Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 189-cu ayə

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ .١٨٩

Ayənin tərcüməsi

189\. Səndən yeni doğan aylar barəsində soruşurlar. De: “O, insanlar(in həyatını tənzimləmək) və həcc(in vaxtını müəyyənləş- dirmək) üçün vaxt bildirişi (və təbii təqvim)dir”. Yaxşı əməl evlərinizə (cahiliyyət dövründə olduğu kimi) arxa tərəfdən girməniz deyil. Əksinə, yaxşılıq təqvalı olan kəsdir (sizin təqvalı olmağınızdır). Evlərə qapılarından daxil olun və təqvalı olun ki, nicat tapasınız.

Ayənin nazilolma səbəbi.

Hədislərin birində belə qeyd olunur: "Müaz ibn Cəbəl Həzrət Peyğəmbərin (s) yanına gələrək dedi: “Bizdən soruşurlar ki, bu yeni doğan Ay nədir? Onun nə faydası var? (Nə üçün Ay tədricən kamilləşərək bədr şəklinə düşür və sonra yenidən əvvəlki vəziyyətinə qayıdır?)”

Allah-taala yuxarıda qeyd edilən ayəni nazil etdi və onlara cavab verdi".

Digər bir hədisdə də belə nəql edilib: "Bir dəstə adam Həzrət Peyğəmbərdən (s) soruşdu: "Yeni doğan Ay nə üçündür? Onun nə faydası var?" Həmin vaxt yuxarıdakı ayə nazil oldu və onun insanların maddi və mənəvi həyatındakı faydalarını bəyan etdi".

Ayənin təfsiri.

Təbii təqvim.

Ayənin nazilolma səbəbində də qeyd edildiyi kimi bir dəstə adam yeni doğan Ay barəsində İslam Peyğəmbərindən (s) bir sıra suallar soruşur, onun səbəb və doğurduğu nəticələrlə maraqlanır və Quran onların suallarına cavab verir: "Səndən yeni doğan aylar barəsində soruşurlar”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (əhillə) sözü (hilal) sözünün cəmidir və onun mənası “bir-iki gecəlik ay”dır. Bəziləri deyir ki, ona doğduğu ilk üç gecədə (hilal), ondan sonra isə (qəmər) deyilir. Bəziləri isə ayın qeyd ediləndən daha çox müddət ərzində “hilal” adlandırıldığını qeyd edirlər.

Mərhum Təbərsinin "Məcməül-bəyan"ında və digər böyük təfsirçilərin kitablarında bu sözün kökünün “استهلال صبي” (istihlalu səbiyy) yəni “uşağın dünyaya gələn zaman ağlaması” ifadəsindən götürüldüyü və daha sonra Ayın başlanğıcı barəsində işlədildiyi qeyd olunub. Həmçinin hacılar "lǝbbeyk" deyərkən səslərini ucaltdıqları üçün onların barəsində (əhəlləl-qaumi bil-həcc) (o dəstə həcdə "lǝbbeyk” dedi) ifadəsi işlədilir.

Lakin Rağib özünün "Müfrədat" kitabında bunun əksini yazaraq qeyd edir ki, bu sözün kökü Ayın hilalıdır və uşağın ağlaması (istihlalu səbiyy) ifadəsi ondan götürülüb.

Hər halda, indiki-gələcək zaman formasında işlənmiş “soruşurlar" feilindən belə məlum olur ki, bu sual Həzrət Peyğəmbərdən (s) dəfələrlə soruşulmuşdur.

Ayənin davamında buyurulur: "De: "Bunlar insanlar və həcc üçün (təbii) vaxt bildirişidir.”

