Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 172-173-cü ayələr

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ .١٧٢

إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ .١٧٣

Ayələrin tərcüməsi

172\. Ey iman gətirənlər! Sizə ruzi olaraq verdiyimiz pak nemətlərdən yeyin. Əgər Allaha ibadət edirsinizsə, Ona şükür edin.

173\. Allah sizə yalnız ölü heyvanı, qanı, donuz ətini və Allahdan başqasının adı ilə kəsilənləri haram etmişdir. Məcbur qalan üçün isə zülm etmədikcə və həddi aşmadıqca heç bir günah yoxdur. (Zərurət yarandıqda acından ölməmək üçün onlardan yeyə bilər.) Allah bağışlayan və mehribandır.

Ayələrin təfsiri.

Pak nemətlər və murdarlar.

Quran köklü azğınlıqları müxtəlif təkid formaları ilə açıqladığına görə, burada bir daha cahiliyyət dövründə müşriklərin bir sıra halal yeməkləri əsassız olaraq haram hesab etməsinə qayıdılmışdır. Sadəcə daha əvvəl söhbət ümumi insanlara yönəldilmişdisə, burada yalnız möminlərə yönəldilmişdir. İlk öncə belə deyilmişdir: "Ey iman gətirənlər! Sizə ruzi olaraq verdiyimiz pak nemətlərdən yeyin. Əgər Allaha ibadət edirsinizsə, Ona şükür edin”.

Allah-taalanın sizlər üçün yaratdığı pak və halal olan, eləcə də fitrət və sağlam təbiətə uyğun gələn bu nemətlərdən niyə də istifadə etməyəsiniz? Bu nemətlər öz vəzifələrinizi həyata keçirmək üçün sizə güc verir, üstəlik, Allahı sizin yadınıza salır.

Bu ayə ilə "Ey insanlar, yer üzündəki qidaların təmiz və halal olanlarını yeyin" (bu surənin 168-ci) ayəsini müqayisə edib aralarındakı fərqlərə nəzər yetirdikdə iki incə məqam diqqəti cəlb edir:

Burada “...siz ruzi olaraq verdiyimiz pak nemətlərdən yeyin" deyildiyi halda, daha əvvəlki ayədə "...yer üzündəki qidaların təmiz və halal olanlarını yeyin" deyilmişdi. Bu fərq, sanki onu demək istəyir ki, pak və təmiz nemətlər, əslində, möminlər üçün yaradılmışdır. İmansız insanlar da onların sayəsində bu ruzilərdən istifadə edirlər. Necə ki bir bağban bağdakı gözəl güllərə və ağaclara su vermək məqsədilə bağı suvardıqda oradakı tikanlar və yabanı otlar da sudan istifadə edir.

2) Daha əvvəlki ayədə adi insanlara "...yer üzündəki qidaların təmiz və halal olanlarını yeyin, şeytanın izi ilə getməyin" deyildiyi halda, bu ayədə möminlərə "...sizə ruzi olaraq verdiyimiz pak nemət- lərdən yeyin və Allaha şükür edin" - deyə xitab edilmişdir. Deməli, möminlərə bu nemətlərdən təkcə sui-istifadə etməmək deyil, eyni zamanda şükür etmək də şərt olaraq qoyulmuşdur. Yəni adi insanlardan yalnız bu istənilir ki, yeyib-içsinlər, ancaq günah etməsinlər. Möminlərdən isə yeyib-içdikdən sonra günah etməməklə yanaşı, şükür etmək də istənilmişdir.

Pak və halal yeməklərlə bağlı ayələrin bir neçə dəfə təkrar edilməsi, bəlkə də, kimlərdəsə sual yarada bilər ki, bu qədər təkrara nə ehtiyac var? Lakin cahiliyyət dövrünün tarixini bir qədər araşdırdıqda görürük ki, o vaxtkı ərəblər heç bir əsas olmadan halal yeməkləri özlərinə elə haram edirmişlər ki, buna təəccüblənməmək mümkün deyil. Hətta bu işi bəzi hallarda Allaha aid etmişlər. Özü də bu yanlış təfəkkür onların düşüncəsinə o qədər nüfuz etmişdi ki, onu göydən gəlmiş vəhy kimi qəbul etmişdilər. Allah-taala halal yeməklər mövzusunu bir neçə ayədə bilərəkdən təkrar etməklə bu yanlış təfəkkürü onların beynindən tamamilə çıxartmaq istəmişdir. Üstəlik, "pak, təmiz" ifadəsi insanlarda belə bir fikir formalaşdırır ki, İslam şəriətinə görə ölmüş heyvanın əti, yırtıcı heyvanlar, həşəratlar kimi pak olmayan ətlərdən və o vaxt ərəblər arasında geniş yayılmış məstedici içkilərdən uzaq durmaq lazımdır.

