Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 183-185-ci ayələr

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ .١٨٣

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ .١٨٤

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ .١٨٥

Ayələrin tərcüməsi

183\. Ey iman gətirənlər! Oruc sizdən əvvəlkilərə vacib edildiyi kimi, sizə də vacib edildi ki, təqvalı olasınız.

184\. Bir neçə müəyyən gün (oruc tutmalısınız). Sizdən xəstə və ya səfərdə olanlar başqa günlərdə bir neçə gün (oruc tutsunlar). Oruc tutmağa taqəti olmayanlar (xəstələr, qoca kişi və qadınlar) isə bir yoxsulu doyuracaq qədər fidyə versinlər. Kim xeyir iş görsə, bu, onun üçün daha yaxşıdır. Oruc tutmaq sizin üçün daha yaxşıdır, Əgər bilsəniz.

185\. (Oruc tutmaq üçün nəzərdə tutulan bir neçə gün) Ramazan ayıdır. O, Quranın insanları doğru yola yönəldən, hidayət nişanələri və haqqı batildən ayıran olaraq nazil edildiyi aydır. Sizdən Ramazan ayına şahid olanlar (vətənində olanlar) oruc tutmalıdırlar. Xəstə və ya səfərdə olanlar isə (onun yerinə) başqa günlərdə (tutsunlar). Allah sizin üçün çətinlik yox, asanlıq (rahatlıq) istəyir. (Məqsəd budur ki,) bu günlərin orucunu tamamlayasınız və sizi doğru yola yönəltdiyi üçün Onu uca tutasınız. Bəlkə şükür edəsiniz.

Ayələrin təfsiri.

Oruc - təqvanın mənbəyi.

Qisas və vəsiyyət kimi mühüm şəriət hökmlərinin ardınca bu ayələrdə daha bir şəriət hökmü oruc ibadəti ilə bağlı göstərişlər verilmişdir. İlk öncə bir qədər təkidli ifadə ilə belə deyilir: "Ey iman gətirənlər! Oruc sizdən əvvəlkilərə vacib edildiyi kimi, sizə də vacib edildi.

Dərhal sonra bunun ardınca çox kiçik, lakin olduqca böyük mənaya malik bir cümlə ilə bu ibadətin fəlsəfəsi açıqlanaraq deyilir: "Bəlkə, təqvalı olasınız”.

Bir qədər sonra qeyd edəcəyimiz kimi, doğrudan da, oruc insanın ruhunun saflaşmasında böyük təsir gücünə malikdir.

Bu ibadətin icrası (xüsusilə də yay fəslində) bir sıra maddi ləzzətlərdən məhrum olmaqla müşayiət edildiyi üçün yuxarıdakı ayədə müxtəlif ifadələr işlədilərək insanı bu şəriət hökmünü qəbul etməyə hazırlayır. "Ey iman gətirənlər!" xitabı ilə başlanır. Bunun ardınca orucun təkcə müsəlmanlara aid olmadığı, əvvəlki ümmətlərdə də oruc ibadətinin olduğu bildirilir. Onun fəlsəfə və hikmətinə, habelə bu ibadətin təsirinin yüz faiz insanın özünə aid olduğu bildirilməklə onu insanlara sevdirir. İmam Sadiqdən (ə) orucla bağlı nəql edilmiş bir hədisdə belə deyilir: "Ey iman gətirənlər" xitabının ləzzəti insana bu ibadətin bütün çətinliklərini unutdurur".

Növbəti ayədə orucun çətinliklərini bir qədər yüngülləşdirmək məqsədilə müəyyən qaydalar izah edilir. İlk olaraq belə deyilir: “Bir neçə müəyyən gün (oruc tutmalısınız)".

Bu cümlə onu başa salır ki, bütün ilboyu və ya ilin böyük bir hissəsini oruc tutmaq məcburiyyətində deyilsiniz. İlin çox az hissəsini oruc tutmaq sizə vacib edilmişdir. Xəstəlik və ya səfərdə olması üzündən həmin günlərdə oruc tuta bilməyənlər başqa günlərdə oruc tutsunlar: "Sizdən xəstə və ya səfərdə olanlar başqa günlərdə bir neçə gün (oruc tutsunlar).

Ayənin davamında deyilir: "Oruc tutmağa taqəti olmayanlar (xəstələr, qoca kişi və qadınlar) isə bir yoxsulu doyuracaq qədər fidyə versinlər. Kim xeyir iş görsə, bu, onun üçün daha yaxşıdır".

Nəhayət, ayənin sonunda oruc tutmağın insanlar üçün çox yaxşı bir iş olduğu bildirilir: "Oruc tutmaq sizin üçün daha yaxşıdır, əgər bilsəniz”.

Bəzi təfsirçilər ayənin son cümləsini əsas gətirərək belə qənaətə gəlmişlər ki, oruc əvvəlcə ixtiyari vacib əməl olmuşdur. Belə ki müsəlmanlar oruc tutmaqla fidyə verməkdən birini yerinə yetirə bilərdilər. Bu da onunla əlaqədar olmuşdur ki, oruc tutmağa tədricən öyrəşsinlər. Lakin bu hökm sonradan nəsx edilərək oruc vacib edilmişdir.

Qeyd etməliyik ki, yuxarıdakı cümlədən heç də belə bir məna başa düşülmür. "Oruc tutmaq sizin üçün daha yaxşıdır, əgər bilsəniz” cümləsi sadəcə olaraq orucun fəlsəfəsini bir qədər də təkidləndirir və orucun Allah-taalaya heç bir xeyri olmadığını, bütün faydalarının yalnız insanın özünə aid olduğunu çatdırır. Bu və digər məsələlərlə bağlı başqa ayələrdə işlədilmiş buna bənzər ifadələr də dediyimizi təsdiqləyir. Məsələn, namazın vacib olmasını bildirən ayənin sonunda deyilir:

"Əgər bilsəniz, bu, sizin üçün nə qədər xeyirlidir!"

Başqa bir ayədə belə deyilir:

"İbrahimi (də) göndərdik. Bir zaman o, öz qövmünə demişdi: "Allaha ibadət edin və Ondan qorxun! Əgər bilsəniz, bu, sizin üçün daha xeyirlidir".

Beləliklə, məlum olur ki, sözügedən ayənin sonundakı "Oruc tutmaq sizin üçün daha yaxşıdır, əgər bilsəniz" cümləsi xüsusi bir qrup oruc tutana deyil, bütün oruc tutanlara xitab edilmişdir.

Sonuncu ayədə oruc tutmağın vaxtı, bir sıra qaydaları və fəlsəfəsi haqqında danışılır. Əvvəlcə belə deyilir: "(Oruc tutmaq üçün nəzərdə tutulan bir neçə gün) Ramazan ayıdır. O, Quranın insanları doğru yola yönəldən, hidayət nişanələri və haqqı batildən ayıran olaraq nazil edildiyi aydır”.

Daha sonra bir daha xəstələr və səfərdə olanların istisna edilərək başqa günlərdə oruc tutmalı olduqları bildirilir: "Sizdən Ramazan ayına şahid olanlar (vətənində olanlar) oruc tutmalıdırlar. Xəstə və ya səfərdə olanlar isə (onun yerinə) başqa günlərdə (tutsunlar)".

Xəstələrlə müsafirlərin məsələsinə həm bu, həm də daha əvvəlki ayədə toxunulması onunla əlaqədar ola bilər ki, bəziləri orucu pozmağın mütləq şəkildə günah olduğunu düşünərək xəstə və səfərdə olduqda da tutulmasını düşünə bilərlər. Quran bu yanlış düşüncənin qarşısını almaqdan ötrü bu məsələni bir daha təkrar etməklə müsəlmanlara başa salmaq istəmişdir ki, oruc tutmaq sağlam insanlara vacib edildiyi kimi, xəstə və səfərdə olanlara da oruc tutmamaq vacib edilmişdir. Kim bunun əksinə əməl edərsə, günah etmiş olar.

Ayənin davamında Allah-taala bir daha orucun bəzi hikmətlərinə toxunaraq buyurur: "Allah sizin üçün çətinlik yox, asanlıq (rahatlıq) istəyir”.

Bu cümlə onu başa salmağa çalışır ki, oruc tutmaq ilk baxışda çətin bir iş kimi görünsə də, həm mənəvi, həm də maddi baxımdan bu işin axırı insan üçün bir növ rahatlıqdır. Bu cümlə ona da işarə ola bilər ki, Allah-taalanın hökmləri zalım hakimlərin verdiyi hökmlərə bənzəməz. Həyata keçirilməsi çətin olan işlərdə Allah-taala daha asan yol qoymuşdur. Buna görə də böyük əhəmiyyətinə rəğmən, oruc tutmaq xəstə və səfərdə olanlara vacib deyil.

