Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 178-179-cu ayələr

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ .١٧٨

وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ .١٧٩

Ayələrin tərcüməsi

178\. Ey iman gətirənlər! Öldürülənlər haqqında sizin üçün qisas hökmü qərara alınmışdır: azada qarşılıq azad, qula qarşılıq qul, qadına qarşılıq qadın. (Din) qardaşı tərəfindən bir şey bağışlanmış (qisas hökmü qanbahasına çevrilmiş) şəxs yaxşı davranmalıdır. (Qan sahibi qanbahası ödəyəni nəzərə almalıdır.) O (cinayətkar) da qanbahasını (qan sahiblərinə) yaxşılıqla ödəməlidir (laqeydlik etməməlidir). Bu, Rəbbiniz tərəfindən sizin üçün bir yüngüllük və mərhəmətdir. Bundan sonra təcavüzkarlıq edəni ağrılı əzab gözləyir.

179\. Ey ağıl sahibləri! Qisasda sizin üçün həyat vardır. Bəlkə, təqva yolunu tutasınız.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

Cahiliyyət dövrünün adət-ənənələrinə görə hər hansı qəbilənin bir üzvü öldürülərdisə, həmin qəbilə qatilin qəbiləsindən bacardığı qədər insan öldürməyə çalışardı. Bu təəssübkeşlik ruhiyyəsi o qədər güclü olmuşdur ki, bir nəfərdən ötrü hətta düşmən qəbilənin bütün üzvlərini öldürməyə razı idilər. Bu ayələr nazil olmaqla qisas haqqında ədalətli hökm təyin etdi.

Bu hökm ədalətli bir hökm olmaqla yanaşı, eyni zamanda o vaxt mövcud olmuş iki fərqli hökm arasında ortaq məxrəc olmuşdur. Belə ki o vaxt bəzi qəbilələr qisasın vacib olduğunu, ondan başqa heç nə ilə barışmadığını bildirir, bəzi qəbilələr isə qanbahası ödənilməsinin lazımlığını, qisasın əleyhinə olduğunu bildirirdilər. İslamdakı qisas hökmü isə nazil olmaqla ölü sahiblərinin razı olmadığı təqdirdə qisasın vacibliyini, ölü sahiblərinin razı olduğu təqdirdə isə qanbahası ödənilməsini bəyan edir.

Ayələrin təfsiri.

Qisasda sizin üçün həyat vardır.

Bu və növbəti ayələrdə bir sıra şəriət hökmləri açıqlanaraq əvvəlki ayədə yaxşılıq barəsində deyilən fikri təkmilləşdirir. İlk olaraq insanların qanının toxunulmaz olduğu və ictimai məsələlərdə bunun böyük önəm kəsb etdiyi bildirilməklə cahiliyyət dövründən qalma adət- ənənələrin üzərindən xətt çəkilir. Möminlərə xitab edilərək deyilir: "Ey iman gətirənlər! Öldürülənlər haqqında sizin üçün qisas hökmü qərara alınmışdır”.

Quran bəzi ayələrdə icrası vacib olan əməllərin, o cümlədən sözü- gedən ayədə qisas, habelə növbəti ayələrdə vəsiyyət və oruc barəsində (hərfi mənası "sizə yazılmışdır” deməkdir) ifadəsindən istifadə etmişdir. Bu ifadə, əslində, barəsində danışılan məsələni daha da təkidləndirir. Çünki adətən tamamilə qəti məsələlər yazıya köçürülür.

(qisas) sözü (qəss) kökündən olub, "hər hansı bir şeyin izini axtarmaq” mənasını bildirir. Ərəbcə ardıcıl gələn (deyilən) şeyə (qissə) deyilir. Qisas bir qətlin ardınca gələn növbəti qətl olduğuna görə bu iş qisas adlandırılmışdır.

Ayənin nazilolma səbəbində qeyd etdiyimiz kimi, bu ayə cahiliyyət dövründə qisasla bağlı aşırı hərəkətlərin qarşısını almaq maqsədilə nazil olmuşdur. "Qisas" sözünün seçilməsi ondan xəbər verir ki, öldürülən şəxsin sahibləri qatilə qarşı onun öz törətdiyi əməli törətmək ixtiyarına malikdirlər. Lakin ayə bununla kifayətlənməyib, qisas hökmünün tam bərabərlik şəraitində və ədalətli şəkildə həyata keçirilməsini təkid edərək buyurmuşdur: “azada qarşılıq azad, qula qarşılıq qul, qadına qarşılıq qadın”.