Növbəti ayədə haram yeməkləri bəyan etmək və bütün bəhanələrin qarşısını almaq məqsədilə belə deyilmişdir: “Allah sizə yalnız ölü heyvanı, qanı, donuz ətini və Allahdan başqasının adı ilə kəsilənləri haram etmişdir”.

Bu cümlədə əti haram olan üç qisim heyvanla yanaşı, o vaxt ərəblərin arasında geniş yayılmış qanın da yeyilməsinin haram olması bildirilmişdir. Bu üç qisim heyvanın ətinin haram olması ya ölmüş heyvanla donuzda olduğu kimi, zahiri çirkinliklə, ya da Allahdan başqasının adı ilə kəsilən heyvanlarda olduğu kimi, mənəvi çirkinliklə əlaqədardır.

Ayənin ərəbcə mətnindəki (innəma) bağlayıcısından başa düşülən inhisar nisbi inhisardır. Yəni haram yeməklər təkcə bunlarla bitmir. Sadəcə olaraq burada o vaxt ərəblərin bəzi halal ətlərin haram olduğunu bildirdiyi fikrini inkar etmək məqsədi güdülmüşdür. Başqa sözlə desək, ərəblər əsassız olaraq bir sıra halal ətləri özlərinə haram edir, bunun əvəzində isə çatışmazlıq yarandığı halda, ölü heyvanın, yaxud donuzun ətindən və ya qandan istifadə edirdilər. Quran isə onlara bildirir ki, haram olan, əslində, sizin istifadə etdiklərinizdir. Çəkinib istifadə etmədikləriniz isə halaldır. (Nisbi inhisarın mənası da məhz budur.)

Bəzi hallarda insan çıxılmazlıq üzündən, məsələn, aclıqdan ölmə- məkdən ötrü haram yeməklərdən istifadə etmək məcburiyyətində qaldığı üçün Quranda ayənin davamında bu kimi hallar istisna edilərək belə buyurulmuşdur: "Məcbur qalan üçün isə zülm etmədikcə və həddi aşmadıqca heç bir günah yoxdur”.

Məcburiyyət amilindən sui-istifadə edilməsin deyə, "zülm etmədikcə” və “həddi aşmadıqca" ifadələri şərt edilmişdir ki, bu icazə yalnız ölümdən qurtulmaq məcburiyyəti üzündən bu yeməklərdən istifadə etmək istəyənlərə verilmişdir. O da istədiyi qədər deyil, yalnız zərurət miqdarında istifadə edə bilər.

Bu ifadələr üçün başqa bir açıqlama da verilmişdir və yuxarıdakı açıqlama ilə ziddiyyət də təşkil etmir. Ola bilər ki, ayədə hər iki məna nəzərdə tutulmuş olsun. Bu məna aşağıdakı açıqlamadan ibarətdir:

Ayədəki "zülm etmədikcə" ifadəsi onu çatdırır ki, haram ətlərdən yalnız zülm və günah səfərində olmayan insanlar məcburiyyət qarşısında istifadə edə bilərlər. (Nəzərə almaq lazımdır ki, insan yalnız səfərdə olduğu müddətdə məcburiyyət qarşısında qala bilər.) Lakin haram səfərdə olan insan belə bir məcburiyyətlə üzləşsə və canını ölümdən qurtarmaq üçün haram ətlərdən istifadə etsə də, bu, onun əməl dəftərinə yazılacaq. Başqa sözlə desək, haram səfərdə olan şəxs acından ölmək təhlükəsi ilə üzləşdikdə ağlın hökmünə əsasən haram ətlərdən yeyə bilər, lakin haram səfərə çıxdığı üçün haram ətdən istifadə etməyin günahı onun üçün yazılacaq. Bəzi hədislərdəki “Bu ayə müsəlmanların başçısına qarşı qiyam etmiş şəxsin barəsindədir" fikri də məhz bu mənaya işarə edir. Müsafir namazının hökmlərində də qeyd edilmişdir ki, bu qanun səfəri haram sayılmayan şəxslərin barəsindədir. Buna görə də hədislərdə hər iki hökm (həm məcburiyyət üzündən haram ətlərdən istifadə, həm də müsafir namazının hökmü) üçün “zülm etmədikcə" və "həddi aşmadıqca" şərtinə istinad edilmişdir.

Nəhayət, ayənin sonunda deyilir: "Allah bağışlayan və mehribandır”.

Yəni bu ətlərin istifadəsini haram etmiş Allah Öz mərhəməti sayəsində zərurət halında onlardan istifadə etməyə icazə vermişdir.

