Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 177-ci ayə

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ .١٧٧

Ayənin tərcüməsi

177\. Yaxşı əməl (yalnız namaz vaxtı) üzünü şərqə və (ya) qərbə tərəf çevirməyiniz deyil (və yaxşı əməl ancaq qiblənin dəyişilməsi haqqında danışmağınız və bütün vaxtınızı ona sərf etməyiniz deyil). Yaxşı əməl (sahibi), əslində, Allaha, axirət gününə, mələklərə, (səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə inanan, mal-dövlətini çox sevməsinə baxmayaraq, onu qohum-aqrabaya, yetimlərə, yoxsullara, yolda qalan müsafirə, dilənçilərə və qulların azad olunmasına sərf edən, namaz qılan, zəkat verən, (eləcə də) əhd bağladıqda əhdinə vəfa edən, dar ayaqda, xəstəlikdə və cihad zamanı səbir edənlərdir (mətin olanlardır). Onlar doğru danışanlardır (sözləri etiqadlarına uyğundur). Təqvalı olanlar da məhz onlardır.

Ayənin naziolma səbəbi.

Qiblənin dəyişdirilməsi cəmiyyətdə, xüsusilə də yəhudi və xaçpərəstlərin arasında böyük söz-söhbətə səbəb olduğu üçün müsəlmanların onların qibləsinə tərəf namaz qılmasını özləri üçün ən böyük üstünlük hesab edən yəhudilər etiraz etməyə başlayırlar. Bu surənin 142-ci ayəsində bu barədə ətraflı məlumat verilmişdir. Yəhudilərin etirazının ardınca bu ayə nazil olaraq bildirir ki, qiblə haqqında bu qədər danışmaq doğru deyil. Qiblə haqqında danışmaqdan daha mühüm olan işlər vardır ki, insana dəyər verən də məhz həmin işlərdir. Bu ayədə həmin işlər barəsində məlumat verilmişdir.

Ayənin təfsiri.

Bütün yaxşılıqların əsası.

Qiblənin dəyişdirilməsi haqqında nazil olmuş #### Ayələrin təfsirini verərkən qeyd etdik ki, xaçpərəstlər ibadət zamanı üzlərini şərq, yəhudilər isə qərb istiqamətinə tuturdular. Allah-taala Kəbəni müsəlmanlar üçün qiblə təyin etməklə onların qibləsini mötədil (orta) qiblə etdi. Çünki Kəbə Mədinə ilə müqayisədə cənub tərəfdə yerləşirdi.

O da məlum oldu ki, bir tərəfdən İslamın düşmənləri, digər tərəfdən isə təzə müsəlman olmuş insanlar qiblənin dəyişdirilməsi məsələsində böyük söz-söhbət yaratdılar. İndi haqqında danışacağımız ayə məhz həmin insanlara xitabən buyurur: "Yaxşı əməl (yalnız namaz vaxtı) üzünü şərqə və (ya) qərbə tərəf çevirməyiniz deyil (və yaxşı əməl ancaq qiblənin dəyişilməsi haqqında danışmağınız və bütün vaxtınızı ona sərf etməyiniz deyil”.

Ayənin ərəbcə mətnində işlədilmiş (yaxşılıq) sözünün leksik mənası “genişlənmə" deməkdir. Sonradan isə bu söz "yaxşılıq, bəyənilən iş" mənasında işlədilmişdir. Bu istifadə ondan irəli gəlmişdir ki, yaxşılığın nəticəsi təkcə bir nəfərlə məhdudlaşmır, genişlənir, əhatə dairəsi böyüyür və nəhayət, bütün cəmiyyəti əhatə edir.

(yaxşı) isə sifət olub leksik mənası “quru, geniş yer" olsa da, yaxşı insanlar böyük ruha malik olduqları üçün burada “yaxşı insan" mənasında işlədilmişdir.

Daha sonra Quran iman, əxlaq və əməlin fonunda yaxşılığın altı meyarını sadalayır: “Yaxşı əməl (sahibi), əslində, Allaha, axirət gününə, mələklərə, (səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə inanan şəxsdir".