İnsanlar ondan həm gündəlik həyatlarında istifadə edirlər, həm də insanlar üçün ilin müəyyən vaxtlarında yerinə yetirilən ibadətlərin vaxtının müəyyənləşdirilməsi baxımından təbii təqvim rolunu oynayır. Savadlı və savadsız olmasından asılı olmayaraq, dünyanın hər yerində insanlar bu təbii təqvimdən istifadə edə bilər. Hətta bir az diqqət etməklə Ayın neçə gecəlik olmasını da müəyyənləşdirmək mümkündür. Şübhəsiz ki, təqvimsiz, yəni tarixi müəyyənləşdirmək üçün dəqiq və ümumi bir təqvim olmadan insanın ictimai həyatının nizam-intizama malik olması mümkün deyil. Buna görə də əzəmət sahibi olan Allah bəşəriyyətin nizam-intizama malik olması üçün hamının ixtiyarına belə bir ümumi təqvim verib.

Ümumiyyətlə, İslam qanunlarının üstünlüklərindən biri onların təbii meyarlar əsasında müəyyənləşdirilməsidir. Çünki təbii meyarlar hamının ixtiyarında olan vasitələrdir və zamanın keçməsi və ya dəyiş- məsi ona heç bir təsir göstərmir.

Amma bundan fərqli olaraq, qeyri-təbii meyarlar hamının ixtiyarında olmur və hətta yaşadığımız əsrdə belə hələ də insanların hamısı beynəlxalq ölçü meyarlarından istifadə edə bilmir.

Buna görə də İslam bəzən qarışı, addımı, barmağın oynağını, boyun uzunluğunu, həmçinin vaxt barəsində Günəşin batmasını, dan yerinin sökülməsini, Günəşin zenit nöqtəsini keçməsini və Ayın görünməsini meyar təyin edib.

Buradan da qəməri təqvimi aylarının şəmsi təqvimi aylarından üstün olması məlum olur. Onların hər ikisi səma cisimlərinin hərəkətinə əsaslansa da, hər kəs qəməri aylarını müşahidə etmək imkanına malikdir, lakin şəmsi (Günəş sistemi) aylarını bu ayda Günəşin hansı bürcün qarşısında olmasını yalnız astronomlar cihazlar vasitəsi ilə müəyyənləşdirə bilirlər.

Buradan belə bir sual yaranır: Görəsən, yeni doğmuş Ay barəsində sual soruşanların məqsədi həmin dəyişikliklərin faydası haqqında olub, yoxsa Ayın necə yaranması və bədirlənənə kimi onda baş verən dəyişikliklərin necə olması barəsində?

Təfsirçilərin bəzisi birinci ehtimalı qəbul edib. Lakin bəzi təfsirçilər ikinci ehtimalı qəbul edərək bunu da əlavə ediblər ki, onun yaranma səbəbi barəsindəki suala verilən cavabın onlara heç bir faydası olmazdı və həmin cavabın dərk edilməsi onların çoxuna çətin olardı. Buna görə də Quran onun yaranma səbəbini deyil, ondan doğan nəticələri bəyan edib. Quran bununla insanlara hər yerdə nəticənin arxasınca getməyi öyrədir.

Sonra ayənin davamında ayənin əvvəlində həcc və onun mövsümünün yeni doğan Ay ilə təyin edilməsi barəsində deyilənlərə uyğun olaraq cahiliyyət dövrünün həcc barəsindəki xurafatlarından birinə işarə edir və insanları ondan çəkindirərək buyurur: "Yaxşı əməl evlərinizə (cahiliyyət dövründə olduğu kimi) arxa tərəfdən girməniz deyil. Əksinə, yaxşılıq təqvalı olan kəsdir (sizin təqvalı olmağınızdır). Evlərə qapılarından daxil olun və təqvalı olun ki, nicat tapasınız".

Təfsirçilərin çoxu qeyd edir ki, cahiliyyət dövründə insanlar ehram paltarı geyindikdən sonra öz evlərinə normal qaydada – onun qapısından daxil olmurdular. Onlar evə qapıdan daxil olmağın ehramda olan şəxsə qadağan olmasına etiqad bəsləyirdilər. Buna görə də onlar evin arxa tərəfindən bir dəlik açar və ehramda olarkən evə oradan daxil olardılar. Onlar bu işin yaxşı əməl olduğunu hesab edirdilər. Bu əməli adətin tərk edilməsi kimi düşünür və qeyd edirdilər ki, ehram ümumilikdə adətlərin tərk edilməsindən ibarət əməllər toplusu olduğu üçün bu əməl də ona əlavə edilərək təkmilləşdirilməlidir."