İncəliklər:

1\. Haram ətlərin istifadəsinin qadağan edilməsinin hikməti Digər haram edilmiş işlər kimi, şübhəsiz ki, bu ayədə istifadəsi qadağan edilmiş şeylərin də haram edilməsinin insanın canına olan bütün zərərləri nəzərə alınmaqla bir sıra hikməti vardır. Hədislərdə bunların hər birinin ziyanları haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. Elm inkişaf etdikcə bu ziyanlar elmi baxımdan da üzə çıxmışdır. Məsələn, "Əl-Kafı” kitabında ölmüş heyvanın ətinin yeyilməsi barədə İmam Sadiqdən (ə) belə nəql edilmişdir:

"Kim ölmüş heyvanın ətini yeyərsə, bədəni zəifləyər, halsızlaşar, nəsli kəsilər. Mütəmadi olaraq bu işi görən şəxs ürək tutmasından qəfil ölər".

Bu fəsadlar, bəlkə də, həzm orqanının ölmüş heyvanın ətini sağlam və təmiz qana çevirə bilməməsi ilə əlaqədardır. Üstəlik, ölmüş heyvanın bədənində saysız miqdarda mikrob və virus olur. İslam dini ölmüş heyvanın ətindən istifadəni qadağan etməklə yanaşı, eyni zamanda onu murdar kimi təqdim etmişdir ki, müsəlmanlar ondan tamamilə uzaq dursunlar.

Ayədə istifadəsi qadağan edilmiş ikinci şey qandır. Qanı içməyin də bədənə böyük ziyanı vardır. Eyni zamanda bu, əxlaqi baxımdan da insana mənfi təsir edir. Çünki qan bir tərəfdən mikrobların inkişafı üçün olduqca əlverişli maddədir. İnsanın bədənindəki bütün mikroblar ilk növbədə qana hücum çəkir. Buna görə də mikrobların bədənin bütün nöqtəsi ilə bilavasitə əlaqədə olan qana təmasının qarşısını almaqdan ötrü qan leykositlərlə əhatə edilmişdir. Qan öz fəaliyyətini dayandırdıqda leykositlər də aradan gedir, mikroblar qana təmas etmək üçün heç bir maneənin olmadığını görüb hücuma keçir və qısa müddətdə artırlar. Deməli, qanın öz fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra bədəndəki ən çirkin vasitə olduğunu desək, yanılmarıq.

Digər tərəfdən isə yeyinti məhsulları üzrə mütəxəssislərin bildir- diyinə görə, yeməklər insan hormonlarına təsir etdiyindən birbaşa insanın ruhiyyə və əxlaqına da təsir edir. Hələ qədim dövrlərdə sübut edilmişdir ki, qan içmək insan qəlbinin sərtləşməsinə gətirib çıxarır. Qəddar insana "qaniçən" ləqəbinin verilməsi də məhz bundan irəli gəlmişdir. Təsadüfi deyil ki, qan içmək barəsində nəql edilmiş hədislərdən birində belə deyilmişdir: "Qan içən şəxsin qəlbi o qədər sərtləşir ki, hətta ata-anasını, öz doğma balasını da öldürməkdən çəkinməz".

Ayədə istifadəsi qadağan edilmiş üçüncü şey donuz ətidir. Hətta ətindən ən çox istifadə edən avropalılar da donuzu qeyrətsizlik simvolu hesab edirlər. Donuz çox murdar və natəmiz bir heyvan olmaqla yanaşı, cinsi məsələlərdə olduqca etinasızdır. Elmi cəhətdən yeməklərin, ümumiyyətlə, insanın ruhiyyəsində təsir qoyması sübuta yetirilmişdir. Belə ki donuz ətinin yeyilməsinin isə insanın qeyrətsizləşməsinə də təsir etdiyi bir faktdır.

Donuz ətinin yeyilməsi Həzrət Musanın (ə) da dinində haram edilmişdir. İncillərdə günahkar insanlar donuza bənzədilmiş və bəzi hekayələrdə donuzun şeytanın simvolu olduğu bildirilmişdir.

Nə qədər təəccüblü görünsə də, bu, bir həqiqətdir ki, bəzi insanlar bir tərəfdən donuzun adətən çirk və murdar şeyləri, bir çox hallarda isə öz nəcisini yediyini gördüyü, digər tərəfdən isə bu murdar heyvanda trişin və kǝdu qurdlarının olduğunu bildiyi halda, yenə də onun ətindən istifadə edirlər. Təkcə trişin qurdu bir ay ərzində on beş min yumurta qoymaq iqtidarındadır ki, bu da insan bədənində qanazlığı, başgi- cəllənmə, ishalla nəticələnən qızdırma, revmatizm, sinir dartınması, bədəndaxili qaşınma, piylənmə, halsızlıq və yorğunluq, çeynəmə prosesinin ağırlaşması, yeməyi udmağın və tənəffüsün çətinləşməsi kimi müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına gətirib çıxarır.