Bir qədər sonra bu barədə daha ətraflı məlumat verərək qeyd edəcəyik ki, burada kişinin qanının qadının qanından üstün olması başa düşülməməli və qatil kişidən də yeri gəldikdə (müəyyən şərtlərlə) qətlə yetirilmiş qadının qisası olaraq qisas alına bilər.

Allah-taala qisas hökmünün icrası vacib olan bir məsələ deyil, ölü sahiblərinin ixtiyarında olan bir məsələ olduğunu, istəsələr, onu qanbahası almaqla dəyişə biləcəyini, yaxud ümumiyyətlə, heç qanbahası da almadan qatili bağışlaya biləcəyini başa salmaqdan ötrü ayənin davamında belə buyurmuşdur: "(Din) qardaşı tərəfindən bir şey bağışlanmış (qisas hökmü qanbahasına çevrilmiş) şəxs yaxşı davranmalıdır. (Qan sahibi qanbahası ödəyəni nəzərə almalıdır.) O (cinayətkar) da qanbahasını (qan sahiblərinə) yaxşılıqla ödəməlidir (laqeydlik etməməlidir).

Beləliklə, Allah bir tərəfdən ölü sahibinə tövsiyə edir ki, indi ki qisas almaq fikrindən daşınıb onu qanbahası almaqla əvəz etmisiniz, onda qanbahasının ödənilməsində qatili çox da sıxışdırmayın. İslamda nəzərdə tutulmuş ədalətli məbləğlə razılaşın. Digər tərəfdən isə "O (cinayətkar) da qanbahasını (qan sahiblərinə) yaxşılıqla ödəməlidir (laqeydlik etməməlidir)" cümləsi ilə qatilə tövsiyə edir ki, qanbahasını ödəməkdə düzgün bir mövqe tutsun və borcunu vaxtında ödəsin, ödəməkdə laqeydlik göstərməsin. Beləliklə, hər iki tərəfin öhdəliyi müəyyən edilir.

Ayənin sonunda tərəflərdən hansı birinin həddini aşacağı təqdirdə Allah tərəfindən ağır cəza ilə üzləşəcəyi bildirilmişdir: "Bu, Rəbbiniz tərəfindən sizin üçün bir yüngüllük və mərhəmətdir. Bundan sonra təcavüzkarlıq edəni ağrılı əzab gözləyir”.

Qisas və əfv barəsində humanizm və məntiqə əsaslanaraq təyin edilmiş bu ədalətli hökm bir tərəfdən heç bir ədalətə sığışmayan, bir nəfərə görə hətta yüz insanı öldürən cahiliyyət dövrünün yanlış adət- ənənəsini məhkum edir, digər tərəfdən isə əfv və güzəşt qapısını insanların üzünə bağlamır. Eyni zamanda öldürülən şəxsin də qanının dəyərini aşağı salmır və qatili cəsur adlandırmır. Üçüncü bir tərəfdən də onu bildirir ki, qisas fikrindən daşınıb qanbahasını almaqla kifayətlənən tərəf qanbahasını aldıqdan sonra hədlərini aşmamalı, hətta bəzi hallarda cahiliyyət dövründə olduğu kimi, qanbahasını aldıqdan sonra qatili öldürməyə cəhd göstərməməlidir.

Növbəti ayədə kiçik, lakin olduqca mənalı bir cümlə ilə qisas barəsində bir çoxlarının fikrində yaranan suallara cavab verilərək belə deyilmişdir: "Ey ağıl sahibləri! Qisasda sizin üçün həyat vardır. Bəlkə, təqva yolunu tutasınız”.

On sözdən ibarət (bağlayıcı, ön qoşma və ədat da nəzərə alınmışdır) və son dərəcə fəsahət və bəlağətli olan bu ayə hamının fikrində bir İslam şüarı kimi həkk olmuşdur. Hamı başa düşür ki, İslam dinindəki qisas hökmü heç də intiqam məqsədi güdmür, əksinə, həyata doğru açılmış bir pəncərədir.

Qisas bir tərəfdən cəmiyyətin yaşam təminatçısıdır, digər tərəfdən kimisə öldürmək fikrinə düşmüş şəxsin həyatını qoruyur, üçüncü bir tərəfdən isə ardıcıl qətllərin qarşısını alır. Belə ki əgər qisas hökmü, ümumiyyətlə, nəzərdə tutulmasaydı, sərt ürəkli insanlar özlərini arxayın hesab edərək günahsız insanların ölümünə susayardılar. Necə ki ölüm hökmünün ləğv edildiyi ölkələrdə qətl hadisələrinin sayı sürətlə artmaqdadır. Qisas eyni zamanda kimisə öldürmək fikrinə düşən şəxsin də həyatını qurtarır. Çünki o, başqa birisini qətlə yetirəcəyi təqdirdə özündən də qisas alınacağını düşünərək fikrindən daşınır. Eləcə də qisas cahiliyyət dövründə olduğu kimi, bir nəfərin ölümünə görə onlarla, hətta yüzə qədər insanın ölümünə səbəb olmuş halların da qarşısını almaqla cəmiyyətə həyat bəxş edir. Qisas hökmünün yalnız ölü sahiblərinin qatili bağışlamadığı təqdirdə icra edildiyini nəzərə aldıqda bunun da həyata doğru açılmış bir pəncərə olduğunu görürük.

Ayənin sonunda bütün təcavüzlərdən uzaq olmaqla bağlı xəbər- darlıq edən “Bəlkə, təqva yolunu tutasınız” cümləsi İslamın bu hikmətli hökmünü daha da təkmilləşdirir.

İncəliklər:

1\. Qisas və əfv - ədalətli bir məcmuə.

Bütün məsələləri hərtərəfli nəzərə alan İslam dini günahsız yerə öldürülən şəxsin qisasının alınmasını da ifrat və laqeydlik edilmədən məqsədəuyğun hesab edir. Yəni nə yəhudilikdə olduğu kimi təkcə qisas alınmasını, nə də xaçpərəstlikdə olduğu kimi yalnız qanbahası almağı təklif edir. Birincisi intiqam hissini gücləndirirsə, ikincisi də qatili cəsarətləndirir.

Təsəvvür edin ki, qatil ilə qətlə yetirilən şəxs qardaş, yaxud qohum və ya dostdurlar. Hökmən qisas hökmünün icra edilməsi ölü sahibinin dərdini yenidən təzələyəcək. Xüsusilə də həddən artıq humanist insanları qisas almağa vadar etməyin özü də onlar üçün böyük bir əzabdır. Digər tərəfdən isə yalnız qanbahası almaqla kifayətlənmək qatili digər cinayətlər törətməyə cəsarətləndirər. Buna görə də ölü sahibinə ilk olaraq qisas ixtiyarı verilmiş, eyni zamanda qatili bağışlayıb qanbahası almaqla da kifayətlənə biləcəyi göstərilmişdir. Daha aydın desək, ölü sahiblərinin ixtiyarı var ki, qatilə qarşı aşağıdakı üç yoldan birini seçsinlər:

1-Qisas almaq.

2-Qanbahası alaraq əfv etmək (Bu zaman qatilin də razılığı olmalıdır.)

3-Qanbahası almadan əfv etmək.

2\. Qisas hökmü ağıl və humanizmə ziddirmi?

İslam şəriətindəki bəzi hökmləri araşdırmadan tənqid atəşinə tutan insanlar xüsusilə qisas hökmünə qarşı çıxaraq belə deyirlər:

1-Qatilin törətdiyi cinayət nəticəsində bir nəfər həyatını itirir. Qisas hökmünün icra edilməsi nəticəsində eyni hərəkət təkrarlanır.

2-Qisas intiqam alınmasından və ürəyin sərtləşməsinə gətirib çıxarmaqdan başqa bir nəticə vermir.

3-Psixoloji durumu qaydasında olan insan heç vaxt kimisə öldürməyə qalxmaz. Kimsə adam öldürürsə, deməli, onun müəyyən psixoloji problemləri var və bunu aradan qaldırmaq lazımdır. Qisas isə bu problemlərin aradan qaldırılmasına qətiyyən kömək etmir.

4-Cəmiyyətə aid olan məsələlər cəmiyyətlə birlikdə addımlamalıdır. Min dörd yüz il bundan öncə icra edilən qanunu bugünkü cəmiyyətdə tətbiq etmək olmaz.

5-Qatildən qisas almaq əvəzinə onu həbsə məhkum edib cəmiyyət üçün daha faydalı olacaq işlərdə istifadə etmək daha yaxşı olmazmı? Bu yolla həm cəmiyyət belə təhlükəli ünsürlərdən uzaqlaşar, həm də onlardan cəmiyyət üçün faydalanmaq mümkün olar.

Bunlar qisas məsələsinə edilən etirazların xülasəsidir. Aşağıda bunların hər birinə ayrı-ayrılıqda cavab verməyə çalışacağıq.

Qisas ayələrinə diqqət yetirdikdə bu suallara aydınlıq gəlmiş olur. Belə ki təhlükəli insanlardan qisas alıb onları aradan götürmək bəzi hallarda cəmiyyətin inkişafı üçün ən gözəl yoldur. Belə hallarda qisas cəmiyyətin yaşam təminatçısı olduğundan qisas hissi fitri olaraq insanda vardır.

