Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 188-ci ayə

وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ .١٨٨

Ayənin tərcüməsi

188\. Mallarınızı öz aranızda haqsız olaraq yeməyin. Xalqın malının bir qismini günah yolu ilə yeyəsiniz deyə bilə-bilə (rüşvət olaraq) hakimlərə verməyin.

Ayənin təfsiri.

İslam iqtisadiyyatının ana xətləri.

Bu ayə İslamın bütün iqtisadi məsələlərə hakim olan ümumi və mühüm prinsiplərindən birinə işarə edir və İslam fiqhinin iqtisadiyyat bölümünün bütün fəsillərini əhatə edir. Buna görə də böyük alimlərimiz İslam fiqhinin bir çox bölümlərində bu ayəyə istinad edirlər. Allah- taala buyurur: "Mallarınızı öz aranızda haqsız olaraq yeməyin”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlədilmiş (batil) sözünün mənası barədə təfsirçilər müxtəlif izahlar vermişlər. Bəziləri onun mənasının "qəsb və zülmkarlıqla əldə edilən mal”a, bəziləri isə qumar və sairə yollarla qazanılan mallara işarə olunduğunu qeyd etmişlər. Bir qisim isə onun yalan and (və müxtəlif saxta ittihamlarla birinə qarşı məhkəmə işi açmaq) vasitəsi ilə əldə edilən mal mənasında işləndiyini bildirmişdir.

Lakin ayənin zahirindən belə məlum olur ki, onun mənası daha genişdir və o həm qeyd edilən məsələlərə, həm də ondan qeyrilərinə şamil olunur. Çünki "puç və yox olan” mənasını ifadə edən “batil" sözü bunların hamısını özündə ehtiva edir. İmam Baqirdən (ə) nəql edilmiş bəzi hədislərdə onun “yalan and”, İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə isə onun "qumar" kimi təfsir edilməsi, əslində, həmin sözün aşkar nümunələrindən birinin göstərilməsi qismindəndir.

Buna görə də bu ilahi çəkindirmə başqalarının malının qeyri-qanuni yollarla və haqsız olaraq mənimsənilməsinin bütün formalarına şamil olur. Həmçinin bu ayə hədəfi yanlış olan, əqli təməl və bünövrə üzərində qurulmayan bütün alqı-satqı və digər əməliyyatları da əhatə edir.

Bu məna möminlərə xitab şəklində və daha geniş izahla "Nisa" surəsinin 29-cu ayəsində də bəyan edilmişdir. Allah-taala orada belə buyurmuşdur:

"Ey iman gətirənlər! Qarşılıqlı razılıqla edilən alış-veriş istisna olmaqla, bir-birinizin mallarını haqsız yerə yeməyin”.

Əslində, "qarşılıqlı razılıqla edilən alış-veriş"in istisna edilməsi qanuni və halal yolun bariz nümunələrindən biridir və o, bəxşiş, miras, hədiyyə, vəsiyyət və sairə kimi digər halal yolları inkar etmir. Çünki onlar da qanuni və əqli yollardandır.

Bəzi təfsirçilər bu ayə barəsində belə demişlər: "Sözügedən ayənin oruc haqqındakı (183-187-ci) ayələrdən sonra gəlməsi bu iki mövzu arasında bir növ əlaqə və bağlılığın göstəricisidir. Orucla bağlı ayələrdə ilahi ibadətin yerinə yetirilməsi üçün yeyib-içmək, burada isə insanların malının haqsız yerə yeyilməsi qadağan edilmişdir. Bu da nəfslə mübarizənin bir növüdür və əslində, onların hər ikisi təqvanın - orucun son hədəfi kimi göstərilən təqvanın şaxələrindən hesab edilir”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (yemək) sözünün mənası genişdir və o, mənimsəmənin bütün formalarına şamil olunur. Əslində, bu söz mənimsəmənin müxtəlif formaları barədə məcazi ifadədir və "yemək" onun bariz nümunələrindən biridir. Sonra ayənin davamında "malın batil (haqsız) yerə yeyilməsi"nin üzərində dayanılıb. Bəzi insanlar malı öz haqqı sayır və hakimin hökmü ilə əldə etdiyi üçün onu halal hesab edirdilər. Buna görə də ayənin davamında belə buyurulur: "Xalqın malının bir qismini günah yolu ilə yeyəsiniz deyə bilə-bilə (rüşvət olaraq) hakimlərə verməyin".

(tudlu) sözünün kökü (idla) sözüdür və onun mənası “su çıxarmaq üçün quyuya vedrə sallamaq"dır. Bu, insanın hər hansı bir məqsədə nail olması üçün bir şeydən səbəb kimi istifadə etməsi barədə gözəl ifadədir.

Bu cümlənin təfsiri barədə iki ehtimal mövcuddur:

Birinci ehtimala əsasən, onlar malın bir hissəsini hədiyyə və rüşvət kimi (burada onların hər ikisi mahiyyətcə eynidir) hakimlərə verirlər ki, yerdə qalan hissəsini özləri mənimsəyə bilsinlər. Quran isə buyurur ki, onlar malı hakimin hökmünə əsasən ələ keçirsələr də, bu, malı haqsız yerə yemək və günah hesab olunur.

