Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 151-152-ci ayələr

كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ .١٥١

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ .١٥٢

Ayələrin tərcüməsi

151\. Həmçinin (qibləni dəyişməklə nemətimi tamamladığım kimi) sizə ayələrimizi oxumaq, sizi təmizləmək, kitabı, hikməti və bilmədiklərinizi öyrətmək üçün sizə öz içərinizdən bir peyğəmbər göndərdik.

152\. Elə isə, Məni xatırlayın ki, Mən də sizi yad edim. Mənə şükür edin və (nemətlərimə) nankorluq etməyin.

Ayələrin təfsiri.

Həzrət Peyğəmbərin (s) vəzifəsi.

Bundan əvvəlki ayənin son cümləsində Allah-taala qiblənin dəyişdirilməsinin əsas amillərindən birinin Öz nemətini müsəlmanlara kamilləşdirmək və onları hidayət etmək olduğunu bildirmişdi. İndi haqqında danışacağımız ayənin "həmçinin" bağlayıcısı ilə başlaması ondan xəbər verir ki, Allahın Öz nemətlərini sizin üçün kamilləşdirməsi təkcə qiblənin dəyişdirilməsi ilə bitmir. O, eyni zamanda sizə digər nemətlər də bəxş etmişdir. Bu ayədə ilk olaraq belə deyilir:

“Həmçinin sizə öz içərinizdən bir peyğəmbər göndərdik”.

Bu cümlənin ərəbcə mətnindəki (öz içərinizdən) ifadəsi buna işarə ola bilər ki, göndərilmiş peyğəmbər də bəşər övladıdır və yalnız bəşər övladı insanlara rəhbərlik edib onlara örnək ola, onları dərdi-sərdən, çətinliklərdən qurtara bilər. Bunun özü də böyük bir nemətdir. Bu ehtimal da ola bilər ki, göndərilmiş peyğəmbər sizin öz aranızdan, öz qəbilənizdəndir. Cahiliyyət dövr ərəblərində qəbilə təəssübkeşliyi həddən artıq güclü olduğu üçün onlar digər millətdən olan peyğəmbəri qəbul etməyə bilərdilər. Necə ki “Şuǝra” surəsinin 198-199-cu ayələrində bu məsələyə toxunulmuşdur:

"Əgər Biz onu ərəb olmayanlardan birinə nazil etsəydik və o, bunu onlara (ərəblərə) oxusaydı, ona iman gətirməzdilər". Peyğəmbərin (s) ərəblərin öz arasından çıxması da onlar üçün böyük bir nemət hesab edilirdi. Təbii ki, bu, işin başlanğıcı üçün belə olmuşdur. Axırda isə qəbilə, ölkə və digər təəssübkeşliklər proqramdan çıxarılmış, İslam bütün dünyanı vahid vətən, bütün insanlığı isə vahid irq olaraq təqdim etmişdir.

Bu nemətin ardınca ayədə Həzrət Peyğəmbərin (s) bərəkətinə müsəlmanlara nəsib olmuş daha dörd nemətə işarə edilmişdir. Bunlar aşağıdakılardır:

“Sizə ayələrimizi oxumaq”.

Bu cümlənin ərəbcə variantında işlədilmiş (yətlu) feili (tilavət) kökündən olub, "bir-birinin ardınca gətirmək” mənasını bildirir. Buna görə də nəyisə ardıcıl oxuduqda ona tilavət deyilir. Həzrət Peyğəmbər (s) də Allahın ayələrini insanlara düzgün və ardıcıl şəkildə oxuyurdu ki, qəlbləri onu qəbul etməyə hazır olsun. Bu baxımdan o Həzrətin (s) ayələri tilavət etməsi növbəti cümlələrdə deyilən təmizləmə və təlim işləri üçün hazırlıq xarakteri daşımışdır.

2) Sizi təmizləmək.

Bu ifadənin ərəbcə variantında işlədilmiş (yuzəkkikum) feili (təzkiyyə) məsdərindən olub, Rağib İsfahaninin “Mufrǝdatul- Quran" əsərində dediyi kimi, "yetişdirmək, inkişaf etdirmək” mənasını bildirir. Yəni Həzrət Peyğəmbər (s) Allah-taalanın ayələrinin köməyi ilə insanların maddi-mənəvi dəyərlərini artırır, ruhlarını inkişaf etdirir, fəzilət potensiallarını üzə çıxardır, cəmiyyəti cahiliyyət dövründən qalmış bəyənilməz xüsusiyyətlərdən təmizləyirdi.