Tibb, əkinçilik, heyvandarlıq, bir sözlə, bütün sahələr məhz “Zərərli ünsürü aradan götürmək lazımdır” prinsipinə əsaslanır. Məsələn, sağlam orqanlar zərər görməsin deyə, bədəndəki sıradan çıxmış orqan amputasiya olunur. Yaxud ağacın əsas budaqlarının inkişaf etməsi üçün çürümüş budaqları kəsilir. Təhlükəli qatilin öldürülməsini daha bir şəxsin ölümü kimi dəyərləndirənlər məsələyə yalnız fərdi aspektdən yanaşırlar. Bütün cəmiyyətin maraqlarını nəzərə alıb belə qatillərin öldürülməsinin cəmiyyət üçün necə faydalı olduğunu başa düşsələr, təbii ki, öz fikirlərinə yenidən baxmalı olarlar. Belə ünsürlərin cəmiyyətdən götürülməsi bədənin sıradan çıxmış orqanını amputasiya etməyə, yaxud ağacın sağlam budaqlarını sıradan çıxartmasın deyə, çürümüş budağını kəsməyə bənzəyir. İndiyə qədər bir nəfər də olsun, deməyib ki, bədənin sıradan çıxmış üzvünü amputasiya etmək və yaxud ağacın çürümüş budağını kəsmək pis işdir. Bu, birinci iradla bağlı deyəcəklərimizdir.

İkinci irada gəlincə, qeyd etməliyik ki, ümumiyyətlə, qisas hökmünün nəzərdə tutulmasının intiqam hissi ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Çünki intiqam yalnız şəxsi bir məsələyə görə qəzəbin sakitləşdirilməsi deməkdir. Qisas isə cəmiyyətə daha artıq zülm edilməməsinə xidmət edir. Qisasda məqsəd ədaləti və başqalarının haqqını təmin etməkdir.

Üçüncü irada, yəni “Kimsə adam öldürürsə, deməli, onun müəyyən psixoloji problemləri var və bunu aradan qaldırmaq lazımdır” fikrinə gəlincə, qeyd etmək lazımdır ki, bəzi hallarda bu söz həqiqətə uyğundur və belə olduqda İslam şəriətində də ruhi xəstəliyi və bu kimi problemi olan insanlar üçün qisas hökmü nəzərdə tutulmamışdır. Lakin qatilin psixoloji probleminin olmasını bütün hallarda bəhanə kimi gətirmək olmaz. Əks təqdirdə bunun hansı fəsadlara gətirib çıxaracağı heç kimə gizli deyil. Hətta qatilin dəlilik həddində olmayan psixoloji problemləri əsas gətirilsə belə, yenə də bu, ona qisasdan qurtulmağa icazə verməyəcək. Çünki kimliyindən asılı olmayaraq bilərəkdən qətl törədən hər bir insanın müəyyən psixoloji problemi olur. Heç bir psixoloji problemi olmayan insan, təbii ki, adam öldürməz. Hətta digər cinayətkarların da barəsində eyni sözü deyə bilərik. Belə olan təqdirdə deməliyik ki, cinayətkarları cəza müəssisələrinin əvəzinə ruhi xəstəxanalara və yaxud psixatriya müəssisələrinə göndərmək lazımdır.

Dördüncü irada, yəni "Cəmiyyətə aid olan məsələlər cəmiyyətlə birlikdə addımlamalıdır və min dörd yüz il bundan öncə icra edilən qanunu bugünkü cəmiyyətdə tətbiq etmək olmaz" fikrinə gəldikdə isə buna bir cümlə ilə cavab verə bilərik. O da budur ki, döyüş meydanlarında və ondan kənarda öldürülənlərin sayının sürətlə artdığı bir dövrdə bu iddia tamamilə əsassızdır. Əgər nə vaxtsa müharibə və qırğınların olmayacağı ideal bir cəmiyyət yaranarsa, belə cəmiyyət üçün İslam dini əfv və güzəşt yolunu nəzərdə tutmuşdur. Qisas heç də yeganə çıxış yolu deyil və onun əfv etmək kimi alternativ variantı da vardır. Üstəlik, belə bir cəmiyyətdə insanlar özləri də qatili bağışlamağı üstün tutacaqlar. Müxtəlif bəhanələr adı altında törədilən cinayətlərinin sayı bəlli olmayan və əvvəlki əsrlərlə müqayisədə daha çox olan müasir dünyamızda isə qisas hökmünün ləğv edilməsi qətl əməlinə göz yummaqdan başqa bir nəticə verməyəcək.

Beşinci irad haqqında isə onu deməliyik ki, qisas almaqda maqsad Quranın da buyurduğu kimi, cəmiyyətin həyatını davam etdirmək və digər qətllərin qarşısını almaqdır. Təbii ki, qatili cəza evlərinə salmaqla bu məqsədə nail olmaq qeyri-mümkündür. (Xüsusilə də nəzərə almalıyıq ki, indiki bəzi cəza evləri cinayətkarların öz evlərindən daha yaxşıdır.) Buna görə də ölüm hökmünün ləğv edildiyi bəzi ölkələrdə qətl hadisələrinin və digər cinayətlərin sayı sürətlə artmaqdadır. Həbsdə olanların müəyyən müddətdən sonra əfv edilməsi və ya amnistiyaya şamil olması onları cinayət etməyə daha da həvəsləndirir.

3\. Məgər kişinin qanı qadının qanından daha dəyərlidir? Bəzilərində belə təsəvvür yarana bilər ki, qisas ayələrində kişinin qətlə yetirdiyi qadına görə qisas edilə bilməyəcəyi bildirilmişdir. Məgər kişinin qanı qadının qanından daha dəyərlidir? Nə üçün qətl törətmiş kişidən bu cinayətinə görə qisas alınmamalıdır?

Bu suala cavab olaraq qeyd etməliyik ki, ayədə kişidən qadını öldürdüyünə görə qisas alına bilməyəcəyi qeyd edilməyib. İslam fiqhində də göstərildiyi kimi, qətlə yetirilmiş qadının adamları qanbahasının yarı məbləğini ödəməklə qatildən qisas ala bilərlər. Başqa sözlə desək, "kişidən qadını öldürdüyünə görə qisas alınmaması" dedikdə qeyd- şərtsiz qisas nəzərdə tutulur. Lakin öldürülən qadının adamları tərəfdən qanbahasının yarısı ödənilməklə qatildən qisas almaq olar. Əlbəttə, bunun mənası o demək deyil ki, qadın kişidən aşağı səviyyədədir. Xeyr, sadəcə qanbahasının yarısını ödəmək qisas alınacaq kişinin ailəsinə yetişəcək zərərin yarısını qarşılamaq məqsədi güdür. (Diqqət edin!).

Ailədə maddi baxımdan adətən kişilər daha çox təsir gücünə malik olurlar. Ailənin xərcini, demək olar ki, onlar qarşılayırlar, işləyib ailənin dolanışığını təmin edirlər. Buna görə də kişi ilə qadının ölümündə maddi baxımdan ailələrə dəyən ziyan göz qabağındadır. Əgər bu ziyan aradan qaldırılmazsa, qisas alınan kişinin ailəsi heç bir səbəb olmadan maddi ziyana uğramış olurlar. Məhz bunun üçün İslam dinində qətlə yetirilmiş qadının adamları qatil kişidən qisas almaq istədikdə qanbahasının yarısının ödənilməsi şərt edilmişdir ki, öldürülən kişinin ailəsi maddi sıxıntı çəkməsin. İslam dini heç vaxt razı olmaz ki, bəra- bərlik adı altında, məsələn, qisas alınacaq kişinin övladlarının haqqı tapdanılsın.

O da mümkündür ki, hansısa qadın ailənin maddi təminatını kişidən daha artıq ödəsin. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, bu və digər şəriət qanunları fərdlərin potensialını deyil, kişilərin ümumi potensialını qadınların ümumi potensialı ilə nəzərdə tutaraq hökm verir. (Diqqət edin!)

4\. Əfvə təşviq etmək.

Qisas ayəsində diqqətçəkən daha bir məqam ((din) qardaşı) ifadəsinin işlədilməsidir. Bu ifadədən belə başa düşülür ki, Quran müsəlmanlar arasında qardaşlıq əlaqəsinin hətta biri digərinin qanını axıtdıqdan sonra da davam etdiyini bildirir. Buna görə də ölü sahiblərində humanist duyğuları oyatmaq məqsədilə onları qatilin qardaşı adlandırır ki, ona qarşı qisas fikrindən daşınıb əfv etsinlər.

Təbii ki, bu, qəzəb və digər psixoloji səbəblər üzündən qətl törədib, sonra da etdiyi işdən peşman olanlara aiddir. Qətl törədib gördüyü işdən peşman olmayan, əksinə, öz əməli ilə fəxr edən insanlara gəlincə, onlar nə qardaş adına, nə də əfv olunmağa layiqdirlər.