İkinci ehtimala əsasən isə, maliyyə məsələlərində sui-istifadə etmək məqsədi ilə hakimlərə müraciət etməməkdir. Məsələn, birinin şahidi olmayan əmanəti və ya yetim malı olarsa və qarşı tərəf həmin malı ondan geri almaq istədikdə həmin şəxs şahid olmadığı üçün malı inkar edərsə, nəticədə onlar məsələni həll etmək üçün hakimin yanına getməli olurlar. Beləliklə, mal sahibinin sübut və şahidi olmadığı üçün həmin saxs hakimin hökmü ilə həmin malı mənimsəyir. Bu da günah və malı haqsız yerə yemək hesab olunur.

Düzdür, təfsirçilərin hər biri bu ehtimallardan yalnız birini qəbul edir. Amma, ola bilər, ayənin mənası geniş olsun və "...verməyin" sözü onların hər ikisini də ehtiva etsin.

Maraqlıdır ki, Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş hədislərin birində belə deyilir:

"Mən də sizin kimi insanam (və vəzifəm sizin aranızda zahiri meyarlar əsasında hökm çıxarmaqdır). Bəzən mənim yanıma aralarında mübahisə olan şəxslər gəlir və onların bəzisi öz dəlil-sübutunu digərindən daha tutarlı təqdim edir və mən onun dəlillərinin zahirinə əsaslanaraq onun xeyrinə hökm çıxarıram. Lakin bilin! Əgər mən (zahiri dəlillərə əsaslanaraq) kiminsə haqqının başqasına verilməsi barədə qərar çıxarsam (amma həmin mal, əslində, onun olmazsa: "Peyğəmbər (s) onun xeyrinə qərar çıxarıb", - deyərək həmin malın ona halal olduğunu düşünməyin), həmin şey Cəhənnəm odunun bir parçasıdır. Buna görə də əgər həmin şəxs Cəhənəm odunu istəyirsə, həmin şeyi götürsün, yox, əgər istəmirsə, həmin şeydən əl çəksin".

İncəlik:

Rüşvətxorluq cəmiyyətlərin böyük bəlasıdır.

Bəşəriyyətin qədim zamanlardan bəri düçar olduğu və bu gün daha güclü şəkildə davam edən bəlalarından biri də rüşvətxorluqdur. Rüşvətxorluq tarixən ictimai ədalətin bərqərar olmasının ən böyük maneələrindən olub və bu gün də belədir. O, əslində, zəif təbəqələrin mənafeyini qorumalı olan qanunların güclü təbəqələrin xeyrinə işləməsinə səbəb olur, halbuki qanunlar onların özbaşınalıqlarını məhdudlaşdıraraq əl- qolunu bağlamaq üçündür.

Çünki güclülər gücə malik olduqları üçün öz mənafelərini qorumaq iqtidarındadırlar. Lakin zəiflər mənafe və hüquqlarının qanunla qorunmasına möhtacdırlar. Şübhəsiz, rüşvətxorluğun geniş yayılması qanunların əks təsir göstərməsi ilə nəticələnir. Çünki yalnız güclülərin rüşvət vermək imkanı var. Buna görə də qeyd edilən halda qanunlar onların əlində zülm və haqsızlıq etmək, zəiflərin hüquqlarını pozmaq üçün oyuncağa çevrilir.

Bu səbəbdən də rüşvət, daxil olduğu istənilən cəmiyyətin həyat sistemini alt-üst edir, onun bütün təşkilatlarında zülm, fəsad, ədalətsizlik və ayrı-seçkilik baş alıb gedir, ədalət və qanundan quru addan başqa bir şey qalmır. Buna görə də İslamda rüşvətxorluq kəskin şəkildə tənqid edilərək böyük günahlardan sayılıb.

Maraqlıdır ki, rüşvətin çirkinliyi bu mənfur əməlin başqa aldadıcı ibarə və adlar altında həyata keçirilməsinə səbəb olub və həm rüşvət verən, həm də rüşvət alan şəxs onun barəsində "hədiyyə", "şirinlik", "haqq-hesab", "zəhmət haqqı" və "bəxşiş" kimi adlardan istifadə edir. Əlbəttə, adın dəyişdirilməsi onun mahiyyətini əsla dəyişmir və bu yolla alınan pul haram və qeyri-qanunidir.

"Nəhcül-bəlağə"də Əşəs ibn Qeysin hədiyyə gətirməsi əhvalatında belə yazılıb: "O, Əlinin (ə) ədalət məhkəməsində mübahisəsi olan qarşı tərəfə qalib gəlmək üçün hədiyyə adı ilə gecə bir qabı ləzzətli halva ilə dolduraraq Əlinin (ə) qapısına gəlir. Əli (ə) onun bu hərəkətindən qeyzlənərək belə deyir: