Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 159-160-cı ayələr

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ .١٥٩

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ .١٦٠

Ayələrin tərcüməsi

159\. Kitabda insanlara aşkar etdiyimiz dəlillərdən sonra göndərdiyimiz nişanələri və hidayət vasitələrini gizlədən kimsələr Allahın lənətinə gəlirlər və bütün lənət edənlər də onlara lənət oxuyurlar.

160\. Mən yalnız tövbə edənlərin, (pis əməllərini yaxşı işlərlə) islah edənlərin və (gizlətdiklərini) aşkara çıxaranların tövbəsini qəbul edirəm. Mən tövbələri qəbul edən və mərhəmətliyəm.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

Cəlaləddin Süyuti "əsbabun-nüzul" kitabında İbn Abbasdan belə nəql etmişdir: "Müsəlmanlardan Məaz ibn Cəbəl, Səd ibn Məaz, Xaricə ibn Zeyd və başqaları yəhudi alimlərin yanına gəlib Tövratdakı (həzrəti Peyğəmbərin (s) gəlişi barəsində) həqiqətlərdən sual etdilər. Onlar həqiqəti gizlədib, suala cavab verməkdən boyun qaçırdılar və sözügedən ayə onların haqqında nazil oldu."

Ayələrin təfsiri.

Haqqı gizlətmək qadağandır!

Bu ayə yəhudi alimləri ilə əlaqədar nazil olsa da, onun hökmünün haqqı gizlədən bütün insanlara şamil olmasını məhdudlaşdıra bilmərik. Belə insanlar ayədə ən sərt şəkildə tənqid olunaraq deyilir: "Kitabda insanlara aşkar etdiyimiz dəlillərdən sonra göndərdiyimiz nişanələri və hidayət vasitələrini gizlədən kimsələr Allahın lənətinə gəlirlər və bütün lənət edənlər də onlara lənət oxuyurlar”.

Bu ayədən belə məlum olur ki, həm Allah, həm də bütün bəndələr və mələklər haqqı gizlədən insanlara nifrət edirlər. Başqa sözlə desək, haqqı gizlətmək elə bir işdir ki, bütün haqsevərlərin qəzəbinə səbəb olur. Allahın əmanət etdiyi ayələri şəxsi mənafeyinə görə gizlədib insanları azğınlığa tərəf çəkən alimin bu əməlindən böyük hansı xəyanət ola bilər?!

"Kitabda insanlara aşkar etdiyimiz dəlillərdən sonra" ifadəsi onu göstərir ki, bu cür insanlar haqqı gizlətməklə, əslində, Allahın ayələrinin yayılması istiqamətində peyğəmbərlərin zəhmətlərini və Allah yolunun yolçularının əziyyətlərini bada vermiş olurlar. Bu isə həddən artıq böyük və bağışlanılmaz bir günahdır.

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd etmək lazımdır ki, ayədə iki dəfə işlədilmiş (yǝl'ǝnu) feili indiki-gələcək zamandadır. O da məlumdur ki, indiki-gələcək zaman feilində davamlılıq mənası vardır. Bunu nəzərə aldıqda ayənin mənası belə olur: "Kitabda insanlara aşkar etdiyimiz dəlillərdən sonra göndərdiyimiz nişanələri və hidayət vasitələrini gizlədən kimsələr Allahın davamlı lənətinə gəlirlər və bütün lənət edənlər də onlara davamlı olaraq lənət oxuyurlar". Bu, bir insan üçün təyin edilə biləcək ən ağır cəzadır.

(bəyyinat) və (hüda) sözləri geniş mənaya malik olub, insanların oyanışı və qurtuluşuna səbəb olacaq bütün aşkar dəlil və hidayət vasitələrini əhatə edir.

Quran bir hidayət bələdçisi olduğu üçün heç vaxt insanların üzünə ümid qapılarını bağlamamışdır. İnsanların nə qədər günahı olsa da, yenə onları Allahın mərhəmətindən ümidsiz etməmişdir. Buna görə də növbəti ayədə bu böyük günahdan qurtuluş yolunu göstǝrǝrǝk buyurmuşdur: “Mən yalnız tövbə edənlərin, (pis əməllərini yaxşı işlərlə) islah edənlərin və (gizlətdiklərini) aşkara çıxaranların tövbəsini qəbul edirəm. Mən tövbələri qəbul edən və mərhəmətliyəm”.

"Mən tövbələri qəbul edən və mərhəmətliyəm" cümləsi xüsusilə "...tövbəsini qəbul edirəm" cümləsindən sonra gəlməklə Allah-taalanın tövbə edənlərə qarşı son dərəcə mərhəmətli və lütfkar olduğuna dəlalət edir. Bu cümlə ilə Allah-taala onu demək istəyir ki, əgər onlar tövbə etsələr, Mən də onlara qarşı Öz mövqeyimdə dönüş edərəm. Əgər onlar Mənə itaət yoluna qayıdıb haqqı aşkar etsələr, Mən də Öz rəhmətimə dönüb onlardan məhrum etdiyim nemətləri yenidən onlara bəxş edərəm. Maraqlısı budur ki, Allah-taala burada: "Siz tövbə edin, Mən də tövbənizi qəbul edim" deyə buyurmur, "Siz dönüş edin, Mən də dönüş edim” – deyə buyurur. Üstəlik, “Mən tövbələri qəbul edən və mərhəmətliyəm" cümləsinin hər bir sözündən mehribanlıq, mərhəmət, şəfqət saçır. Ümumiyyətlə, birinci şəxsin təkinə aid “ənə” şəxs əvəzliyi yalnız danışan şəxsin dinləyici ilə bilavasitə əlaqəsi olduğu zaman işlədilir. Xüsusilə də əgər böyük bir şəxs "Filan işi mən özüm görərəm" deyirsə, onun bu sözü "Biz filan işi edərik" deməsindən çox fərqlənir. Birinci cümlədəki lütf və mərhəmət heç kimə gizli deyil.

(tǝvvab) sözü sifətin mübaliğə formasında olub, "çox bağışlayan" mənasını bildirir. Bu söz insanda elə ümid yaradır ki, ümidsizlik ruhiyyəsini tamamilə aradan qaldırır. Xüsusilə də onun Allahın xüsusi rəhmətinə dəlalət edən (mərhəmətli) sözü ilə birlikdə işlədilməsi bu ümidi daha da artırır.

İncəliklər:

1\. Haqqı gizlətməyin fəsadları.

Qədim zamanlardan bu günümüzə qədər cəmiyyətdə böyük haqsızlıqlara səbəb olmuş, təsiri bu gün də davam etməkdə olan məsələlərdən biri haqqı gizlətmək olmuşdur. Yuxarıdakı ayələrin xüsusi şəraitdə nazil olmasına baxmayaraq, az öncə də qeyd etdiyimiz kimi, onun məzmunu bu işdə payı olan hər bir insana şamil olur. Sözügedən ayədə haqqı gizlədənlərə dair tənqid bu xüsusiyyətdə olan hər bir fərdə aiddir. Niyə də belə olmasın? Haqqı üzə çıxarmaq xalqların qurtuluşuna səbəb olduğu kimi, məgər haqqı gizlətmək onları azğınlıq içərisində saxlamırmı? İnsan fitri olaraq haqqın tərəfdarıdır. Haqqı gizlədənlər dolayısilə cəmiyyəti öz fitri məcrasından çıxartmağa çalışırlar.

İslam dini meydana gəldiyi zaman və ondan sonra yəhudi və xaçpərəst din alimləri öz səmavi kitablarında gəlişinə vəd verilmiş sonuncu peyğəmbərin nişanələri haqqında oxuduqlarını camaata çatdırsaydılar, bəlkə də, qısa müddət ərzində hər üç dinin təmsilçiləri vahid bayraq altında birləşib vəhdətin bərəkətlərindən faydalanardılar.

Haqqı gizlətmək təkcə Allahın ayələrini və ya Peyğəmbərin (s) nişanələrini gizlətmək deyil. İnsanları həqiqətə çatdıra biləcək istənilən şeyi gizlətmək ayənin ümumi məzmununa daxildir. Hətta danışmaq lazım olduğu yerdə susmaq da haqqı gizlətmək deməkdir. Bu, camaatın haqqın üzə çıxmasına həddən artıq böyük ehtiyacı olduğu zaman dövrün alimlərinin susmayaraq danışmalı olduğu zaman özünü büruzə verir. Deməli, haqqın üzə çıxarılması üçün sual olunmasına ehtiyac yoxdur. Yeri gəldikdə sual edilmədən də həqiqətdən xəbərdar olan insan onu açıb söyləməlidir. "Əl-Mənar" təfsirinin müəllifinin "Haqqi gizlətmək o vaxt reallaşır ki, kimsə sual etsin, ancaq cavab verilməsin" fikrinə gəlincə, bu, düzgün deyil.

Quran bu ayədə sadəcə haqqı gizlətməkdən danışmır, eyni zamanda həqiqəti açıb deməyin lazım olduğunu da bildirir. Bəlkə də, elə bu yanlış təsəvvür haqqı deməli olan bəzi alimlərin heç kim sual verməyib deyə, ağzına su alıb oturmasına gətirib çıxarmışdır. Halbuki Quran belə buyurmuşdur:

"(Xatırlayın!) Allah kitab əhlinə: "Siz onu gizlətməyib insanlar üçün aydınlaşdırmalısınız!" - deyə əmr etdiyi zaman onlar buna (kitaba) arxa çevirdilər..."

