Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 180-182-ci ayələr

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ .١٨٠

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ .١٨١

فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ .١٨٢

Ayələrin tərcüməsi

180\. Sizlərdən birini ölüm haqlayanda qoyub gedəcəyiniz maldan valideynlərinizə, yaxınlarınıza (yaxın qohumlarınıza) verilməsi üçün layiqli vəsiyyət etməyiniz vacib edilmişdir. Bu, təqvalılar üzərində bir haqdır.

181\. Kim (vəsiyyəti) eşitdikdən sonra onu dəyişdirsə, günahı ancaq onu dəyişdirənlərin üzərinə düşür. Şübhəsiz ki, Allah eşidən və biləndir.

182\. Hər kəs vəsiyyət edənin yanılmasından (varislər arasında fərq qoymasından) və ya günah işləməsindən (günah işi vəsiyyət etməsindən) qorxub, onların arasını düzəltsə, ona heç bir günah yazılmaz (o, vəsiyyəti dəyişdirmiş sayılmaz). Allah bağışlayan və mehribandır.

Ayələrin təfsiri.

Layiqli vəsiyyətlər.

Qisasla bağlı ayələrin ardınca bu ayələrdə maliyyə məsələlərinə bağlı olan vəsiyyət mövzusuna toxunulmuşdur. İlk öncə belə deyilmişdir: "Sizlərdən birini ölüm haqlayanda qoyub gedəcəyiniz maldan valideynlərinizə, yaxınlarınıza (yaxın qohumlarınıza) verilməsi üçün layiqli vəsiyyət etməyiniz vacib edilmişdir. Bu, təqvalılar üzərində bir haqdır”.

Qisasla bağlı ayələrdə qeyd etdiyimiz kimi, bəzi məsələlərlə əlaqədar olaraq (vacib edilmişdir) ifadəsinin işlədilməsi həmin məsələnin vacibliyindən xəbər verir. Bu ifadənin vəsiyyət barəsində işlədilməsinin aşağıdakı müxtəlif açıqlamaları vardır:

1) İslam qanunlarına əsasən, vəsiyyət etmək müstəhəb bir əməldir. Lakin təkid edilmiş müstəhəb əməl olduğuna görə (vacib edilmişdir) ifadəsi ilə verilmişdir. Lakin ayənin sonundakı (Bu, təqvalılar üzərində bir haqdır) cümləsi onun vacib deyil, müstəhəb olmasından xəbər verir. Əgər vacib olsaydı, (Bu, təqvalılar üzərində bir haqdır) əvəzinə (Bu, möminlər üzərində bir haqdır) deyilərdi.

2) Bəzi təfsirçilər belə hesab edirlər ki, bu ayə miras ayəsindən əvvəl nazil olmuşdur. O vaxt hələ vəsiyyət etmək vacib sayılırdı ki, vərəsələr arasında miras bölgüsündə mübahisə yaranmasın. Miras bölgüsü haqqında ayə nazil olduqdan sonra isə vəsiyyətin vacibliyi hökmü nəsx edilərək o, müstəhəb əmələ çevrilmişdir. "Təfsiri-Əyyaşi" kitabında bu #### Ayənin təfsiri ilə əlaqədar nəql edilmiş hədis də bu mənanı təsdiqləyir.

3) Çox güman ki, bu ayədə vəsiyyətə zərurət yarandığı yerlər nəzərdə tutulmuşdur. Yəni insanın borclu, yaxud boynunda hər hansı bir haqq olduğu vaxt vəsiyyət etməsi vacibdir.

Bu ehtimallar arasında birinci təfsir daha məqsədəuyğun hesab edilir.

Ayədə diqqətçəkən maraqlı bir məqam ondan ibarətdir ki, "mal” əvəzinə (xəyrən) sözündən istifadə edilmişdir. Bu ifadə onu göstərir ki, Allah-taala insanın halal yolla əldə etdiyi və cəmiyyətin (qohum-əqrəba da cəmiyyətin bir hissəsidir) faydalanması üçün istifadə olunan sərvəti xeyir adlandırır. Bununla da sərvətin pis bir şey olması fikrinin üzərindən xətt çəkir, eyni zamanda özünü insanlardan kənara çəkib zahidliklə yoxsulluğu qarışdıran və öz təsəvvüründə zahid həyatı sürməyə üstünlük verən insanların da fikrinə qarşı çıxır. Çünki, əslində, onlar bu hərəkətləri ilə İslam cəmiyyətinin tənəzzülünə səbəb olurlar.

Bu ayədən o da məlum olur ki, qeyri-halal yolla toplanılan mal- dövlətdə xeyir yoxdur.

