Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 187-ci ayə

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ .١٨٧

Ayənin tərcüməsi

187\. Oruc gecəsi qadınlarınızla yaxınlıq etmək sizə halal edildi. Onlar sizin, siz də onların libasısınız. (Hər ikiniz bir-birinizin zinəti və qoruyucususunuz.) Allah sizin özünüzə xəyanət etdiyinizi (bu yasaq edilmiş işi gördüyünüzü) bilirdi. Elə buna görə də tövbələrinizi qəbul etdi və sizi bağışladı. İndi onlara yaxınlaşın, Allahın sizin üçün təyin etdiyini onlardan istəyin. Sübhün ağ sapı (gecənin) qara sap(in)dan seçilincəyə qədər yeyin, için. Sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın. Məscidlərdə etikafda olduğunuz zaman onlarla yaxınlıq etməyin. Bunlar Allahın sərhədləridir, bunlara yaxınlaşmayın. Allah insanlara ayələrini bu cür açıqlayır ki, bəlkə, təqvalı olsunlar.

Ayənin nazilolma səbəbi.

Hədislərdən belə məlum olur ki, oruc hökmünün verildiyi ilk vaxtlarda müsəlmanlar yalnız axşam yatmazdan qabaq yemək yeyə bilərmişlər. Kimsə o vaxt yemək yemədən yuxuya gedib, sonra ayılsaydı, daha heç nə yeyib-içə bilməzdi. Həmçinin o vaxt bütün Ramazan ayı boyunca qadınlarla yaxınlıq etmək mütləq şəkildə haram olmuşdur.

Həzrət Peyğəmbərin (s) səhabələrindən Mütəm ibn Cübeyr adlı bir nəfər çox zəif olmasına rəğmən, yenə də oruc tuturdu. Günlərin birində iftar vaxtı evə gəlir. Həyat yoldaşı onun üçün yemək hazırla- yana qədər onu yuxu tutur. Oyandıqda deyir ki, daha mənim yemək yeməyə ixtiyarım yoxdur. Yemək yemədən elə ac vəziyyətdə yatır. Səhər oyanıb Mədinə kənarında qazılan xəndəkdə işləmək üçün (Bu hadisə Xəndək döyüşü ərəfəsində baş vermişdir) evdən çıxır. İş ǝsnasında aclıq onu əldən saldığı üçün özündən gedir. Həzrət Peyğəmbər (s) onun başının üstünə gəlib halına acıyır.

Digər tərəfdən isə cavan müsəlmanlar Ramazan ayının gecələri özlərini saxlaya bilməyib qadınları ilə yaxınlıq edirdilər. Bununla əla- qədar olaraq indi haqqında danışacağımız ayə nazil olub, bütün gecəni yeyib-içməyə və qadınlarla yaxınlıq etməyə icazə verir.

Ayənin təfsiri.

Oruc hökmünün sadələşməsi.

Ramazan ayı boyunca mütləq şəkildə qadınlarla yaxınlığın haram olması və axşam yuxuya gedib oyandıqdan sonra yeyib-içməyə icazə verilməməsi, bəlkə də, müsəlmanlar üçün bir sınaq olmuş, eyni zamanda onları oruc hökmlərinə hazırlaşdırmaq məqsədi güdmüşdür.

Bu ayə oruc və etikaf mövzusunda dörd şəriət hökmünü ehtiva edir. İlk olaraq belə deyilir: "Oruc gecəsi qadınlarınızla yaxınlıq etmək sizə halal edildi. Onlar sizin, siz də onların libasısınız. (Hər ikiniz bir-birinizin zinəti və qoruyucususunuz”).

Libas bir tərəfdən insanı isti və soyuqdan, habelə müəyyən təhlü- kələrdən qoruyur, digər tərəfdən isə insanın eyiblərinin üstünü örtür. Üçüncü bir tərəfdən də insanın bədəni üçün bir zinətdir. Ayədəki bənzətmə hər üç cəhətə şamil olur.