Bu, demək olar ki, bütün yaxşılıqların əsasıdır. Allaha, axirət gününə, Allahın kəlamlarını camaata çatdıran peyğəmbərlərə, Allahla peyğəmbərlərin arasında vasitəçilik etmiş mələklərə iman insanı daha da iradəli və yaxşı işlər görməyə sövq edir.

Burada maraqlı bir məqam ondan ibarətdir ki, ayədə "yaxşı insan odur ki..." deyilmir, "yaxşılıq odur ki..." deyilir. Bu da ondan irəli gəlir ki, bir çox dillərdə olduğu kimi, ərəb dilində də hər hansı bir şeyi hǝddən artıq təkidli şəkildə bildirmək istədikdə onun məsdərindən istifadə edilir. Məsələn, Əlinin (ə) həddən artıq ədalətli olduğunu çatdırmaq istədikdə "Əli (ə) dünyanın ədalətidir" deyilir. Yəni Əli (ə) o qədər ədalətlidir ki, sanki ədalət bütünlüklə onun vücudunda cəmlənmişdir. Ona baxdıqda, sanki ədaləti görürsən. Bunun əksinə olaraq isə Bəni- Üməyyənin İslamın üz qarası, zilləti olduğunu göstərmək üçün deyilir ki, Bəni-Üməyyə zillətdir. Yəni onlar büsbütün zillət və xarlıqdan, rüsvayçılıqdan ibarət olmuşlar.

Sözügedən ayədəki "Yaxşı əməl (sahibi), əslində, Allaha, axirət gününə, mələklərə, (səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə inanan şəxsdir" cümləsindən imanın ən yüksək səviyyəsi başa düşülür.

Ayənin davamında imandan sonra maddi yardımlara, infaqa işarə edilərək deyilir ki, yaxşı əməl sahibi mal-dövlətini çox sevməsinə baxmayaraq, onu qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, yolda qalan müsafirə, dilənçilərə və qulların azad olunmasına sərf edən şəxsdir.

Məlum məsələdir ki, mal-dövlətindən keçmək hamıya müyəssər olan bir iş deyil. Xüsusilə də təmənnasız, heç bir qazanc güdmədən onu birdəfəlik vermək böyük cəsarət tələb edir. Çünki mal-dövlət sevgisi, demək olar ki, bütün ürəklərdə var. Ayənin ərəbcə mətnindəki (çox sevməsinə baxmayaraq) qeydi onu göstərir ki, bu insanlarda da mal sevgisi var, lakin onlar buna rəğmən, yenə də öz mallarından keçirlər.

Ayədə ehtiyacı olan altı qrup insana işarə edilmişdir. İlk növbədə yoxsul qohum-əqrəba, sonra yetimlərlə yoxsullar, sonra ehtiyacları müvəqqəti xarakter daşıyanlar, məsələn, pulu qurtarıb yolda qalmış müsafirlər, daha sonra dilənçilər qeyd edilmişdir. Lakin unutmaq olmaz ki, heç də ehtiyacı olanların hamısı dilənçi deyil. Onların arasında elələri vardır ki, öz abır-həyasını qoruyub dilənməkdən utanır. Quran onların barəsində belə buyurmuşdur:

“...həyalı olduqları üçün məlumatsız insanların ehtiyacsız sandıqları ehtiyaclılar..."

Və nəhayət, azad olmağa ehtiyacları olan qullara toxunulmuşdur. Baxmayaraq ki, onların maddi ehtiyacları öz sahibi tərəfindən ödənilir, lakin azadlığa ehtiyac duyurlar.

Ayədə yaxşılığın üçüncü meyarı kimi namaz qılmaq göstərilmişdir: "Yaxşı əməl (sahibi) namaz qılan şəxsdir".

Əgər namaz bütün şərtlərinə riayət edilərək qılınarsa, insanı bütün günahlardan qoruyar, səadətə çatdırar.