3) Sizə kitabı və hikməti öyrətmək.

Təlim təbii olaraq tərbiyədən əvvəl gəlir. Lakin daha öncə də qeyd etdiyimiz kimi, Quran əsas məqsədin tərbiyə olduğunu çatdırmaqdan ötrü adətən onu daha əvvəl vermişdir.

Kitab ilə hikmətin fərqinə gəldikdə isə qeyd etməliyik ki, vəhy dedikdə Quranın möcüzə yolu ilə Həzrət Peyğəmbərə (s) nazil olmuş ayələri, Allahın kəlamı nəzərdə tutulur, hikmət isə o Həzrətin (s) sünnə adlandırdığımız öz sözləri olmuşdur. Belə ehtimal da oluna bilər ki, kitab dedikdə göstərişlərin özü, hikmət dedikdə isə onların sirləri, fəlsəfəsi və nəticəsi başa düşülür. Bəzi təfsirçilərin fikrincə, hikmət kitabın təlimlərindən hasil olan və insana hər bir işi öz yerində yerinə yetirməyi öyrədən halətə deyilir."

"Əl-Mənar" təfsirinin müəllifi hikmət dedikdə sünnənin nəzərdə tutulduğu fikrini yanlış hesab edərək öz iddiasını "İsra” surəsinin 39- cu ayəsi ilə əsaslandırır:

"Bunlar Rəbbinin sənə vəhy etdiyi hikmətlərdəndir".

Lakin bizim fikrimizcə, bu iddianın cavabı aydındır. Belə ki hikmət daha geniş bir məfhum olub, Quran ayələrinə və bu yolla Həzrət Peyğəmbərə (s) nazil olmuş sirlərə də şamil ola bilər. Lakin (sözügedən ayədə olduğu kimi) "hikmət” sözü “kitab” sözü ilə birlikdə işlədildikdə, sözsüz ki, onda Qurandan başqa məna nəzərdə tutulur. Bu isə sünnədən başqa bir şey ola bilməz.

4) Sizə bilmədiklərinizi öyrətmək.

Bu məna kitabı və hikməti öyrətməyin tərkibində olsa da, Allah- taala onu ayrıca verməklə insanlara başa salır ki, əgər peyğəmbərlər olmasaydılar, bir çox elmlər sizə əbədi olaraq naməlum qalardı. Onlar təkcə mənəvi və ictimai rəhbərlər deyil, eyni zamanda elmi rəhbərlər də olmuşlar. Onlar olmadan insanlar elmdən faydalana bilməzdilər.

Bu ayədəki müxtəlif nemətlər sadalandıqdan sonra növbəti ayədə bu nemətlərə görə şükür və onlardan düzgün istifadə etməyin lazımlığı bildirilmişdir: “Elə isə, Məni xatırlayın ki, Mən də sizi yad edim. Mənə şükür edin və (nemətlərimə) nankorluq etməyin".

Elə təsəvvür edilməməlidir ki, "Məni xatırlayın ki, Mən də sizi yad edim" cümləsi insanlar arasında olan qarşılıqlı xətir-hörmət kimi nəzərdə tutulmuşdur. Burada bir genetik məsələyə toxunulmuşdur. Yəni həmişə bütün yaxşılıqların mənbəyi olan varlığı - Onu xatırlamaqla öz ruhunuzu təmizləyin, Onun rəhmətini qəbul etməyə hazır olun. Bu müqəddəs Varlığı xatırlamağınız sizi bütün işlərinizdə səmimi, ixlaslı, daha da güclü edəcək.

Nemətlərin şükrünü yerinə yetirmək də təkcə dildə şükür etməkdən ibarət deyil. Hər bir nemət nəzərdə tutulduğu məqsəd üçün istifadə edilməlidir ki, Allah-taala Öz nemətlərini daha da artırsın.

İncəliklər:

1\. "Məni xatırlayın ki, Mən də yad edim" cümləsi barədə təfsirçilərin fikri.

Bu cümlədə hansı mənanın nəzərdə tutulduğu, Allahın yad etməsində məqsədin nə olduğu və ümumiyyətlə, Allahın insanı necə yad etməsi barədə təfsirçilər müxtəlif fikirlər bildirmişlər. Fəxr Razi öz təfsirində on müxtəlif fikir qeyd etmişdir:

1-İtaət etməklə Məni xatırlayın ki, Mən də sizə Öz rəhmətimi nazil edim. "Ali-İmran" surəsinin 132-ci ayəsi də bu fikri təsdiqləyir:

"Allaha və peyğəmbərə itaət edin ki, bağışlanmış olasınız!"

