Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 153-154-cü ayələr

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ .١٥٣

وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ .١٥٤

Ayələrin tərcüməsi

153\. Ey iman gətirənlər! Səbir və namazdan kömək alın. (Çünki) Allah səbir edənlərlədir.

154\. Allah yolunda öldürülənlərə ölü deməyin. Əksinə, onlar diridirlər, lakin siz dərk etmirsiniz.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

Bəzi təfsirçilər İbn Abbasa istinadən ikinci ayənin Bədr döyüşündə şəhid olmuş müsəlmanların barəsində nazil olduğunu nəql etmişlər. Onlar altısı mühacirlərdən, səkkizi isə Peyğəmbərin (s) Mədinədəki silahdaşlarından - ǝnsardan olmaqla ümumilikdə on dörd nəfər olmuşlar. Döyüş başa çatdıqdan sonra bəzi müsəlmanlar: "Filankəs öldü" dedikdə bu ayə nazil olaraq onlara "ölü" sözünü deməməyi qadağan etməklə şəhidlərin ölmədiyini bildirmişdi.'

Ayələrin təfsiri.

Şəhidlər ölməz.

Bundan əvvəlki ayələrdə təlim-tərbiyə (mənəvi təmizlik), zikr və şükürdən söhbət getdiyi üçün, həmçinin bu işlər geniş məfhum kəsb edərək dini göstərişlərin əksəriyyətinə şamil olduğundan indi isə sözügedən ilk ayədə səbirdən danışılır. Səbir olmadan bu göstərişlərin heç biri gerçəkləşə bilməz. Əvvəlcə belə deyilir: "Ey iman gətirənlər! Səbir və namazdan kömək alın”.

Məhz bu iki vasitənin köməyi ilə çətinliklərə sinə gərmək mümkündür. Əgər insan bu iki vasitədən istifadə edərsə, sözsüz ki, qalib gələcək. Çünki Allah səbir edənlərlə birlikdədir: “(Çünki) Allah səbir edənlərlədir”.

Bəzilərinin düşündüyünün əksinə olaraq səbirli olmaq heç də zillətə boyun əymək, məğlubiyyətlə barışmaq demək deyil. Səbir çətinliklər qarşısında dözümlü olmaq, onlara sinə gərmək deməkdir. Əxlaq alimləri səbrin üç növünün olduğunu qeyd etmişlər:

1) İtaətdə səbirli olmaq (yəni Allaha itaət yolunda qarşıya çıxan çətinliklərə dözmək)

2) Günah qarşısında səbirli olmaq (yəni günah və nəfsani istəklərə qarşı səbirli olmaq, günaha getməmək)

3) Müsibətlər qarşısında səbirli olmaq (yəni arzuolunmaz hadisələr zamanı mətin olmaq, dözümsüzlük göstərməmək, özündən çıxmamaq)

Quranda səbir qədər təkrar və çox təkid edilmiş çox az mövzuya rast gəlmək olar. Səbir mövzusuna Quranda təxminən yetmiş dəfə toxunulmuşdur ki, bunun ondan artığı şəxsən Həzrət Peyğəmbərə (s) aiddir.

Tarixin böyük şəxsiyyətləri şahiddir ki, onların müvəffəqiyyət sirlərindən biri, bəlkə də, uğur qazanmalarının ən böyük amili məhz səbirli davranmaları olmuşdur. Bu xislətə sahib olmayan insanlar çətinliklər qarşısında tez ruhdan düşürlər. Bu amilin fərdlərin və cəmiyyətin inkişafındakı rolunda nə imkanata ehtiyac var, nə də istedad və bacarığa. Təsadüfi deyil ki, Quranda bu məsələnin üzərində ən təkidli ifadələrlə dayanılmışdır. Məsələn, ayələrdən birində belə deyilmişdir:

"Səbir edənlər mükafatlarını hesabsız alacaqlar".

Başqa bir ayədə çətinliklər və müsibətlər qarşısında səbir etməklə əlaqədar olaraq belə deyilmişdir:

"Başına gələn müsibətlər qarşısında dözümlü ol ki, bu, mühüm işlərdəndir”.

Səbir elə önəmli bir xislətdir ki, o, olmadan digər xislətlərin heç bir dəyəri olmaz. İmam Əli (ə) “Nəhcül-bəlağə” əsərinin "Hikmətli kəlamlar" bölməsində belə buyurmuşdur:

"Səbirli olun! Səbrin imanda olan mövqeyi başın bədəndə olan mövqeyi kimidir. Başsız bədənin faydası olmadığı kimi, səbirsiz imanın da faydası yoxdur".

