Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 21-22-ci ayələr

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ .٢١

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ .٢٢

Ayələrin tərcüməsi

21\. Ey insanlar! Sizi və sizdən əvvəlkiləri yaratmış Rəbbinizə ibadət edin ki, təqvalı olasınız.

22\. O Allah ki sizin üçün yer üzünü döşəmə, göyü (atmosferi) isə başınız üzərində tavan kimi yaratdı, göydən su endirdi və onun vasitəsilə sizin üçün ruzi olsun deyə, müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Belə isə (bütlərin heç birinin sizi yaratmadığını və sizə ruzi vermədiyini) bildiyiniz halda, Allaha şəriklər qoşmayın.

Ayələrin təfsiri.

Bu cür Allaha ibadət edin!

Əvvəlki ayələrdə Allah-taala üç dəstə (təqvalılar, kafirlər və münafiqlər) haqqında məlumat vermiş, təqvalıların Allahın mərhəmətinə qovuşduğunu, Quranın onlar üçün bələdçi olduğunu, kafirlərin isə ürəklərinə cəhalət və nadanlıq möhürü vurulduğunu, pis əməllərinə görə gözlərinə pərdə çəkildiyini və haqq ilə nahaqqı ayırd edə bilmək bacarığının onlardan alındığını bildirmişdir. Münafiqlərə gəlincə, onların da öz yaramaz əməllərinə görə ürəkləri xəstə insanlar olduğu bildiril- mişdir. İndi haqqında danışacağımız ayələrdə isə birinci dəstəyə aparıb çıxaran səadət yolu açıqlanaraq deyilir: "Ey insanlar! Sizi və sizdən əvvəlkiləri yaratmış Rəbbinizə ibadət edin ki, təqvalı olasınız”.

Bu ayənin təfsiri ilə bağlı aşağıdakılara diqqət yetirmək lazımdır:

1) Quranda təxminən iyirmi dəfə işlədilmiş və bu ayədə də işlədilən "Ey insanlar!" xitabı ümumi xitab olaraq onu göstərir ki, Quran yalnız müəyyən bir qəbilə, tayfa və ya irqə məxsus deyil, bütün bəşəriyyət üçün göndərilmişdir. Bu ayə bütün insanları Allaha ibadət etməyə, hər cür şirkdən uzaq olmağa səsləyir.

2) İnsanlarda Allaha ibadət etmək hissini oyatmaq üçün ən böyük nemət olan yaradılışa toxunulur. Bu nemət Allahın qüdrət, həm elm, həm də ümumi və xüsusi rəhmət nişanəsidir. Yaradılış aləminin ən şah əsəri sayılan insanın yaradılışında Allah-taalanın elm və qüdrət nişanələri açıq-aşkar gözə dəyir. Allaha ibadət etməyən insanlar adətən özünün və özündən əvvəlkilərin yaradılışı barədə düşünmədiklərinə görə Ona ibadət etmirlər. Onlar anlamırlar ki, bu cür yaradılışa malik varlığı təbiətin şüursuz amillərinə aid etmək olmaz. İnsanın varlığındakı saysız- hesabsız nemətləri elm və qüdrət mənbəyi olan Allahdan başqasına aid etmək qeyri-mümkündür. Buna görə də bu nemətləri xatırlamaq həm allahıtanımaya bir sübutdur, həm də insanı Allaha ibadət etməyə sövq edən bir amildir.

3) Allaha ibadət etmək təqvaya gətirib çıxarır. Deməli, Allaha ibadət etməməyimiz Onun heç nəyini əskiltmədiyi kimi, ibadətlərimiz də Onun heç nəyini artırmır. Şübhəsiz, ibadət insanın təqvalı olması ilə nəticələnir. Təqva isə insanın şəxsiyyətinin dəyərləndirilməsi üçün ən başlıca amil olub, onda məsuliyyət hissi yaradır.

4) Ayədəki "sizdən əvvəlkiləri" ifadəsi, bəlkə də, ona işarə edir ki, əgər siz insanlar bütlǝrǝ sitayiş etməkdə öz ata-babalarınızın yolunu tutub gedirsinizsə, bilməlisiniz ki, Allah-taala həm sizin, həm də sizdən əvvəlkilərin yaradanıdır. Sizlərin də, ata-babalarınızın da həqiqi sahibi məhz Odur. Buna görə də istər siz bütlərə ibadət edin, istərsə də onlar, bu, azğınlıqdan başqa bir şey deyil.

Yer və göy neməti.

Növbəti ayədə insanların Allaha şükür və ibadət etməsinə səbəb ola biləcək digər nemətlərə toxunulmuşdur. Əvvəlcə yerin yaradılmasından söz açılır: "O Allah ki sizin üçün yer üzünü döşəmə kimi yaratdı”.

Kiçicik tərpəniş hiss etmədən insanları öz üzərində daşıyaraq heyrətamiz bir şəkildə fəzada müxtəlif hərəkətlər edən Yer kürəsi Allahın ən böyük nemətlərindən biridir. Onun hərəkət, istirahət, ev- eşik düzəltmək, bağlar salmaq kimi işlərə imkan verən cazibə qüvvəsi də başqa bir nemətdir. Heç düşünmüsünüzmü ki, əgər yerin cazibə qüvvəsi olmasaydı, bütün həyatımız bir göz qırpımında bir-birinə dəyərdi?