2-Dua etməklə Məni xatırlayın ki, Mən də dualarınızı qəbul edim. "Ğafir" surəsinin 60-cı ayəsi də bu fikri təsdiqləyir:

"Məni çağırın, sizi (duanızı) qəbul edim”.

3-Həmd-səna və şükür etməklə Məni xatırlayın ki, Mən də Öz nemətlərimi sizə artırım.

4-Dünyada Məni xatırlayın ki, Mən də axirətdə sizi xatırlayım.

5-Gizli yerlərdə Məni xatırlayın ki, Mən də toplu yerlərdə sizi xatırlayım.

6-Nemətlərin bol olduğu zaman Məni xatırlayın ki, Mən də çətinliklər zamanı sizi xatırlayım.

7-İbadət etməklə Məni xatırlayın ki, Mən də Öz köməyimlə sizi xatırlayım. "Fatihə" surəsinin 5-ci ayəsi də bu fikri təsdiqləyir:

"(İlahi!) Yalnız Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən imdad diləyirik!"

8-Yolumda cihad etməklə (çalışmaqla) Məni xatırlayın ki, Mən də sizi Öz yoluma yönəltməklə xatırlayım. "Ənkəbut” surəsinin 69-cu ayəsi də bu fikri təsdiqləyir:

"Yolumuzda (ixlasla) cihad edənləri, mütləq, Öz yolumuza yönəldəcəyik".

9-Məni səmimiyyətlə xatırlayın ki, Mən də sizi səmimiyyətlə yad edim.

10-Məni tanrınız olaraq xatırlayın ki, Mən də sizi Öz mərhəmətimlə xatırlayım. "Fatihə” surəsi bütünlüklə bu fikri təsdiqləyir.

Bu mənaların hər biri haqqında danışdığımız ayənin geniş mənasının bir çalarıdır. Yəni ayədə bu mənaların hamısı əks olunmuş, hətta sözügedən ayə bunlardan başqa mənaları da ehtiva etmişdir. Məsələn, bu mənanı əlavə edə bilərik: "Şükür etməklə Məni xatırlayın ki, Mən də nemətlərimi artırmaqla sizi xatırlayım". Necə ki "İbrahim”surəsinin 7-ci ayəsində belə deyilmişdir:

"Əgər şükür etsəniz, sizə (olan nemətimi) artıraram".

Təbii ki, Allahı istənilən halda xatırlamaq insanda müəyyən bir təsirə malikdir. Həmin təsirin nəticəsində insanın ruhu yeni rəhmətin nazil olmasına layiq görülür.

2\. Allahı xatırlamağın mənası.

Məlum məsələdir ki, Allahı xatırlamaq təkcə Onun adını dilə gətirmək deyil. İnsan bütün varlığı ilə Allahı xatırlamalı, hər an Onun fikrində olmalıdır. Məhz bu amil onu günahdan qoruyub itaətə söv edə bilər. Təsadüfi deyil ki, Həzrət Peyğəmbər (s) və məsum imamlardan nəql edilmiş çoxsaylı hədislərdə Allahı xatırlamaq dedikdə praktiki xatırlama nəzərdə tutulduğu bildirilmişdir. Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş bir hədisdə deyilir:

"Bu ümmət üç şeyin öhdəsindən layiqincə gələ bilməz: din qardaşı ilə mal bölgüsündə bərabərlik, həm özünə, həm də başqalarına qarşı ədalətli mühakimə ilə insanların haqqını ödəmək və Allahı istənilən halda xatırlamaq. Allahı xatırlamaq "Subhanəllahi vəlhəmdu lillahi və la ilahə illəllahu vəllahu əkbər" demək deyil. (Allahı xatırlamaq odur ki,) insan haram (günah) bir işlə qarşılaşdıqda Allahdan qorxub həmin işdən çəkinsin”.

İstənilən halda o əzəmətdə Allah-taalanın bəndələri xatırlamasını Öz xatırlanması ilə birlikdə qeyd etməsi necə də gözəldir! Bəndələr öz məhdud və kiçik aləmində Onu xatırlayır, Allah isə Öz sonsuz və böyük aləmində bəndələri mərhəməti ilə xatırlayır.