Yaxşılığın dördüncü meyarının zəkat vermək olduğu göstərilmişdir: "Yaxşı əməl (sahibi) zəkat verən şəxsdir".

Elə insanlar var ki, yoxsullara əl tutmağa razı olsalar da, vacib zəkatı ödəməkdə səhlənkarlıq edirlər. Bəzi insanlar da vardır ki, vacib zəkatı ödədikdən sonra heç bir yoxsula əl tutmaq istəmirlər. Haqqında danışdığımız ayə bir tərəfdən müstəhəb infaqları, digər tərəfdən isə vacib zəkatı qeyd etməklə hər iki dəstəni yaxşı insanlar sırasından xaric edir. Deməli, yaxşı insan o şəxsdir ki, müstəhəb infaqlarla yanaşı, vacib zəkatını da ödəməkdən boyun qaçırmasın.

Diqqətçəkən daha bir məqam ondan ibarətdir ki, müstəhəb infaqların barəsində (çox sevməsinə baxmayaraq) qeydi işlədilsə də, vacib zəkatın barəsində həmin qeyd işlədilməmişdir. Bu da vacib zəkatın dini və ictimai bir vəzifə olduğunu göstərir. Ümumiyyətlə, İslam məntiqi baxımından yoxsul insanlar zənginlərin sərvətində müəyyən qədər pay sahibidirlər. Şərikinin malını vermək üçün bu ifadənin işlədilməsinə lüzum yoxdur.

Ayədə yaxşılığın beşinci meyarının əhd olduğu vurğulanır: “Yaxşı əməl (sahibi) ǝhd bağladıqda əhdinə vəfa edən şəxsdir".

Kollektiv həyatın əsas şərtlərindən biri cəmiyyətdə fərdlərin bir- birinə qarşılıqlı etimadıdır. Ən böyük günahlardan və kollektiv həyatın təməlini sarsıdan əməllərdən biri məhz əhdə sadiq qalmamaqdır. Təsadüfi deyil ki, hədislərdə əhdə sadiq qalmaq məsələsinə həddən artıq önəm verilmişdir. Hədislərdən birində deyilir: "Müsəlmanlar üç məsələdə hamıya qarşı eyni cür davranmalıdırlar. İstər qarşı tərəf müsəlman olsun, istər kafir, istər yaxşı insan olsun, istərsə də pis. Həmin üç məsələ bunlardır: əhdə sadiq qalmaq, əmanətə xəyanət etməmək və ata-anaya yaxşılıq etmək”.

Nəhayət, yaxşılığın altıncı meyarının səbir etmək olduğu bildirilir: "Yaxşı əməl (sahibi) dar ayaqda, xəstəlikdə və cihad zamanı səbir edənlərdir (mətin olanlardır).

Ayənin sonunda bir daha bu altı qrup insanın doğru danışan və təqvalı olduğu bildirilir: "Onlar doğru danışanlardır (sözləri etiqadlarına uyğundur). Təqvalı olanlar da məhz onlardır".

Onların doğru danışan olması ondan bilinir ki, əməlləri bütün cəhətlərə görə etiqadları ilə uyğun gəlir. Təqvalı olmaları isə ondan bilinir ki, onlar həm Allah, həm ehtiyaclı və yoxsullar, habelə bütün cəmiyyət qarşısındakı vəzifəsini, həm də öz borcunu yerinə yetirirlər. Ən əsası isə odur ki, yaxşılıq üçün qeyd edilmiş bu altı meyar onların həm etiqad və əxlaqında, həm də əməllərində özünü göstərir.

Etiqadi məsələlərlə bağlı bütün əsaslara toxunulsa da, praktiki məsələlərdə yalnız Allah-taala ilə bəndə arasında bir körpü rolunu oynayan infaq, namaz və zəkata işarə edilmişdir. Əxlaqi prinsiplərdən isə bütün əxlaqi dəyərlərin əsasını təşkil edən əhdə sadiq qalmaq və səbirli olmaq prinsipləri xüsusilə vurğulanmışdır.