Bir kiloqram donuz ətinin tərkibində dörd yüz milyon trişin qurdunun yumurtasının olması ehtimal edilir. Bəlkə də, bir neçə il bundan qabaq Rusiyanın bəzi bölgələrində donuz ətinə qadağa qoyulmasına bu amil səbəb olmuşdur.

Zaman keçdikcə göstərişləri daha da aktuallaşan din yalnız Allahın İslam dinidir. Bəziləri bugünkü imkanlarla donuz ətinin tərkibində olan qurdların zərərsizləşdirilməsinin mümkünlüyünü iddia edirlər. Düzdür, donuz ətini yüksək dərəcə hərarətdə bişirməklə onun tərkibindəki mikrobların bir qismini aradan aparmaq olar, bununla belə onun tərkibindəki bir çox mikroblar yenə də qalır. Çünki qeyd etdiyimiz kimi, hər heyvanın ətində həmin heyvanın öz xüsusiyyətləri mövcud olur. Onun ətindən yeməklə həmin heyvanın hormonları onu yeyən şəxsdə istər-istəməz öz təsirini qoyur. Beləliklə, donuz ətini yemək insanda həmin heyvana məxsus qeyrətsizlik xüsusiyyətini qabarda bilər. Bəlkə də, qərb ölkələrində namus məsələsinin o qədər də önəm kəsb etməməsi məhz donuz əti yeməkdən irəli gəlmişdir.

Ayədə istifadəsi qadağan edilmiş dördüncü şey Allahdan başqasının adı ilə kəsilən heyvanın ətidir. Görəsən, bu və digər heyvanı kəsməzdən qabaq Allahın, yaxud da qeyrisinin adının çəkilməsinin tibbi baxımdan nə təsiri ola bilər? Buna cavab olaraq qeyd etməliyik ki, heyvan kəsilməzdən qabaq Allahın və ya qeyrisinin adının çəkilməsinin tibbi baxımdan təsirinin olub-olmaması lazım deyil. Çünki İslam şəriətində haram edilmiş şeylər müxtəlif cəhətlərə görə haram edilmişdir. Bu işdə təkcə tibbi amil rol oynamamışdır. Bəzi şeylərin haram edilməsi tibbi məqsəd güdmüşdürsə, bəzi şeylər ruhun təmizlənməsi, bəziləri isə cəmiyyətdəki nizam-intizamın qorunmasına xidmət etmişdir. Bütlərin adı ilə kəsilən heyvanların ətinin haram edilməsi də məhz mənəvi, əxlaqi önəm kəsb edir. Çünki bütlər insanı Allahdan uzaqlaşdırır və insana arzuolunmaz mənəvi təsir göstərir. Ona görə ki, bu iş bütpərəstliyin adət-ənənələrindən olmuşdur. İndi bu işi davam etmək həmin adət-ənənəni yaşatmaq deməkdir.

2\. Təkrar və təkid.

Haqqında danışdığımız ayədə istifadəsi haram edilmiş dörd şey (ölü heyvan, qan, donuz əti və Allahdan başqasının adı ilə kəsilən heyvan) dörd müxtəlif ayədə təkrar edilmişdir. Bu ayələrdən ikisi Məkkədə (“Ənam" surəsinin 145 və "Nəhl” surəsinin 115-ci ayələri), ikisi (bu ayə ilə "Maidə” surəsinin 3-cü ayəsi) isə Mədinədə nazil olmuşdur. Belə görünür ki, sadalananların haram olması ilk dəfə besǝtin əvvəllərində, ikinci dəfə Həzrət Peyğəmbərin (s) Məkkədə qaldığı son vaxtlarda, üçüncü dəfə Mədinəyə hicrətin əvvəllərində və nəhayət, sonuncu dəfə isə o Həzrətin (s) ömrünün son vaxtlarında elan edilmişdir. Ayələrin çox nadir halda bu cür nazil olması məsələnin həddən artıq böyük əhəmiyyət kəsb etməsindən xəbər verir, o cümlədən sadalananların haram olması həm bioloji, həm də mənəvi zərərlərinə görədir. Eyni zamanda o vaxt insanların bu şeylərdən həddən artıq istifadə etməsi də bu işdə təsirsiz olmamışdır.

3\. Qandan qanvermə məqsədilə istifadə etmək.

Haqqında danışdığımız ayədə "qanın haram olması" dedikdə məhz onu içməyin haramlığı nəzərdə tutulmuşdur. Lakin yaralı və digər xəstələrə qan vermək məqsədilə qandan istifadə etməyin heç bir eybi yoxdur. Hətta qanın alış-verişinin də haram sayılmasına dəlalət edəcək heç bir sübut yoxdur. Deməli, bu kimi hallarda ondan istənilən şəkildə istifadə oluna bilər.