" bənzətmişdir, yəni münafiqlər nura qovuşmaqdan ötrü oddan istifadə edirlər. Od isə yandırıcılıq xüsusiyyətinə malik olmaqla yanaşı, həm tüstüyə, həm də külə malikdir. Möminlər isə yalnız iman nurundan istifadə edirlər. Münafiqlər üzdə iman nuruna malik olsalar da, batinləri oddur. Üzdə nurlu görünsələr də, bu nur qısa müddətli və zəifdir. Bu zəif nur da ya vicdanın işıq və nuruna, ya da ilkin imanlarına işarədir. Lakin sonradan kor-koranə təqlidlər və yersiz təəssübkeşliklər, inadkarlıqlar nəticəsində həmin iman da aradan gedir, onun üzərini zülmətlər örtür. Belə olduqda gözləri görmür, qulaqları eşitmir, dilləri söz tutmur. Çünki daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi, yanlış yola davam etmək doğru ilə yanlışı ayırd edə bilmək bacarığını tədricən insandan alır. Axırda vəziyyət o həddə gəlib çatır ki, belə insan yaxşını pis, pisi isə yaxşı kimi görür.

Ayədəki bənzətmə, əslində, nifaqla bağlı bir həqiqətin üstünü açır. O da budur ki, ikiüzlülük heç vaxt uzun müddət davam edə bilməz. Münafiqlər həm müsəlmanlardan, həm də kafirlərdən çox az müddət ərzində faydalana bilərlər. Lakin qısa müddət sonra səhrada əsən zəif küləyin nəticəsində sönən zəif işıq kimi onların da bu işığı sönəcək. Beləliklə də, əsl simaları üzə çıxacaq. Səhrada yolunu azmış insanlar kimi sərgərdan qalacaqlar.

Daha bir diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, İmam Muhəmməd Baqir (ə) “Günəşi işıqlı, ayı nurlu edən məhz Odur (Allahdır)" ayəsinin təfsiri barədə belə buyurmuşdur: "Allah yer üzünü günəşlə işıqlandırdığı kimi, Muhəmmədin (s) nuru ilə də işıqlandırmışdır. Buna görə də Muhəmmədi (s) günəşə, onun vəsisini (canişinini) isə aya bənzətmişdir”? Bu, o deməkdir ki, iman nuru bütün dünyanı işıqlandırır. Lakin nifaqın üzdə azacıq nuru olsa belə, o, yalnız öz yaxın çevrəsini, özü də qısa müddət üçün işıqlandıra bilər.

2) İkinci bənzətmədə Allah-taala münafiqləri başqa cür təsvir etmişdir. Zülmət gecədə qorxulu səhrada çox güclü yağış yağır. Səmada saçan güclü şimşəyin vahiməli gurultusu, az qala, səhrada gedənlərin qulaqlarını batırır. Yağışdan büsbütün islanmış bu adamların nə gedib daldalanmağa bir ümid yeri var, nə də gecənin zülməti onlara məqsədə doğru addımlamağa imkan verir. Quran kiçik, eyni zamanda dolğun bir cümlə ilə onların sərgərdan qalmasını belə çatdırır: "Yaxud qaranlıq gecədə ildırımlı və şimşəkli səmadan (yolçuların başına) yağan yağış altında ildırımın səsini eşitməsinlər deyə, ölüm qorxusundan barmaqlarını qulaqlarına tıxayanlara bənzəyirlər. Halbuki Allah kafirləri (qüdrəti ilə) əhatə etmişdir”.

Göy üzündə ardıcıl olaraq çaxan şimşəyin işığı o qədər güclüdür ki, az qalır, səhrada gedənlərin gözünü çıxartsın. Hər dəfə saçdıqda zülmətə bürünmüş səhranı işıqlandırır və bu işığın sayəsində onlar bir neçə addım yol gedirlər. Lakin şimşək çaxmadıqda hər tərəf yenidən zülmətə qərq olur və onlar yerlərində qalıb bircə addım da ata bilmirlər: "İldırımın (gözqamaşdıran işığı) az qalır ki, onların gözünü çıxartsın. (Şimşək işıq saçıb çölü) onlar üçün aydınladanda (bir neçə addım) gedirlər, üzərlərinə qaranlıq çökdükdə isə dayanırlar”.

Özlərini hər an təhlükə ilə qarşı-qarşıya görürlər. Çünki ucsuz- bucaqsız bu səhrada şimşəyin təhlükəsini dəf edəcək nə bir dağ, nə də bir ağac var. Hər an ildırım onları vurub külə döndərə bilər.

Bildiyimiz kimi, ildırım əsasən hündürlüyə yönəlir. Səhrada gedən insanlardan başqa orada heç bir hündürlük olmadığı üçün ildırımın onları vurma təhlükəsi daha çoxdur. (Hicaz səhraları kimi hamar düzənliklərdə ildırım vurma təhlükəsi dağlıq ərazilərdəkindən daha artıq olduğuna görə bu məsəlin əhəmiyyəti o ərazilərin sakinləri üçün daha çox aydın olur.)

Yuxarıda təsvir olunmuş vəziyyətlə qarşılaşan insan nə edəcəyini bilmir. Həddən artıq nigarandır. Yerində dayanıb qalmışdır. Nə gedə biləcəyi yol görünür, nə də ona yol göstərəcək bələdçi var. Hətta belə bir təhlükə də var ki, göy gurultusunun səsi qulaqlarını deşsin, gözlərini çıxartsın. Təbii ki, əgər Allah istəsə, bu da ola bilər. Çünki Allah hər şeyə qadirdir: "Əgər Allah istəsəydi, onların qulaqlarını və gözlərini alardı. Çünki Allah hər şeyə qadirdir”.