Ərlə arvad bir-birini pozğunluqdan qoruyur, bir-birinin eybinin üstünü örtür. Eyni zamanda onlar bir-birinin rahatlıq vasitəsi və zinətidir. Ayədə işlədilmiş bu ifadə ərlə arvadın mənəvi bağlılığından, bir-birinə həddən artıq yaxın, eyni zamanda bu sahədə tam bərabər olmasından xəbər verir. Çünki kişilərin barəsində işlədilmiş ifadə eynilə qadınların da barəsində işlədilmişdir.

Daha sonra Allah-taala orucla bağlı əvvəlki qanunun dəyişdirilməsinin səbəbini açıqlayaraq buyurur: "Allah sizin özünüzə xəyanət etdiyinizi (bu yasaq edilmiş işi gördüyünüzü) bilirdi. Elə buna görə də tövbələrinizi qəbul etdi və sizi bağışladı”.

Deməli, müsəlmanlar günaha düşməsinlər deyə, Allah onlara Öz lütfünü etmiş və oruc hökmünü sadələşdirmişdir: “İndi onlara yaxınlaşın, Allahın sizin üçün təyin etdiyini onlardan istəyin”.

Təbii ki, burada Ramazan gecələrində qadınlarla yaxınlığın vacibliyi nəzərdə tutulmamışdır. Sadəcə bildirilir ki, bu işə icazə verilmişdir. "Allahın sizin üçün təyin etdiyini onlardan istəyin" cümləsi ona işarə edir ki, oruc hökmünün sadələşdirilməsi eyni zamanda ər- arvad münasibətlərinin nizama salınması və nəslin davam etməsi məqsədini də güdmüşdür.

Bundan sonra orucla bağlı növbəti şəriət hökmü açıqlanaraq deyilir: "Sübhün ağ sapı (gecənin) qara sap(in)dan seçilincəyə qədər yeyin, için”.

Beləliklə, müsəlmanlar bütün gecəni yeyib-içmək hüququna sahib olurlar. Yalnız dan yeri sökülməyə başlayanda yeyib-içməkdən ǝl saxlamalı idilər.

bar Daha sonra orucla bağlı üçüncü şəriət hökmü bəyan edilir: "Sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın”.

Bu cümlə Ramazan boyunca gündüzlər yeyib-içməyin, eləcə də qadınlarla yaxınlıq etməyin qadağan olmasını təkid etməklə yanaşı, həm də orucun başlama və sona çatma vaxtını açıqlayır.

Nəhayət, ayədəki dördüncü və sonuncu şəriət hökmü belə izah edilir: "Məscidlərdə etikafda olduğunuz zaman onlarla yaxınlıq etməyin”.

Bu hökmün bəyan edilməsi əvvəlki hökmdən istisna xarakteri daşıyır. Belə ki minimum üç gün davam edən etikaf əməlində oruc tutulur. Lakin bu üç gün ərzində nə gündüz, nə də gecə qadınlarla yaxınlıq etmək olmaz.

Ayənin sonunda bütün hökmlərə işarə edilərək belə deyilir: "Bunlar Allahın sərhədləridir, bunlara yaxınlaşmayın".

Çünki sərhədə yaxınlaşdıqca insan vəsvəsəyə düşür. Belə hallarda sərhədi aşıb günaha düşmək ehtimalı həddən artıq böyükdür.

Son olaraq isə bildirilir: "Allah insanlara ayələrini bu cür açıqlayır ki, bəlkə, təqvalı olsunlar.”

İncəliklər:

1\. Allahın sərhədləri.