Ayədə işlədilmiş “döşəmə” (yataq) ifadəsi necə də gözəl ifadədir! O, "rahatlıq" və "arxayınlıq” mənasını ehtiva etməklə yanaşı, “isti” və "yumşaq" mənasını da özündə əks etdirir. İmam Zeynül-abidin (ə) bu #### Ayənin təfsirini verərkən "yer" haqqında belə buyurmuşdur:

"Allah-taala yeri sizin təbiət və bədənlərinizə uyğun yaratmışdır. Onu elə isti etməyib ki, sizi yandırsın. Elə soyuq da etməyib ki, sizi dondursun. Onu çox ətirli etməyib ki, ətrinin tündlüyü beyinlərinizə pis təsir etsin. Pis qoxulu da etməyib ki, sizi narahat etsin. Onu su kimi etməyib ki, batasınız. Həddən artıq sərt də etməyib ki, ev-eşik düzəltməkdə və ölülərinizi dəfn etməkdə aciz qalasınız. Bəli, Allah- taala yeri sizin üçün məhz bu cür döşəmə (yataq) olaraq xəlq etmişdir".

Daha sonra göy və onda olan digər nemətlərə işarə edilir: "Göyü (atmosferi) isə başınız üzərində tavan kimi yaratdı".

Ayədəki (ləkum) ifadəsindən məlum olur ki, (göy) insanların xeyrinə olaraq onların başı üzərində yaradılmışdır. Quranın başqa bir ayəsində bu mənaya açıq şəkildə toxunulmuşdur:

"Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik".

Çağdaş dövrümüzdə yerin və göyün quruluşundan xəbərdar olan bəzi insanlar üçün bu ifadə bir qədər təəccüblü görünə bilər ki, bu tavan harada və hansı formadadır? Bu, planetlərin soğan qabığı kimi bir-birinin üstündə yerləşməsini iddia edən Ptolomey nəzəriyyəsini təsdiqləmirmi? Lakin aşağıda verəcəyimiz açıqlamadan sonra bu məsələyə tam aydınlıq gələcək.

(göy) sözü Quranda müxtəlif mənalarda işlədilmişdir. Onların hamısının arasındakı müştərək məna "yuxarıda yerləşən şey" mənasıdır. O mənalardan biri də bu ayədə işarə edilmiş hava qatıdır. Alimlərin dediyinə görə, yer kürəsini tamamilə əhatə etmiş bu hava qatlarının qalınlığı bir neçə yüz kilometrlərlə ölçülür. Həmin qatların necə həyati önəm daşıdığını düşünsək, onda göyün nə dərəcədə möhkəm tavan olduğunu anlayarıq. Büllur tavana bənzəyən və canlılara həyat bəxş edən, həmçinin günəş şüalarının keçməsinə qətiyyən mane olmayan bu hava qatları eyni zamanda bir neçə metr qalınlığı olan polad bənddən də qat-qat möhkəmdir. Əgər bu tavan olmasaydı, yer üzü həmişə dağınıq göy daşlarının hücumuna məruz qalar, insanların rahatlığı, sözün əsl mənasında, pozulardı. Bir neçə yüz kilometr qalınlığındakı sıxılmış bu hava qatları yerə doğru gələn astroidləri yerǝ düşməzdən qabaq yandırıb külə döndərir. Yalnız çox az sayda astroid hava qatını keçə bilir.

Qurandakı (göy) sözünün mənalarından birinin yer kürəsini əhatə etmiş hava qatları olmasını təsdiqləyən sübutlardan biri məhz İmam Sadiqin (ə) göyün rəngi barədə buyurduğu hədisdir. O Həzrət (ə) yaxın səhabələrindən olmuş Müfəzzələ xitabən belə buyurmuşdur:

"Ey Müfəzzəl, bir göyün rəngi barədə düşün! Gör, Allah onu necə də insan gözü üçün ən uyğun olan mavi rəngdə yaratmışdır! Hətta ona baxmaq da gözün nurunu artırır”.

Hamıya məlumdur ki, göydəki mavi rəng yeri əhatə etmiş hava qatlarının rəngidir. Deməli, bu hədisdəki "göy" sözündə məhz “hava qatı" nəzərdə tutulmuşdur. "Nəhl” surəsinin 79-cu ayəsində deyilir:

"Onlar havada saxlanılan quşları görmürlərmi?”

(göy) sözünün digər mənaları barədə elə bu surənin 29-cu ayəsinin təfsirində daha ətraflı məlumat verəcəyik.

Haqqında danışdığımız ayədə daha sonra yağış nemətinə toxunulmuşdur: “Göydən su endirdi".

Göydən nazil olan bu su necə sudur? O, əlbəttə ki, həyatverici, bütün abadlıqların və maddi nemətlərin ehtiyac duyduğu bir sudur.

