Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 186-cı ayə

وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ .١٨٦

Ayənin tərcüməsi

186\. Bəndələrim Məni səndən soruşanda (de ki,) Mən (onlara) yaxınam. Məni çağıranda çağıranın səsinə səs verirəm. Onlar da Mənim çağırışımı qəbul edib Mənə iman gətirsinlər ki, doğru yolu tapsınlar (məqsədə çatsınlar).

Ayənin nazilolma səbəbi.

Səhabələrdən biri Həzrət Peyğəmbərdən (s): "Allah yaxındırmı biz Onunla yavaşca razü-niyaz edək? Yoxsa uzaqdırmı Onu uca səslə çağıraq?" - deyə soruşduqda bu ayə nazil olur (və Allahın bəndələrinə yaxın olduğunu bildirir).

Ayənin təfsiri.

Dua adlı silah.

Bəndələrin Allah-taala ilə bağlantı yaratmasının əsas yollarından biri dua olduğu üçün bir sıra şəriət hökmlərini ehtiva edən ayələrin ardınca bu ayədə dua məsələsinə toxunulmuşdur. Dua bütün bəndələrə aid bir məsələ olduğundan onun orucla bağlı ayələrin arasında yerləşməsi ona (orucla bağlı ayələrə) yeni bir məna verir. Çünki bütün ibadətlərin başında Allaha yaxınlaşmaq və Onunla razü-niyaz etmək dayanır.

Ayədə Həzrət Peyğəmbərə (s) xitab olunaraq deyilir: "Bəndələrim Məni səndən soruşanda (de ki,) Mən (onlara) yaxınam”.

Allah insana özündən daha yaxın, təsəvvür etdiyindən də yaxın, hətta şah damarından da yaxındır:

"Biz ona şah damarından da yaxınıq".

Ayənin davamında belə deyilir: "Məni çağıranda çağıranın səsinə səs verirəm. Onlar da Mənim çağırışımı qəbul edib Mənə iman gətirsinlər ki, doğru yolu tapsınlar (məqsədə çatsınlar)”.

Elə də böyük ayə olmamasına rəğmən, bu ayədə Allah-taala yeddi dəfə Özünə, yeddi dəfə də bəndələrə işarə etməklə bəndələrinə qarşı son dərəcə mərhəmətli və onlara yaxın olduğunu göstərmişdir.

Abdullah ibn Sinan İmam Sadiqdən (ə) belə nəql etmişdir: "Çox dua edin. Çünki dua Allah-taalanın bəxşiş (xəzinəsinin) açarı, bütün istəklərə çatmaq üçün bir vasitədir. Allah dərgahında elə nemətlər vardır ki, onları duadan başqa vasitə ilə əldə etmək mümkün deyil. Unutma ki, hansı qapını döysən, axırda açılmalıdır".

Allah bəndələrə çox yaxındır. Qəlbimiz Onun yeri olduğu halda, Onunla bizim aramızda necə fasilə ola bilər?! Özü buyurmuşdur ki, Allah insanla onun qəlbi arasına girər”.

1\. Duanın fəlsəfəsi.

Duanın mahiyyətini, onun tərbiyəvi və psixoloji təsirlərini dərk etməyənlər dua məsələsinə müxtəlif iradlar bildirirlər. Gah deyirlər ki, dua insanları tənbəlləşdirir. Bəzi insanlar müxtəlif inkişaf vasitələrindən istifadə edərək irəli getmək əvəzinə dua etməyi üstün tuturlar. Gah deyirlər ki, ümumiyyətlə, dua Allahın işinə qarışmaqdır. Əgər Allah məsləhət bildiyi işi həyata keçirəcəksə, daha dua etməyin nə mənası var? Zatən O, bizə qarşı özümüzdən daha mərhəmətlidir. Belə olan halda nə ehtiyac var ki, istəyimizə uyğun olaraq dua edək?

Bu cür irad edənlər, əslində, duanın psixoloji, ictimai, tərbiyəvi və mənəvi təsirindən xəbərsizdirlər. İnsan öz iradəsini gücləndirmək və narahatlıqlarını aradan qaldırmaq üçün bir arxa-dayağa ehtiyac duyur. Dua insanda ümid işartıları əmələ gətirir. Duadan əl çəkmiş insanlar müəyyən psixoloji və ictimai problemlərlə üzləşirlər. Məşhur həkim və psixoloqlardan biri demişdir: "Hər hansı bir millətin arasında duanın olmaması gec-tez həmin millətin süqutuna gətirib çıxaracaq. Duaya olan ehtiyacını təmin etməyən cəmiyyət fəsad və süqutdan yaxa qurtara bilməz.

Onu da unutmamalıyıq ki, səhərə dua ilə başlayıb günün qalan hissəsini barbarlıq etmək də mənasız işdir. Dua mütəmadi olaraq, özü də səmimi-qəlbdən edilməlidir ki, öz təsirini göstərsin".

Duanın insanları tənbəlləşdirdiyini düşünənlər, əslində, duanın məna və mahiyyətini anlamırlar. Dua o demək deyil ki, təbii vasitələrdən əlimizi üzüb yalnız dua etməklə kifayətlənək. Duanın mənası odur ki, bütün təbii vasitələrdən istifadə etdikdən sonra nəticə hasil olmadıqda onun (duanın) sorağına gedək. Allahdan ilham alaraq özümüzdə ümid ruhunu yüksəldək. Deməli, dua təbii vasitələri əvəz edən bir amil deyil, çıxılmaz vəziyyətlərlə qarşılaşdıqda edilən bir işdir.

Məşhur həkim və psixoloq Aleksis Karrel yazır: "Dua insanı rahatlaşdırdığı kimi, həm də onun fikri fəaliyyətində bir arxayınlıq və canlanma yaradır.

Dua öz xüsusiyyətlərini insana məxsus şəkildə büruzə verir. Baxışdakı səfa, rəftardakı mətinlik, daxili rahatlıq, inamlı sima, yönəlmə potensialı və hadisələri qarşılama xüsusiyyətləri insanın daxilindəki gizli xəzinədən xəbər verir. Bunun sayəsində hətta zəif potensiala malik insanlar da öz əqli və əxlaqi qüvvələrindən daha səmərəli istifadə edə bilərlər. Təəssüflər olsun ki, bu gün duanı həqiqi mahiyyəti ilə tanıyan insanlar çox azdır".

Yuxarıda deyilənlərlə, əslində, “Dua Allahın işlərinə qarışmaqdır” iradına da cavab verilmiş olur. Belə ki qeyd etdiyimiz kimi, dua Allah- taalanın sonsuz mərhəmətindən daha çox faydalanmaq üçün ləyaqət qazanmaqdır. Başqa sözlə desək, insan dua sayəsində Allahın sonsuz mərhəmətindən daha çox faydalanmaq imkanı qazanır. Məlum məsələdir ki, təkamülə çatmaq üçün hazırlaşmaq nəinki Allahın istəyinə qarşı çıxmaqdır, əksinə, bu yolda daha inamla addımlamaqdır.

Digər tərəfdən dua ibadətin bir növüdür. Dua nəticəsində insanın diqqəti Allaha daha çox yönəlir. Bütün ibadətlərin tərbiyəvi əhəmiyyəti olduğu kimi, dua da belə bir müstəsna əhəmiyyətə malikdir.

"Dua Allahın işlərinə qarışmaqdır, Allah nəyi məsləhət bilirsə, o da olmalıdır" deyənlər məgər bilmirlər ki, Allahın nemətləri insanların ləyaqətinə əsasən bölüşdürülür. Kimin ləyaqəti daha çox olarsa, nemətlərdən payı da bir o qədər artıq olar. Buna görə də İmam Sadiq (ə) hədislərdən birində belə buyurmuşdur:

"Allah dərgahında elə məqamlar vardır ki, onlara yalnız dua sayəsində çatmaq mümkündür”.

Alimlərdən biri demişdir: "Biz dua edərkən bütün kainatı bir- birinə birləşdirmiş tükənməz bir qüvvə ilə təmasa giririk. Bu gün psixologiya elmi eynilə peyğəmbərlərin təlimlərini öyrədir. Niyə? Çünki psixoloqlar başa düşürlər ki, dua, namaz və dinə möhkəm etiqad əksər narahatçılıqlarımızın yarıdan çoxunu təşkil edən həyəcan, stress və qorxunu aradan qaldırır".

2\. Duanın əsl mahiyyəti.