Münafiqlər də eynilə ayədə təsvir edilən yolçuya bənzəyirlər. Onlar güclü yağışa bənzəyən və hər tərəfi cənginə alan möminlərin arasına girsələr də, insanı ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə qoyan ildırımdan - Allahın bəlasından qorunmaq üçün iman qalasına daxil olmamışlar.

Müsəlmanların kafirlərə qarşı silahlı mübarizəsi münafiqlərə göy gurultusunu xatırladırdı. Arabir haqq yolunu tapmaq üçün fürsət düşür, ancaq bu fürsətlərdən istifadə etmirdilər. Həmin fürsətlər şimşək kimi tez yox olub gedir, münafiqlər də zülmətə qərq olmuş səhrada sərgərdan qalmış insanlar kimi nə edəcəklərini bilmirlər. İslamın sürətlə yayılması münafiqlərin gözünü qamaşdırır, onların iç üzlərini açan Quran ayələri isə onları hədəfə alırdı. Hər an yeni bir ayənin nazil olaraq onların sirrinin üstünü açacağını ehtimal verirdilər. Allah-taala "Tövbə" surəsinin 64-cü ayəsində bu məsələyə toxunaraq buyurmuşdur:

"Münafiqlər özlərinə qarşı, ürəklərində olan sirlərdən xəbər verəcək bir surənin nazil ediləcəyindən qorxurlar. De: "Siz istehza etməyinizdə olun. Allah qorxub çəkindiyiniz şeyi üzə çıxaracaqdır!" Münafiqlərin qorxduğu başqa bir məqam da ondan ibarət idi ki, birdən sirlərinin üstü açılar və Allah-taala artıq böyük gücə çevrilmiş müsəlmanlara münafiqlərə qarşı döyüş əmri verər. Quran bu barədə belə buyurmuşdur:

"Əgər ikiüzlülər, qəlbi xəstə olanlar və Mədinədə yalan xəbərlər və əsassız şayiələr yayanlar əməllərindən əl çəkməsələr, səni onlara qarşı qaldırarıq. Sonra onlar bu şəhərdə sənin yanında yalnız qısa müddət qala bilərlər, hər tərəfdən qovularlar. Harada ələ keçsələr, yaxalanıb amansızcasına öldürülərlər".

Bu ayələrdən çox aydın şəkildə başa düşülür ki, münafiqlər Mədinədə daim təlaş içərisində yaşamışlar. Ayələr çox sərt şəkildə onları hədəfə almış, hər an onların cəzalandırılması, ən azından Mədinədən çıxarılması barədə yeni bir ayənin nazil olması ehtimal edilirmiş.

Haqqında danışdığımız ayələrin Həzrət Peyğəmbərin (s) dövründə yaşamış münafiqlərin barəsində nazil olmasına baxmayaraq, hər bir dövrdə münafiqlərin olduğunu nəzərə alsaq, ayənin əhatə dairəsini onlara da şamil etmək mümkündür. Ayələrdə münafiqlər haqqında deyilmiş xüsusiyyətlərin hamısını indiki dövrün münafiqlərində də bircə-bircə müşahidə edirik.

Yuxarıdakı ayələrdə birinci misal ilə ikinci misal arasında hansı fərqin olmasına gəlincə, bu barədə iki təfsir mövcuddur. Biri odur ki, birinci ayədəki (“Onlar (münafiqlər qaranlıq çöldə yolu tapmaq üçün) od yandıran şəxsə bənzəyirlər. Od (yanıb) ətrafındakıları işıqlandırdığı zaman Allah (tufan qoparıb) onların işığını söndürər və göz işləməyən qorxunc zülmətlər içində qoyar" ayəsindəki) bənzətmə əvvəlcə əsl möminlərin sırasına qoşularaq, həqiqətən də, iman gətirmiş, lakin imanlarında sabitqədəm olmamış münafiqlərin barəsindədir. İkinci bənzətmə isə ("Yaxud qaranlıq gecədə ildırımlı və şimşəkli səmadan (yolçuların başına) yağan yağış altında ildırımın səsini eşitməsinlər deyə, ölüm qorxusundan barmaqlarını qulaqlarına tıxayanlara bənzəyirlər” ayəsindəki) bənzətmə isə əvvəlcədən nifaqa düçar olmuş, heç vaxt səmimi-qəlbdən iman gətirməmiş münafiqlərin barəsindədir.

İkinci təfsir isə odur ki, birinci bənzətmə fərdlərin, ikinci bənzətmə isə mühitin vəziyyətini bəyan edir. Buna görə də birinci bənzətmədə "Onlar (münafiqlər qaranlıq çöldə yolu tapmaq üçün) od yandıran şəxsə bənzəyirlər. Od (yanıb) ətrafındakıları işıqlandırdığı zaman Allah (tufan qoparıb) onların işığını söndürər və göz işləməyən qorxunc zülmətlər içində qoyar", ikinci bənzətmədə isə "Yaxud qaranlıq gecədə ildırımlı və şimşəkli səmadan (yolçuların başına) yağan yağış altında ildırımın səsini eşitməsinlər deyə, ölüm qorxusundan barmaqlarını qulaqlarına tixayanlara bənzəyirlər” - deyə ifadə edilmişdir.