(Göydən su endirdi) cümləsi də bir daha təsdiq edir ki, bu ayədəki (göy) sözündə məhz “hava qatı" nəzərdə tutulmuşdur. Çünki yağışın buludlardan, buludların isə hava qatlarında yığılan buxarlardan əmələ gəldiyi hamıya məlumdur. İmam Zeynül- abidin (ə) bu #### Ayənin təfsirində yağışın yağması haqqında belə buyurmuşdur:

"Allah-taala göydən yağış yağdırır ki, dağların zirvələri, dərələr, təpələr, hamar yerlərin hamısı onun suyundan faydalansın. Yağış damcılarını ona görə gah xırda, gah da böyük və ardıcıl yağdırır ki, yerə tamamilə hopsun və hər tərəf islansın. Ona görə onu sel kimi etməyib ki, ağacları, əkinləri, məhsulları yuyub aparmasın".

Daha sonra sözügedən ayədə yağış yağması nəticəsində insanlara verilən nemətlərə də işarə edilmişdir: "Onun vasitəsilə sizin üçün ruzi olsun deyə, müxtəlif meyvələr yetişdirdi".

Allah-taalanın bu işi bir tərəfdən Onun bütün bəndələrə olan geniş lütf və mərhəmətinin göstəricisidir, digər tərəfdən isə Onun qüdrətini çatdırır ki, görün, Allah rəngsiz olan sudan necə də rəngbərəng və müxtəlif dadlara malik meyvələr, dənli bitkilər yetişdirir. Onlardan həm insanlar, həm də digər canlılar faydalanır. Bu, həm də Allah- taalanın varlığına ən gözəl sübutlardan biridir. Buna görə də ayənin sonunda belə deyilir: "Belə isə (bütlərin heç birinin sizi yaratmadığını və sizə ruzi vermədiyini) bildiyiniz halda, Allaha şəriklər qoşmayın”.

Bəli, bütün insanlar bilirlər ki, bütlər və qondarma tanrıların heç biri nə kimisə xəlq etmiş, nə də kiməsə ruzi vermişdir. Belə olan halda, bəs nəyə görə onları Allaha şərik qərar verirlər?

(ǝndad) sözü (nidd) vəznində olub, “şərik” mənasını bildirir. Təbii ki, şəriklik məsələsi bütpərəstlərin düşüncəsində olmuşdur, reallıqda isə qətiyyən belə bir şey ola bilməz. Daha dəqiq desək, Rağib İsfahaninin də "Mufrǝdatul-Quran” əsərində qeyd etdiyi kimi, (nidd) və (nǝdid) sözləri "zatı baxımından başqa bir şeyə bənzəyən" mənasını bildirir. Buradan məlum olur ki, bu sözün mənasında xüsusi bir bənzərlik, yəni zatdakı oxşarlıq nəzərdə tutulur.

İncəliklər:

Bütpərəstliyin müxtəlif təzahürü.

Qeyd etmək lazımdır ki, Allaha şərik qoşmaq təkcə daşdan, taxtadan və s.-dən bütlər düzətmək və ya İsa (ə) peyğəmbəri ilahiləşdirərək üç üqnumdan biri kimi qəbul etməklə məhdudlaşmır. Bunun daha geniş əhatə dairəsi var və şirkin daha gizli növlərinə də şamil olur. Ümumiyyətlə, həyatda nəyi təsir vasitəsi hesab etsək, o, Allaha şərik sayılır. İbn Abbasın bu barədə gözəl bir ifadəsi vardır. O deyir:

(ǝndad) sözü şirkin elə növləridir ki, onu müəyyənləşdirmək zülmət gecədə qara daşın üzərində hərəkət edən qarışqanı görməkdən daha çətindir. Şirkin bir növü odur ki, insan: "Filankəs, Allaha, sənin canına, öz canıma and olsun" - desin. (Yəni dostunun canı və öz canını Allah ilə eyni sırada tutsun.) Yaxud desin ki, əgər bu it olmasaydı, dünən gecə oğrular gələrdi (İtin oğruların gəlişinə mane olduğunu düşünür.) Yaxud dostuna desin ki, Allah nə istəsə və sən nə istəsən. Bunların hamısı şirkdir”.

Hədislərdən birində bir nəfər Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gələrək: "Allah və sən nə istəsən..." dedikdə Peyğəmbər (s) belə buyurur: "Məni Allaha şərikmi tutursan?"

Bu kimi ifadələrə gündəlik həyatımızda da rast gəlirik. Məsələn, kimsə başqa birisinə deyir ki, göydə Allah, yerdə sən... Etiraf etməliyik ki, bu kimi ifadələr tövhidi kamil həddə olan insana yaraşmaz. İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə gizli şirkə işarə edilərək belə deyilmişdir: "Məsələn, bir nəfər başqa birisinə deyir ki, sən olmasaydın, mən həlak olardım, yaxud həyatım puç olardı". Kitabın onuncu cildində "Yusuf" surəsinin 106-cı ayəsinin təfsirində bu barədə ətraflı məlumat verəcəyik.