Duanın əsl mahiyyətinin bizim imkanlarımız çərçivəsində olan işlərə deyil, imkanlarımız xaricində olan işlərə, başqa sözlə desək, duanın “yoxsa dara düşən şəxs dua etdiyi zaman onu qəbul edən, şəri sovuşduran” ayəsinin məzmununa uyğun olaraq yalnız çətinliklərlə qarşılaşan məqama aid olduğunu bildikdən sonra məlum olur ki, dua sonsuz qüdrətə malik varlıqdan insanın imkanı daxilində olmayan vasitələri hazır etməsini istəməkdir. Lakin bu istək təkcə dildə deyilməklə bitməməlidir. Eyni zamanda insanın bütün varlığı bu istəyi diləməlidir. Sadə şəkildə desək, dua səmimi- qəlbdən edilməlidir. Dil sadəcə bu istəyi büruzə verən bir vasitədir.

İnsanın qəlbi dua sayəsində Allaha daha yaxın olur. Bir damcı su ucsuz-bucaqsız okeana birləşdiyi kimi, insan da dua sayəsində qüdrətinin sonu olmayan bir varlığa birləşir. İnşallah, bir qədər sonra bu bağlılığın təsirini diqqətinizə çatdıracağıq.

Duanın bir növü də vardır ki, insanın bu və digər işi həyata keçirmək imkanı olduğu halda edilir. Bu, onu göstərir ki, insan Allahın qüdrəti olmadan müstəqil şəkildə heç bir işi həyata keçirə bilməz. Başqa sözlə desək, təbii amillərdəki bütün təsir qüvvəsi də məhz Allah tərəfindən onlara verilmişdir. Məsələn, hər hansı xəstəliyin sağalmasından ötrü müəyyən dərmandan istifadə ediriksə, bilməliyik ki, xəstəliyi aradan qaldırmaq xassəsini həmin dərmana məhz Allah-taala vermişdir. Bir sözlə, dua insanın qəlbinin oyanması və bütün yaxşılıqların mənbəyi ilə əlaqə yaratmaq üçün bir vasitədir. Buna görə də İmam Əli (ə) kəlamlarından birində belə buyurmuşdur:

"Allah-taala qəlbi qəflətdə olan insanın duasını qəbul etməz”. İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş başqa bir hədisdə belə deyilmişdir:

"Allah-taala qəflətdə olan qəlb sahibinin duasını müstǝcab etməz".

3\. Duanın qəbul olunmasının şərtləri.

Hədislərdə duanın qəbul olunması üçün müəyyən şərtlər göstərilmişdir. O cümlədən aşağıdakı şərtlər vurğulanmışdır:

a) Qəlbin paklığı.

Duanın qəbul olunması üçün ilk növbədə qəlbin paklanmasına çalışmaq lazımdır. İnsan günahdan tövbə edib özünü islah etməli, peyğəmbərlərin həyatından ilham almalıdır. İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə deyilir:

"Allaha həmd-səna etməmiş, Peyğəmbər (s) və Əhli-beytinə (ə) salam göndərməmiş, günahını etiraf edib tövbə etməmiş dua etməyin".

b) Malın paklığı.

Duanın qəbul olunması üçün insan malının və yeməyinin paklığına diqqət yetirməli, qəsbdən, zülmdən uzaq olmalıdır. Bununla əlaqədar olaraq Həzrət Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur:

"Duasının qəbul olunmasını istəyən insan yeməyini və qazancını pak etməlidir".

c) Fǝsada qarşı mübarizə.

Duanın qəbul olunmasının şərtlərindən biri də insanın fəsada qarşı mübarizə aparmasıdır. Əmr be-məruf və nəhy əz-münkər etməyən insanların duası qəbul olunmaz. Həzrət Peyğəmbər (s) bu barədə belə buyurmuşdur:

"Əmr be-məruf və nəhy əz-münkər etməlisiniz. Yoxsa Allah-taala pislərinizi yaxşılarınıza ürcah edər. Yaxşılarınız nə qədər dua etsələr də, qəbul olunmaz".

Cəmiyyətdə ictimai qınaq olmadıqda böyük problemlər yaranır ki, bu da arzuolunmaz insanların meydanı ələ keçirməsinə gətirib çıxarır. Belə olduqda dualar da qəbul olmur. Çünki bu vəziyyətin yaranmasına səbəb insanların öz əməlləri olmuşdur.