Bəzi hədislərdə belə nəql edilmişdir ki, nəzərəçarpacaq miqdarda olan sərvətin barəsində vəsiyyət olunmalıdır. Lakin az miqdar mal üçün vəsiyyət etməyə ehtiyac yoxdur. Onu vərəsələr özləri miras bölgüsündə nəzərdə tutulmuş qaydalara müvafiq olaraq bölüşdürməlidirlər. Başqa sözlə desək, az miqdarda mal elə bir şey deyil ki, insan onun üçdə birini vəsiyyət olaraq ayırıb kənara qoysun.

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd etməliyik ki, "sizlərdən birini ölüm haqlayanda" ifadəsi onu çatdırır ki, ölüm zamanı artıq vəsiyyət etməyin son vaxtıdır. Lakin o vaxta qədər vəsiyyət etməyin də heç bir maneəsi yoxdur. Hətta hədislərdə də nəql edilmişdir ki, insanın daha əvvəldən vəsiyyət etməsi bəyənilən haldır.

Kimlərinsə vəsiyyət etməklə, sanki ölümünü tezləşdirdiyini düşünməsi tamamilə yanlış bir fikirdir. Vəsiyyət sadəcə olaraq baş verəcəyinə qətiyyən şübhə olmayan bir işə hazırlıqdır. Ömrü uzatmasa da, onun qısalmasına da gətirib çıxarmır.

Sözügedən ayədə vəsiyyətin "layiqli" qeydi ilə verilməsi ona işarə edir ki, vəsiyyət bütün cəhətlərə görə ağlabatan olmalıdır. Çünki “layiqli” qeydi "ağlabatan" mənasını bildirir. Bu, həm məbləğ baxımından, həm vəsiyyət edilən şəxs baxımından, həm də digər cəhətlərə görə ağlabatan olmalıdır. Bu işdə qətiyyən ayrı-seçkiliyə və mübahisəyə səbəb olacaq digər hallara yol vermək olmaz.

Vəsiyyət yuxarıda göstərilən şərtlərə uyğun hazırlandıqdan sonra vərəsələr tərəfindən onda dəyişiklik edilməsi qəti qadağandır. Buna görə də növbəti ayədə belə deyilmişdir: “Kim (vəsiyyəti) eşitdikdən sonra onu dəyişdirsə, günahı ancaq onu dəyişdirənlərin üzərinə düşür.

“Şübhəsiz ki, Allah eşidən və biləndir”.

Bu ayə ona da işarə ola bilər ki, vəsiyyəti icra edən şəxsin bu və digər saxtakarlığı vəsiyyət edənin savabından heç nə azaltmır. O, vəsiyyət etməklə öz savabını qazanır. Vəsiyyətinə əməl edilməməsi onun günahı deyil, onu dəyişdirən, onda saxtakarlığa yol verən icraçının günahıdır.

Ayənin təfsiri ilə bağlı belə bir ehtimal da verilmişdir ki, vəsiyyəti icra edən şəxsin saxtakarlığı nəticəsində ölən şəxsin əmlakından bir hissəsi layiq olmayan (haqqı çatmayan) şəxslərə verilərsə və onların icraçının saxtakarlığından xəbəri olmazsa, bu işdə onlara heç bir günah gəlməz. Bütün günahlar vəsiyyəti saxtalaşdıran icraçının boynuna düşər.

Qeyd etməliyik ki, bu iki təfsir bir-biri ilə qətiyyən uyğunsuzluq təşkil etmir və ayənin məzmunu hər iki ehtimala şamil ola bilər.

Beləliklə, məlum olur ki, vəsiyyəti dəyişmək, onda saxtakarlığa yol vermək birmənalı olaraq günahdır. Lakin hər bir qanunda istisnalar olduğu üçün növbəti ayədə müəyyən istisna nəzərdə tutularaq deyilmişdir: "Hər kəs vəsiyyət edənin yanılmasından (varislər arasında fərq qoymasından) və ya günah işləməsindən (günah işi vəsiyyət etməsindən) qorxub, onların arasını düzəltsə, ona heç bir günah yazılmaz (o, vəsiyyəti dəyişdirmiş sayılmaz). Allah bağışlayan və mehribandır".