Diqqət yetirdiyiniz kimi, yuxarıda oruc və etikaf ilə bağlı bir sıra şəriət hökmləri izah edildikdən sonra həmin hökmlər "Allahın sərhədləri" kimi ifadə edilmişdir. Bu, halal ilə haramın, icazə ilə qadağanın arasında olan sərhəddir. Burada diqqət yetiriləsi məqam odur ki, “Allahın sərhədlərini aşmayın" deyil, "Allahın sərhədlərinə yaxınlaşmayın" deyilir. Bu da ondan irəli gəlir ki, sərhədə yaxınlaşmaq insanı vəsvəsəyə salar və şəhvətin tüğyan etməsi nəticəsində və ya səhv ucbatından insan günaha düşə bilər. Buna görə də bir sıra hədislərdə insanın günaha düşməsi ehtimalı olduğuna görə günah edilən yerlərə getməyə və yaxud naməhrəm bir qadınla təklikdə qalmağa qadağa qoyulmuşdur. Hədislərdə bu məna "qadağan olunmuş yerlərdən qorunma" başlığı ilə təqdim edilmişdir. Bununla əlaqədar olaraq Həzrət Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur:

"Hər bir sultanın qoruğu olduğu kimi, Allahın da qoruğu haramlardır. Kim (qoyunlarını) qoruğa aparsa, qadağan olunmuş əraziyə daxil olmaq təhlükəsi vardır”.

Təqvalı insanlar günah etməməklə yanaşı, eyni zamanda heç haram işlərə yaxınlaşmırlar.

2\. Etikaf.

"Etikaf" sözünün lüğəvi mənası "məhbus olmaq, uzun müddət nəyinsə yanında qalmaq"dır. Şəriət terminologiyasında isə ibadət məqsədilə, habelə oruc tutmaq və bir sıra işlərdən uzaq olmaq şərtilə minimum üç gün məsciddə qalmağa etikaf deyilir. Bu ibadətin ruhun saflaşmasında müstəsna rolu vardır. Onun qaydaları fiqh kitablarında təfsilatı ilə verilmişdir. Öz-özlüyündə müstəhəb əməl sayılan bu ibadət bir sıra istisna hallarda vacib olur. Ayədə etikafla bağlı yalnız bir məsələyə (istər gündüz, istərsə də gecə) qadınlarla yaxınlıq edilməməsinə toxunulmuşdur. Bu da sırf orucla əlaqədar olaraq qeyd edilmişdir.

3\. Dan yeri.

Ayənin ərəbcə mətnində işlədilmiş “fəcr" sözünün leksik mənası "dəlmək”dir. Dan yerinin bu cür adlandırılması sübhün gecənin qaranlıq pərdəsini yırtması ilə əlaqədardır”.

Haqqında danışdığımız ayədə “ağ sap qara sapdan seçilincǝyǝ qədər yeyin, için" ifadəsinin işlədilməsi də maraqlı ifadədir. Hədislərdən birində belə nəql edilmişdir: "Ədiyy ibn Hatəm Həzrət Peyğəmbǝrǝ (s) deyir ki, oruc vaxtının başlanğıcını bilmək üçün ağ və qara saplar asmışdım. Peyğəmbər (s) onun bu sözünə o qədər gülür ki, mübarək dişləri görünür. Sonra isə belə buyurur: "Ey Hatəmin oğlu, məqsəd sübhün ağ sapının gecənin qara sapından seçilməsidir”.

Yeri gəlmişkən, bu ifadə həm də "fǝcri-sadiq" ilə "fǝcri-kazib"in bir-birindən ayırd edilməsinə işarə edir. Gecənin sonunda göyün üzündə əvvəlcə tülkü quyruğuna bənzədilən cüzi bir ağartı görünməyə başlayır. Bu "facri-kazib"dir (yalançı dan yeridir). Ondan bir qədər sonra isə göy üzündə üfüqi vəziyyətdə, ağ sap kimi uzanan bir ağartı görünür. Bu, imsakın və sübh namazının başlanğıc vaxtı sayılır.

4\. Başlanğıc da, son da təqvadır.

Oruc haqqındakı ilk ayənin əvvəlində oruc tutulmasındakı əsas məqsədin təqva olduğu bildirilmişdir. Eyni ifadənin ayənin sonunda da təkrar edilməsi onu göstərir ki, bütün bu proqramlar ruhun saflaşdırılması, günahdan çəkinmə, insanlara məsuliyyət hissi aşılamaq, bir sözlə, təqvalı olmaq məqsədi güdür.