Daha sonra orucda məqsədin nəzərdə tutulan günləri tamamlamaq olduğu bildirilir: “(Məqsəd budur ki,) bu günlərin orucunu tamamlayasınız”.

Yəni sağlam olan hər bir insana vacibdir ki, il ərzində bir ay oruc tutsun. Bu, həm ruhun, həm də bədənin düzgün yetişdirilməsi üçün vacibdir. Buna görə də əgər kimsə Ramazan ayında xəstə və ya səfərdə olarsa, tutmadığı günlərin sayı qədər başqa vaxt oruc tutaraq həmin günləri tamamlamalıdır. Hətta aylıq adət halında olan qadınların namazları üçün qəza nəzərdə tutulmasa da, oruclarının qəzası nəzərdə tutulmuşdur.

Nəhayət, ayənin sonuncu cümləsində deyilir: "Və sizi doğru yola yönəltdiyi üçün Onu uca tutasınız. Bəlkə, şükür edəsiniz”.

Bəli, Allah-taala sizi doğru yola yönəltdiyi üçün Onun qarşısında təzim etməli, sizə verdiyi sonsuz nemətlərə görə Ona şükür etməlisiniz.

Bu cümlədə diqqətçəkən məqam şükür edilməyin şübhə bildirən "bəlkə" modal sözü ilə, Allaha təzim edilməsinin isə qəti şəkildə verilməsidir. Bu ifadə fərqi onunla bağlı ola bilər ki, oruc ibadətini həyata keçirmək istənilən halda Allaha təzim etmək sayılır. Nemətlərin öz yerində işlədilməsi və konkret olaraq burada orucun praktiki nəticəsindən faydalanmaq mənasını verən şükür isə müəyyyən şərtlər çərçivəsində hasil olur. Həmin şərtlər həyata keçməyincə şükür hasil olmaz. Bu şərtlərin ən önəmlisi isə orucun mahiyyətini anlamaq, onun fəlsəfəsindən tam şəkildə xəbərdar olmaqdır.

İncəliklər:

1\. Orucun faydaları.

a) Tərbiyəvi faydaları.

Oruc insanda mənəvi və maddi cəhətlərdən müxtəlif təsirlərə malikdir. Bunların arasında orucun əxlaqi və tərbiyəvi faydaları daha çox önəm kəsb edir.

Orucun ən önəmli faydalarından biri insanın ruhunu təmizləyib iradəsini möhkəmləndirməsi, instinktlərini mötədil vəziyyətdə saxlamasıdır. Oruc tutan insan oruc halında yemək-içmək, habelə cinsi yaxınlıq ləzzətinə göz yummaqla sübuta yetirməlidir ki, o, heyvan kimi yalnız yeyib-içmək və cinsi yaxınlıq üçün yaşamır. İsbat etməlidir ki, o, nəfsini öz nəzarətində saxlaya, intim duyğularına hakim kəsilə bilər. Orucun ən böyük mənəvi təsiri məhz budur. Cürbəcür yemək- içmək xoşlayan, acdıqda və susadıqda onlardan istifadə edən insan axar bulağın başında bitmiş ağaca bənzəyir. Bu ağac susuzluğa çox davamsızdır. Bir neçə gün su kəsilsə, dərhal solacaq. Dağlarda, qayalarda bitən ağac isə ilk günlərdən möhkəm küləklərin, tufanın hücumuna məruz qaldığı üçün artıq buna öyrəşmişdir. Buna görə də o, çox davamlı olur. Oruc da insanın ruhunu eynilə bu cür yetişdirir. Müvəqqəti məhrumiyyətlərlə onun iradəsini gücləndirir, çətinliklərə qarşı mübarizə aparmağı öyrədir. Tüğyan edən intinktləri nəzarətdə saxlaya bildiyi üçün insanın qəlbinə səfa bəxş edir. Bir sözlə, oruc insanı heyvanlıq aləmindən mələklər aləminə yüksəldir. Orucun vacib olduğunu bəyan edən ayənin sonundakı "...təqvalı olasınız" ifadəsi də məhz bu həqiqətə işarə edir.

"Oruc Cəhənnəm odu qarşısında bir sipǝrdir" hədisi də həmin mənanı çatdırır.

İmam Əlidən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə belə deyilmişdir: “Həzrət Peyğəmbərdən (s) soruşdular ki, şeytanın bizdən uzaqlaşması üçün nə edək? Həzrət buyurdu:

"Oruc şeytanın üzünü qara edir. Allah yolunda mal xərcləmək onun belini qırır. Allaha xatir dostluq etmək və yaxşı əməllər həyata keçirmək onun arxasını, tövbə etmək isə şahdamarını kəsir".

"Nəhcül-bəlağə"də İmam Əli (ə) ibadətlərin fəlsəfəsini izah edərkən oruca yetişdikdə belə buyurmuşdur:

"...Səmimiyyət ruhu insanda inkişaf etsin deyə, Allah-taala orucu vacib etmişdir"?

Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş başqa bir hədisdə isə belə deyilir:

"Cənnətin Rəyyan (sirab edən) adlı bir qapısı vardır. Oradan ancaq oruc tutanlar daxil olacaqlar".

Mərhum Şeyx Səduq "Məaniül-əxbar" əsərində bu hədisin şərhində belə yazmışdır: "Cənnətin qeyd olunan qapısına bu adın verilməsi oruc tutan insanın adətən susuzluqdan əziyyət çəkməsi ilə əlaqədardır. Həmin qapıdan daxil olan insan elə sirab olacaq ki, bir də heç vaxt susamayacaq".

b) Orucun ictimai faydaları.

Orucun ictimai faydaları heç kimdə şübhə doğurmur. Oruc insanlar arasında bir bərabərlik dərsidir. Bu ibadətin icrası zamanı imkanlı insanlar həm kasıbların nələr çəkdiyini hiss edir, həm də axşam yeməyini birlikdə yeməklə onlara kömək etmiş olurlar.

Təbii ki, tox insanları ac saxlamaqla onları acların halından xəbərdar etmək olar. Lakin bu vəziyyət hissi xarakter daşısa, onda məsələyə başqa tərəfdən yanaşmaq lazımdır. Oruc bu ictimai mövzuya hissi rəng qatır. Buna görə də İmam Sadiqin (ə) səhabələrindən olan Hişam orucun fəlsəfəsi ilə bağlı o Həzrətə (ə) sual verdikdə İmam (ə) belə buyurmuşdur:

"Oruc ona görə vacib edilmişdir ki, zənginlə yoxsul arasında bərabərlik olsun. Çünki oruc tutarkən zəngin insan kasıbın aclığını hiss edib ona yardım etmək fikrinə düşür. Zəngin insan bütün istədiklərini əldə edə bilir. Allah-taala bu yolla bəndələri arasında bərabərlik yaratmaq və zənginlər yoxsullara əl tutsunlar deyə, onlara aclığı dadızdırmaq istəyir".

Görəsən, varlı ölkələr il ərzində bir neçə gün oruc tutub aclığın nə olduğunu dadsalar, dünyada yenə də bu qədər ac insan qalarmı?

c) Orucun tibbi faydaları.

Müasir və qədim tibb elmində sübut edilmişdir ki, orucun müxtəlif xəstəliklərin sağalmasında böyük rolu vardır. Çox az həkim tapılar ki, öz əsərlərində bu məsələyə toxunmasın. Çünki əksər xəstəliklərin səbəbi çox yeməklikdir. Bu da ondan irəli gəlir ki, artıq yemək bədənin müxtəlif nahiyələrində artıq piylər əmələ gətirir və ya qanda şəkərin səviyyəsini artırır. Artıq yemək eyni zamanda bədəndə müxtəlif mikrobların əmələ gəlməsinə əlverişli şərait yaradır. Buna görə də bu cür amillərin nəticəsində əmələ gələn xəstəliklərin qarşısını almağın ən gözəl yolu məhz oruc tutmaqdır. Oruc bədəndə yığılmış əlavə tullantıları əridir. Üstəlik, həzm orqanının istirahət etməsi üçün şərait yaradır. Həzm orqanının bütün il ərzində fəaliyyətdə olduğunu nəzərə alsaq, bu İstirahətin necə əhəmiyyət kəsb etdiyini anlamaq elə də çətin olmaz.

Oruc tutan insan istər səhər yeməyində, istərsə də axşam iftar edərkən, təbii ki, həddən artıq çox yeməməlidir ki, orucun tibbi faydası öz müsbət təsirini göstərsin. Əks təqdirdə mənfi təsir göstərər.

Rus alimi Aleksey Soforin yazır: "Oruc tutmaq qanazlığı, bağırsaq problemi, şiş, xarici və daxili çibanlar, daxili qızdırma, skleroz, revmatizm, ayaqlarda əmələ gəlmiş şişin və qarına yığılmış suyun çəkilməsində, əsəb pozğunluğu, bel ağrısı, dəri soyulması, şəkər, göz, böyrək, qaraciyər, dermotoloji və digər xəstəliklərin sağalmasında müstəsna rola malikdir.

Orucun faydaları təkcə yuxarıda sadaladığımız xəstəliklərlə bitmir. Hüceyrələrə sirayət etmiş xərçəng, taun və s. xəstəliklərin də sağalma- sında orucun böyük təsiri vardır”.

Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş bir hədisdə deyilir:

"Oruc tutsanız, sağlam qalarsınız”.

O Həzrətin (s) başqa bir hədisində belə buyurulmuşdur:

"Mədə bütün xəstəliklərin toplandığı yer, imsak (oruc) isə bütün dərdlərin dərmanıdır".

2\. Əvvəlki ümmətlərdə oruc.

Tövrat və İncildə olan məlumatlardan belə başa düşülür ki, yəhudi və xaçpərəstlərdə də oruc olmuş, əvvəlki ümmətlər çətinliklərlə qarşılaşdıqda oruc tutarmışlar. "Müqəddəs kitab ensiklopediyası" əsərində deyilir: "Gözlənilməz çətinliklərlə qarşılaşdıqda oruc tutmaq ənənəsi bütün dinlərdə, bütün millətlərdə mövcud olmuşdur”.

Tövratın Həzrət Musanın (ə) dilindən aşağıda qeyd etdiyimiz ifadəsindən belə məlum olur ki, o Həzrət (ə) Tur dağında qırx gün oruc tutmuşdur: “Daş lövhələri, yəni Allahın sizinlə bağladığı əhdlərin yazıldığı lövhələri almaq üçün dağa (Tur dağına) gəldikdə qırx gün gecə-gündüz nə çörək yedim, nə su içdim". Habelə yəhudilər Allahın razılığını qazanmaqdan ötrü oruc tuturlarmış. Tövratda deyilir: "Yəhudi qövmü imkan düşdükcə Allahın qarşısında aciz olduğunu göstərmək üçün oruc tuturdu ki, öz günahlarını etiraf edib oruc və tövbə vasitəsilə Allahın razılığını qazansın”.

"Müqəddəs kitab ensiklopediyası" əsərində deyilir: "Kəffarəli böyük oruc, çox güman ki, yəhudilərin il ərzində xüsusi bir gündə tutduğu oruc olmuşdur. Onlarda Yerusǝlimin dağıdılmasını və digər xatirələri yaşatmaq üçün müvəqqəti oruclar da olmuşdur".

İncildən məlum olduğu kimi, Həzrət İsa (ə) da qırx gün ardıcıl oruc tutmuşdur: “Nəhayət, İsa Ruhul-qudus tərəfindən səhraya aparıldı ki, İblis onu sınaqdan keçirsin. O, qırx gün gecə-gündüz oruc tutduğu üçün acmışdı".

Lukanın İncilində deyilir ki, həvarilərə bəzi günlərdə oruc tutmaq icazəsi verilmişdi.

"Müqəddəs kitab ensiklopediyası" əsərinin başqa bir yerində deyilir: "Buna görə də həvarilərin və keçmiş möminlərin həyatı ləzzətlərdən məhrum olmaq, çoxlu əziyyət çəkmək və oruc tutmaqla keçmişdir".

Yuxarıda deyilənləri nəzərə alaraq Quranda orucun vacib oldu- ğunu bildirən ayədə "sizdən əvvəlkilərə vacib edildiyi kimi" ifadəsinin hətta təhrif olunmuş digər səmavi kitablarda da bir çox tarixi sübutu vardır.

3\. Mübarək Ramazan ayının fəziləti.

Oruc tutmaq üçün Ramazan ayının seçilməsi bu ayın digər aylardan üstün olması ilə bağlıdır. Haqqında danışdığımız ayədə bu ayın üstünlüyü insanları doğru yola yönəldən, hidayət nişanələri və haqqı batildən ayıran Quranın məhz həmin ayda nazil olması ilə əlaqələndirilmişdir. Hədislərdə də bildirilmişdir ki, səmavi kitabların hamısı Tövrat, İncil, Zəbur və Quran Ramazan ayında nazil edilmişdir. İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə deyilmişdir: “Tövrat Ramazan ayının altısında, İncil on ikisində, Zǝbur on səkkizində, Quran isə qədr gecəsində nazil edilmişdir". Deməli, Ramazan ayı mütəmadi olaraq səmavi kitabların nazil olduğu və insanların təlim-tərbiyəsinin həyata keçirildiyi bir ay olmuşdur. Tərbiyə təlimsiz mümkün olmadığından oruc da səmavi göstərişlərlə müşayiət olunmalıdır ki, insanın həm cismi, həm də ruhu günahlardan təmizlənsin.

Həzrət Peyğəmbər (s) şaban ayının son cümə günü səhabələrini mübarək Ramazan ayına hazırlamaq məqsədilə söylədiyi xütbədə bu ayın əhəmiyyətini belə vurğulamışdır:

"Ey insanlar, Allahın ayı bərəkət və mərhəmətlə sizə doğru gəlir. O, ayların ən üstünüdür. Onun gündüzləri digər ayların gündüzlərindən üstün, gecələri də ən üstün gecələrdir. Bu ayın saatları və anları ən gözəl saatlar və anlardır. Bu ayda siz Allahın ziyafətinə dəvət edilmisiniz. Siz bu ayda Allahın hörmət etdiyi şəxslərdənsiniz. (Bu ayda) nəfəsləriniz təsbih, yatmağınız ibadətdir. Əməlləriniz qəbul, dualarınız müstǝcab olar. Buna görə də sidq ürəkdən Allahdan istəyin ki, sizə bu ayda oruc tutub Quran oxumağı nəsib etsin. Bu ayda Allahın mərhəmətindən uzaq düşən insan bədbəxtdir.

Bu ayda ac və susuz qalmaqla axirət gününün aclıq və susuzluğunu xatırlayın! Yoxsul və kasıblara əl tutun! Yaşlılarınıza hörmət, uşaqlarınıza mərhəmət göstərin, qohumluq əlaqələrini möhkəmlədin!

Dillərinizi günahdan qoruyun! Gözlərinizi baxılması halal olmayan şeylərdən uzaq tutun! Qulaqlarınızı eşidilməsi haram olan şeylərdən qoruyun! Camaatın yetimlərinə qarşı mərhəmətli olun ki, (gələcəkdə) sizin də yetimlərinizə qarşı mərhəmət göstərilsin..."

4\. Asanlıq qanunu.

Haqqında danışdığımız ayələrdə qeyd edildi ki, Allah sizin üçün çətinlik yox, asanlıq (rahatlıq) istəyir. Şübhəsiz ki, bu, oruc və onun faydaları, habelə xəstə və səfərdə olan şəxslə bağlı hökmlərə işarə edir. Lakin bundan İslam şəriətinin hökmləri ilə bağlı ümumi bir qanun əldə edilir. Bu, asanlıq qaydasıdır. Bu qanun deyir ki, İslam şəriətindəki qanunlar çətinliyə deyil, asanlığa əsaslanır. Əgər nə vaxtsa hər hansı bir əməlin icrası çətinlik yaradarsa, müvəqqəti olaraq (çətinlik aradan qalxanadǝk) həmin əməlin hökmü aradan qaldırılır. Məsələn, fəqihlər bildirmişlər ki, nə vaxtsa dəstəmaz almaq, yaxud ayaq üstə namaz qılmaq çətin olarsa, bu zaman dəstəmaz təyəmmümlə, ayaq üstə namaz isə oturan halda qılınan namazla əvəz edilir. "Həcc" surəsinin 78-ci ayəsində deyilir:

"O (Allah), sizi seçdi və dində sizin üçün heç bir çətinlik yaratmadı”. Həzrət Peyğəmbərin (s) məşhur “Allah məni asan təkallahlıq dini üzrə göndərmişdir" hədisi də bu mənaya işarə edir.