Bir məqamı da xüsusilə vurğulamalıyıq ki, bəzi vaxtlar insanların başını ikinci dərəcəli məsələlərlə qatıb daha önəmli məsələlərin unutdurulması da haqqı gizlətmək sayılır. Hətta haqqı gizlətmək ona şamil olmasa da, sözsüz ki, haqqı gizlətməyin meyarı ona da aid olacaq.

2\. Hədislər baxımından haqqı gizlətmək.

Haqqı gizlədən alimlər hədislərdə də çox sərt şəkildə tənqid olunmuşlar. O cümlədən Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş bir hədisdə belə deyilmişdir:

"Alimdən bildiyi bir şey barəsində sual edildikdə onu gizlədərsə, Qiyamət günündə onun ağzına oddan bir yüyən vurular".

Bir daha təkrar edirik ki, bəzi vaxtlar insanların hər hansı bir məsələdə dolaşığa düşməsi alimin danışmasını tələb edir. Belə olan təqdirdə daha alim insanların sual verməsini gözləməməli, özü durub haqqı bəyan etməlidir.

Başqa bir hədisdə belə nəql edilmişdir: "Əmirəlmöminin Əli ibn Əbutalibdən (ə) soruşdular ki, Allah-taalanın İblislə Firondan sonra ən pis məxluqu (bəndəsi) kimdir? O Həzrət (ə) belə cavab verdi:

"Haqqı gizlədib batili aşkar edən alimlər. Allah-taala məhz onların barəsində: "Onlar Allahın lənətinə gəlirlər və bütün lənət edənlər də onlara lənət oxuyurlar” – deyərək buyurmuşdur”.

3\. Lənətin mənası.

"Lənət" sözünün leksik mənası "qəzəblə müşayiət olunan uzaqlaşdırma və qovma" deməkdir. Bu nöqteyi-nəzərdən Allahın kimisə lənətləməsi o deməkdir ki, Allah-taala həmin şəxsi Öz mərhəmətindən və bəndələrinə nazil etdiyi bərəkətlərdən uzaqlaşdırır.

Bəzi leksikoqrafların “Lənət axirətdə əzab vermək, dünyada isə müvəffəqiyyətsizliyə uğratmaq mənasını bildirir" fikrinə gəlincə, bu, "lənət" sözünün ümumi mənasının bir tərəfidir, nəinki lənət sırf bu mənadadır.

"Lənət edənlər" sözü olduqca geniş bir məfhumdur və burada təkcə insanlar və mələklər deyil, (öz aləmində) hər hansı yolla danışa bilən bütün varlıqlar nəzərdə tutulur. Burada bəzi hədislərdə "Göydə və yerdə hər nə varsa, hətta dənizdəki balıqlar da elm öyrənən şəxs üçün bağışlanma diləyirlər” kimi ifadələri də nəzərə almaq lazımdır. Əgər göydə və yerdə olan bütün varlıqlar, hətta dənizdəki balıqlar da elm öyrənənlər üçün bağışlanma diləyirlərsə, deməli, elmi (həqiqəti) gizlədənləri də lənətləyirlər.

4\. (tövbələri qəbul edən) ifadəsinin mənas

(təvvab) sözü mübaliğə dərəcəsindəki sifət olmaqla yanaşı, həm də bu mənanı çatdırır ki, əgər şeytanın vəsvəsələri nəticəsində insan öz tövbəsini pozarsa, tövbə qapıları onun üzünə bağlanmaz. Bu qapı yenə də onun üzünə açıqdır, tövbə edib yenidən Allaha doğru qayıtmaqla haqqı üzə çıxara bilər. Çünki Allah tövbələri çox qəbul edəndir. Onun rəhmətindən ümid kəsilməz.

5\. Məgər Allahın lənəti kifayət deyil?

Haqqında danışdığımız ayədə haqqı gizlədənləri Allah-taalanın lənətləməsi ilə yanaşı, bütün lənət edənlərin də lənətlədiyi bildirilir. Belə olan halda, sual yaranır ki, məgər onları təkcə Allahın lənətləməsi kifayət deyil?

Bu sualın cavabı olduqca aydındır. Bu, əslində, bir növ təkiddir. Yəni onu göstərir ki, haqqı gizlədən şəxsə bütün insanlar, göydə və yerdə kim və nə varsa, hamısı nifrət və lənət edir. Sual yarana bilər ki, bu, nə üçün ümumi şəkildə deyilmişdir? Axı ən azından haqqı gizlədən insanlar bir-birinə lənət etmirlər. Buna cavab olaraq qeyd etməliyik ki, hətta onların özü də bu işə nifrət edirlər. Təsadüfi deyil ki, kimsə onların barəsində həqiqəti gizlətdikdə narahat olub onu lənətləyirlər. Sadəcə öz şəxsi mənafe məsələsi ortaya gəldikdə özləri də haqqı gizlədirlər.