ç) Allahın buyurduqlarına və Onunla bağlanılmış əhd-peymanlara əməl etmək

İman, saleh əməl, əmanətdar və etibarlı olmaq da duanın qəbul olunmasının əsas şərtlərindən biridir. Allah-taala ilə bağladığı əhdə sadiq qalmayan insan duasının qəbul olmasını gözləməməlidir. Bir nəfər duasının qəbul olmamasından Əmirəlmöminin Əli ibn Əbutalibə (ə) şikayətlənərək deyir ki, Allah-taala: "Dua edin, Mən qəbul edim" deyə buyurduğu halda, bəs nə üçün bizim dualarımız qəbul olmur? Əli (ə) onun cavabında belə buyurur:

"Qəlbiniz səkkiz şeyə xəyanət etmişdir: (Buna görə də dualarınız qəbul olmur.)

1) Siz Allahı tanısanız da, Onun haqqını ödəməmisiniz. Buna görə də Allahı tanımağınız sizə fayda vermir.

2) Siz Allahın peyğəmbərinə iman gətirmisiniz, lakin sonradan onun sünnəsinə qarşı çıxmısınız. Bəs hanı sizin imanınızın nəticəsi?

3) Siz Allahın kitabını oxuyursunuz, lakin ona əməl etmirsiniz. "Eşitdik və tabe olduq" - desəniz də, ona qarşı çıxmısınız.

4) Siz Allahın əzabından qorxduğunuzu desəniz də, mütəmadi olaraq sizi bu əzaba yaxınlaşdıran işlər görürsünüz...

5) Allahın mükafatını arzuladığınız halda, mütəmadi olaraq sizi bu mükafatdan uzaqlaşdıran işlər görürsünüz...

6) Allahın nemətini yesəniz də, Onun şükrünü yerinə yetirmirsiniz.

7) Sizə şeytanla düşmən olmağınız tapşırılsa da və siz ona düşmən olduğunuzu iddia etsəniz də, əməldə onunla dostluq edirsiniz.

8) Siz camaatın eyiblərini qabartdığınız halda, öz eyiblərinizi gizlədirsiniz. Özünüz dua qapılarını bağladığınız halda, dualarınızın qəbul olmasına necə ümid bəsləyirsiniz? Təqvalı olun, əməllərinizi düzəldin, əmr be-məruf və nəhy əz-münkǝr edin ki, dualarınız da qəbul olsun".

Bu hədisdən açıq şəkildə başa düşülür ki, Allah-taalanın duanın qəbul olmasına dair verdiyi vədi müəyyən şərtə bağlıdır. Şərt də odur ki, siz öz əhd-peymanlarınıza sadiq qalın, Mən də duanızı qəbul edim. Hədisdə qeyd edilmiş səkkiz əhdə sadiq qalsaq, təbii ki, dualarımız qəbul olar. İnsanın təlim-tərbiyəsi üçün kifayət edən bu səkkiz bənd duaların qəbul olmasına zəmanət verir.

d) Dua və əməl.

Duanın qəbul olmasının daha bir şərti insanın əməlinin dua ilə uyğun gəlməsidir. Əmirəlmöminin Əli ibn Əbutalibin (ə) hikmətli kəlamlarından birində belə deyilmişdir: "Əməlsiz dua edən insan kamansız ox atan şəxsə bənzəyir”. Kamanın oxu hədəfə doğru aparan bir vasitə olduğunu nəzərə alsaq, əməlin duanın qəbul olmasında necə mühüm təsirə malik olduğu məlum olur.

Nəticə:

Qeyd etdiyimiz beş şərtdən belə nəticəyə gəlirik ki, dua məqsədə çatmaqdan ötrü heç də təbii vasitələri əvəz etmir. Üstəlik, duanın qəbul olması üçün dua edən şəxsin həyatında müsbət mənada köklü dəyişik- liklər edilməlidir. İnsanın ruhiyyəsi və əvvəlki fikirləri təzələnməlidir. Belə olan halda duanın insanı tənbəlləşdirən bir vasitə olduğunu demək onun mənasını anlamamaqdan başqa bir şey deyil.