Deməli, vəsiyyət düzgün olmadıqda onda icraçı tərəfindən müəyyən dəyişiklik edilə bilər. Təbii ki, əgər vəsiyyət edən şəxs sağdırsa, bunu, mütləq, ona xəbər vermək lazımdır və o, vəsiyyətində dəyişiklik etməlidir. Yox, əgər vəsiyyət edən şəxs vəfat etmişdirsə, onda vəsiyyətin icraçısı şəxsən özü vəsiyyətdə dəyişiklik etməlidir. İslam fiqhinə görə, bu, yalnız aşağıdakı hallarda mümkündür:

1) Vəsiyyət ümumi mirasın üçdə birindən artıq miqdarda edildikdə Həzrət Peyğəmbər (s) və məsum imamlardan (ə) nəql edilmiş çoxsaylı hədislərdə bildirilmişdir ki, insan bütün əmlakının üçdə biri qədər vəsiyyət edə bilər, ondan artığı isə düzgün deyil. Deməli, bilməməzlik üzündən bütün əmlakını vəsiyyət edərək müəyyən şəxslərin arasında bölüşdürən insanların vəsiyyəti düzgün hesab edilmir. Belə olduqda vəsiyyəti icra edən şəxsin borcudur ki, vəsiyyətə düzəliş edib onu bütün əmlakın üçdə bir miqdarına endirsin.

2) Vəsiyyət edən şəxs günah və haqsız işi vəsiyyət etdikdə.

Məsələn, kimsə vəsiyyət edir ki, əmlakının müəyyən bir hissəsi fəsad mərkəzlərinə, oranın genişləndirilməsinə sərf edilsin. Yaxud vəsiyyətin icrası hər hansı bir vacib əməlin tərk edilməsinə gətirib çıxartdıqda da vəsiyyətin icraçısı onu dəyişdirməlidir.

3) Vəsiyyət böyük mübahisəyə, fitnə-fəsada, qan tökülməsinə gətirib çıxartdıqda.

Belə olan halda vəsiyyətin icraçısı vəsiyyəti şəriət hakiminin nəzarəti altında dəyişdirməlidir.

Ayənin ərəbcə mətnində işlədilmiş (yanılma) sözünün mənası "haqdan uzaqlaşma, bir tərəfə meyiletmə, yanılma” deməkdir. Bu, vəsiyyət edənin bilmədən yanılmasına, (günah işləməsindən) ifadəsi isə bilərəkdən səhvə yol verməsinə işarə edir.

Ayənin sonundakı "Allah bağışlayan və mehribandır" cümləsində bu məna da nəzərdə tutula bilər ki, əgər vəsiyyətin icraçısı vəsiyyət edənin səhvini düzəldib onu da doğru yola gətirərsə, Allah-taala onun da günahından keçər.

İncəliklər:

1\. Vəsiyyətin mahiyyəti.

a) Miras bölgüsündə yalnız bəzi qohumlar, özü də müəyyən miqdarda ölən şəxsin əmlakından faydalana bilirlər. Halbuki digər qohumların, hətta yaxın dostların da həmin əmlakın müəyyən bir miqdarına ehtiyacı ola bilər.

b) Miras bölgüsündə bəzi vərəsələrə düşən pay bir çox hallarda onların ehtiyacını tam ödəyə bilmir. İslam qanunlarının əhatəliliyi belə boşluqların doldurulmamasına imkan vermir. Buna görə də miras haqqında qanundan əlavə, vəsiyyət haqqında da qanun nəzərdə tutmuş və müsəlmanlara öz ölümündən sonra əmlakının ümumi dəyərinin üçdə biri qədərinin istədiyi kimi istifadə olunmasına imkan vermişdir.

3) İnsan bəzi hallarda xeyir işlər görmək istəsə də, həyatındakı maddi ehtiyaclar üzündən öz istəyini həyata keçirə bilmir. Məntiq də qəbul edir ki, insanın ömrü boyu zəhmət çəkib topladığı malın heç olmasa, bir hissəsi ölümündən sonra da olsa, nəzərdə tutduğu xeyir işlərə sərf edilsin.

Bu amillərin hamısı ona gətirib çıxarmışdır ki, İslamda vəsiyyət haqqında qanun nəzərdə tutulsun. Bu fikir "Bu, təqvalılar üzərində bir haqdır" cümləsi ilə öz əksini tapmışdır.

Təbii ki, vəsiyyət təkcə yuxarıda sadalananlarla bağlı deyil. Vəsiyyət edən şəxs bütün borclarını (alacaqlarını və verəcəklərini) öz vəsiyyətində müəyyənləşdirməlidir ki, nə bəndənin, nə də Allahın haqqı boynunda qalmasın.

Hədislərdə vəsiyyət barəsində çox təkid edilmişdir. Məsələn, Həzrət Peyğəmbərdən (s) belə nəql edilmişdir:

"Müsəlmana yaraşmaz ki, vəsiyyəti başının altında olmayınca gecəni yuxuya getsin".

Təbii ki, burada vəsiyyətin məhz balışın altında olması deyil, hazır olması nəzərdə tutulmuşdur. Başqa bir hədisdə deyilir:

"Vəsiyyət etmədən vəfat edən şəxs cahiliyyət dövründə ölənlər kimidir"

2\. Vəsiyyətdə ədalətli olmaq.