Bir çox hədislərdə günah etmək üçün hər bir şərait mövcud olduğu halda, insanın səbir edərək günaha göz yumması ən üstün səbir kimi təqdim edilmişdir.

Haqqında danışdığımız ayədə İslamın ilk illərində müsəlman olmuş şəxslərə amansız düşmənin təzyiqlərinə qarşı səbirli olmaq göstərişi verilmiş, buna əməl edəcəkləri təqdirdə bunun Allaha imanın sayəsində azadlığa çıxacaqları ilə nəticələnəcəyi bildirilmişdir. Tarix şahiddir ki, bütün qələbələrin rəmzi məhz bu amil olmuşdur.

Sözügedən ayədə səbirlə birlikdə önəmli bir dayaq kimi təqdim edilən digər göstəriş namazdır. Təsadüfi deyil ki, bəzi hədislərdə Əmirəl- möminin Əli ibn Əbutalibin (ə) hər hansı çətinliklə qarşılaşdıqda namaz qılması nəql edilmişdir. Məsələn, hədislərdən birində belə deyilmişdir:

"Əli (ə) hər hansı bir çətinliklə qarşılaşdıqda namaza üz tutardı. Namazı qılıb qurtardıqdan sonra çətinliyi aradan qaldırmağa gedərək "Səbir və namazdan kömək alın" ayəsini oxuyardı". Buna qətiyyən təəccüblənmək lazım deyil. Çünki insan həll etmək iqtidarında olmadığı bir çətinliklə qarşılaşdıqda arxalana biləcəyi tükənməz bir qüdrətə ehtiyac duyur. O, belə bir qüdrətə məhz namazın sayəsində yol tapa bilir. Həmin qüdrətə arxalanmaqla çətinliklərə sinə gərib onları geridə qoymağı bacarır. Deməli, sözügedən ayədə, əslində, iki önəmli məsələ vurğulanmışdır. Biri Allaha arxalanmaq, digəri isə insanın özünəinamıdır. Birincisi namazın, ikincisi isə səbirin timsalında özünü büruzə verir.

Səbir və namazdan kömək diləməyin ardınca növbəti ayədə səbirlə bilavasitə bağlılıqları olan şəhidlərin əbədi həyatına toxunulur. İlk olaraq belə deyilir: "Allah yolunda öldürülənlərə ölü deməyin".

Sonra isə bu fikir bir qədər də təkidlə qeyd edilərək onların diri olduğu, sadəcə insanların bunu anlamadığı bildirilir: "Əksinə, onlar diridirlər, lakin siz dərk etmirsiniz”.

İstənilən hərəkatda bir qrup insan özünü kənara çəkərək nəinki bir iş görmür, hətta iş görənləri də həvəsdən salmağa çalışır. Xoşagəlməz bir hadisə baş verən kimi təəssüf hissi keçirir, bunu hərəkatın nəticəsiz qalmasına səbəb göstərirlər. Lakin xəbərləri yoxdur ki, qurban vermədən heç bir müqəddəs məqsədə çatmaq mümkün deyil. Bu, dünyanın dəyişməz qanunlarındandır. Quran bu cür insanlar haqqında dəfələrlə söz açmış, hər dəfə də onları qınamışdır.

İslamın ilk illərində də bir qrup belə insan var idi. Müsəlmanlardan kimsə və ya kimlərsə döyüş meydanında şəhidlik zirvəsinə ucalırdısa, "filankəs öldü" deyib təəssüf hissi keçirməklə başqalarını da narahat edirdilər. Allah-taala onların bu cür qərəzli sözlərinə cavab olaraq bir həqiqətin üzərindən pərdə götürərək buyurur ki, Allah yolunda öldürülənlərə ölü deməyə sizin haqqınız yoxdur. Onlar diridirlər, özü də əbədi dirilərdir. Allah yanında mənəvi ruzilərdən faydalanırlar. Bir- biri ilə danışır, öz aqibətlərindən son dərəcədə məmnundurlar. Maddi aləmin məhdud dörd divarı arasında qalmış sizlər isə, əslində, zindanda- sınız, lakin özünüzün bundan xəbəriniz yoxdur.

İncəliklər:

1\. Şəhidlərin əbədi həyatı.

Şəhidlərin əbədi həyatının hansı formada olması təfsirçilər arasında mübahisəli məsələlərdəndir. Sözügedən ayədə şəhidlərin Bərzəx həyatına sahib olması bildirilir və bunda qətiyyən şübhə ola bilməz. Lakin bu, mənəvi bir həyatdır. Çünki onların bədəni artıq çürüyüb torpağa qarışmışdır. İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə deyildiyi kimi, şəhidlərin Bərzəx həyatı (qeyri-adi bir maddə ilə adi maddənin qarışığından təşkil olmuş) bədənlə davam edir. Bu barədə, inşallah, "Muminun" surəsinin 100-cü ayəsinin təfsirində ətraflı məlumat verəcəyik.

("Onların arxasında diriləcəkləri günə qədər Bərzəx vardır”) Bəzi təfsirçilər bu həyatı yalnız şəhidlərə məxsus qeybi bir həyat kimi izah edərək bildirmişlər ki, bizim bu həyatın necəliyi barədə heç bir məlumatımız yoxdur. Digər bir qrup təfsirçinin fikrincə, burada "həyat" dedikdə "hidayət”, “ölüm” dedikdə isə "azğınlıq" nəzərdə tutulmuşdur. Onların dediyinə görə, ayənin mənası belə olur ki, Allah yolunda öldürülənlərin azğın olduğunu deməyin, onlar hidayət olmuşlar. Üçüncü bir qrup isə belə hesab etmişdir ki, “şəhidlərin sağ olduğu” deyildikdə onların adlarının və şəhidlik məktəblərinin həmişə yaşayacağı nəzərdə tutulmuşdur. Lakin daha əvvəldə dediklərimizi nəzərə alaraq belə hesab edirik ki, bu ehtimalların heç biri doğru deyil. Nə ayədə məcazi mənanın nəzərdə tutulduğunu, nə də şəhidlərə məxsus qeybi bir həyat olduğunu deməyə ehtiyac yoxdur. Şəhidlər Bərzəxin ruhani həyatına sahibdirlər. Sadəcə olaraq onlar adi insanlardan fərqli olaraq Allahın mərhəmətinə daha yaxındırlar və Onun dərgahında cürbəcür nemətlərdən faydalanırlar.

2\. Şəhidliklə fəxr edən məktəb.

Quran sözügedən ayədə, habelə digər ayələrdə şəhadət məsələsini ön plana çəkməklə haqq ilə batilin mübarizəsində ortaya təzə və olduqca mühüm bir amil çıxarmışdır. Bu, elə bir amildir ki, təsiri hər növ silahdan daha güclüdür. O, dövrün ən inkişaf etmiş silahını da təsirsiz qoymaq iqtidarındadır.

İslam tarixini vərəqləsək, görərik ki, bu müqəddəs dinin inkişafı naminə bütün varlığından keçməyə hazır olan insanların bu qədər can-fəşanlıq göstərməsinin və əldə edilmiş qələbələrinin arxasında İslamın öz təlimlərində Allah və haqq-ədalət yolunda şəhid olmağın ölüm mənasında deyil, səadət və əbədi həyat mənasında olduğunu insanlara aşılaması dayanır. Bu məktəbdə bu dərsi almış mücahidlər adi döyüşçülərdən tamamilə fərqlənirlər. Adi döyüşçü öz canını qorumağı düşündüyü halda, haqq yolunun mücahidləri öz əqidələrinin yaşaması naminə döyüşə atılır, canlarından keçməyə hazır olur və bununla fəxr edirlər.

3\. Bərzəx həyatı və ruhun əbədiyyəti.

Yeri gəlmişkən, bu ayədən (ölümdən sonra, Qiyamətdən qabaq) insanların Bərzəx həyatı sürəcəyi açıq-aydın başa düşülür. Bu, həm də "Quran ruhun əbədiliyi və Bərzəx həyatına toxunmamışdır” deyənlərə tutarlı bir cavabdır.

Bu mövzu, eləcə də şəhidlərin əbədi həyatı, onlara verilən mükafat və Allah yolunda öldürülənlərin yüksək dərəcəsi haqqında, inşallah, kitabın üçüncü cildində, “Ali-İmran" surəsinin 169-cu ayəsinin təfsirində daha ətraflı məlumat verəcəyik.