Haqqında danışdığımız ayələrdə vəsiyyətdə haqsızlığa yol verməməklə bağlı qeyd edilənləri nəzərə alaraq belə nəticəyə gəlmək olar ki, vəsiyyət nə qədər gözəl və bəyənilən iş hesab edilirsə, vəsiyyətdə haqsızlıq etmək də bir o qədər böyük günah sayılır. Bununla bağlı İmam Muhəmməd Baqirdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə deyilir:

"Vəsiyyətində ədaləti qoruyan insan əmlakını sağlığında Allah yolunda xərcləyən şəxsə bərabərdir. Vəsiyyətində haqsızlıq edən insana isə Qiyamət günündə Allah-taala üz çevirəcək".

Vəsiyyətdə haqsızlıq etmək, ədaləti qorumamaq odur ki, insan bütün əmlakının üçdə birindən artıq miqdarını vəsiyyət etməklə vərəsələri öz qanuni miras payından məhrum etsin. Yaxud heç bir əsas olmadan, kimisə çox istədiyindən və yaxud kimdənsə nifrət etdiyi üçün ayrı-seçkiliyə yol versin. Hətta bəzi hədislərdə tövsiyə edilmişdir ki, vərəsələrin mirasa həddən artıq ehtiyacı olduğu təqdirdə üçdə bir miqdarı da vəsiyyət edilməsin. Onun əvəzinə ümumi mirasın dəyərinin dörddə biri və ya beşdə biri qədər vəsiyyət edilsin.

Vəsiyyətdə ədalət prinsipinin qorunması ilə bağlı nəql edilmiş bir hədisdə deyilir: "Ənsar tayfalarından birində bir kişi vəfat edir. Onun kiçik uşaqları yetim qalır. O, ölüm ayağında olarkən bütün əmlakını Allah yolunda sərf edir. Həzrət Peyğəmbər (s) bundan xəbər tutduqda səhabələrdən o kişi ilə nə etdikləri barədə soruşur. Səhabələr cavab verirlər ki, onu dəfn etdik. Həzrət (s) buyurur: "Mən bu barədə (ölməzdən qabaq bütün əmlakını Allah yolunda sərf etməsi barədə) daha əvvəl xəbər tutsaydım, onu müsəlmanların qəbiristanlığında dəfn etməyinizə icazə verməzdim. Yetim uşaqlarını diləndirmək üçünmü belə edib?"

3\. Vacib və müstəhəb vəsiyyətlər.

Vəsiyyət etmək öz-özlüyündə təkid edilmiş müstəhəb əməl olsa da, bəzi hallarda vacib olur. Məsələn, insan Allahın borcunu ödəməkdə səhlənkarlıq etmişdirsə və yaxud kiminsə əmanəti ondadırsa və vəsiyyət etməyəcəyi təqdirdə onun haqqının tapdanılacağını ehtimal verirsə, təbii ki, bu halda vəsiyyət etmək vacibdir. Yaxud cəmiyyətdə böyük nüfuz sahibi olan insanın vəsiyyət etmədən vəfat edəcəyi təqdirdə cəmiyyətin və ya dinin mövqeyinə zərbə dəyərsə, onda həmin şəxsin vəsiyyət etməsi vacib olur.

4\. Sağ ikən vəsiyyət dəyişdirilə bilər.

İslam qanunları vəsiyyət edən şəxsi öz fikrindən dönməməyə məcbur etmir. İnsan nə qədər ki sağdır, vəsiyyətində dəyişiklik edə bilər. Çünki zaman keçdikcə onun vəsiyyət etdiyi şəxs və yaxud vəsiyyət etdiyi miqdarla bağlı fikrinin dəyişə biləcəyi istisna edilmir.

5\. Səhlənkarlıqları aradan qaldırmaq.

Vəsiyyət edən insan onu da nəzərə almalıdır ki, vəsiyyət edərkən həyatında yol verdiyi səhlənkarlıqları aradan qaldırmağa çalışmalıdır. Hətta yaxınlarından kimsə onunla soyuq münasibətdə olmuşsa belə, çalışmalıdır ki, öz vəsiyyəti ilə onlarla arasını düzəltsin. Hədislərdə nəql edilmişdir ki, İslam öndərləri öz əmlakından müəyyən miqdarı onlara qarşı soyuq münasibətdə olan qohumları üçün vəsiyyət edirmiş və bu yolla zəifləmiş qohumluq əlaqələrini yenidən möhkəmlədirmişlər. Yaxud öz nökərlərini azad edir və ya onların azad olunmasını vəsiyyət edirmişlər.