Bəziləri isə bunun səbəbinin onların kölgə altına keçmək istəməmələri olduğunu qeyd edir. Çünki onların fikrincə, divarın dəliyindən içəri daxil olmaq kölgə altına keçməmək baxımından qapıdan keçməkdən daha yaxşı idi. Lakin Quran yaxşılığın xurafat adət-ənənələrdə deyil, təqvada olduğunu buyurur və dərhal sonra evlərə qapılarından daxil olmaq göstərişini verir.

Bu ayənin daha geniş və ümumi mənası dini və qeyri-dini olmasından asılı olmayaraq, hər bir işin əyri və tərs deyil, öz düzgün yolu ilə yerinə yetirilməsidir. Bu mənanı Cabir İmam Baqirin (ə) dilindən də nəql edib.

Buradan da ayənin əvvəli ilə sonu arasında bir bağlılıq tapmaq mümkündür. Belə ki hər bir iş öz düzgün yolu ilə həyata keçirilməli, həmçinin həcc kimi ibadətlər Ayın hilalı ilə təyin edilən müəyyən vaxtda yerinə yetirilməlidir.

Bu ayə barəsində üçüncü bir təfsir də var və o, yaxşılıqları əldə etmək üçün onun əhlinə müraciət etmək lazımdır və onu əhlindən başqasında axtarmaq olmaz kimi qeyd olunur. Lakin ikinci təfsir bu təfsiri də ehtiva edir.

Əhli-beytin (ə) İmam Baqirdən (ə) nəql etdiyi hədislərin birində belə deyilir:

"Muhəmmədin (s) əhli-beyti ilahi qapı və Ona qovuşmaq yoludur. Onlar Qiyamətə kimi Cənnətə tərəf dəvət edənlər, onun bələdçi və nişanələridirlər”.

Bu hədis ayənin ümumi məzmununun nümunələrindən biri ola bilər. Çünki hədisdə deyilir ki, bütün dini işlərinizdə əsas yol - "Səqəleyn" hədisinə əsasən, Quranın ayrılmaz yoldaşı olan Əhli-beyt yolu ilə hərəkət edin. Çünki ilahi vəhy onların evində nazil olub və onlar Quran məktəbinin yetirmələridirlər.

“Evlərinizə arxa tərəfdən girməniz yaxşı əməl deyildir” cümləsi həm də digər bir incə məqama işarə ola bilər. Bu əməl - sizin dini maarif əvəzinə, yeni doğan Ay barəsində sual verməyiniz evə onun əsas yolunu qoyub arxa divarından açdığı dəlikdən daxil olan şəxsin əməlinə bənzəyir. Bu, necə də xoşagəlməz bir işdir!

Diqqət edilməli məqamlardan biri də "yaxşı əməl təqvalı olan kəsin əməlidir" cümləsidir. Çünki təqvalıların vücudu yaxşılıqlar çeşməsidir və sanki onlar yaxşılığın özüdürlər.

İncəliklər:

1\. Həzrət Peyğəmbərdən (s) soruşulan müxtəlif suallar Quranın on beş yerində “səndən soruşurlar” ifadəsi işlədilib. Buradan da belə məlum olur ki, davamlı olaraq Həzrət Peyğəmbərdən (s) müxtəlif məsələlər barəsində suallar soruşulub. Həzrət Peyğəmbər (s) isə bu suallardan nəinki narahat olmayıb, əksinə, onları səmimiyyətlə qəbul edib və həmin suallara Quran ayələri vasitəsi ilə cavab verib.

Ümumiyyətlə, rəhbərlərdən sual soruşmaq insanların haqlarından biridir. Hətta düşmənlərə də belə bir haqq vermək lazımdır ki, onlar da məntiqi şəkildə öz suallarını soruşsunlar.

Sual problemlərin həll olunmasının açarıdır.

Sual elm qapısıdır.

Sual müxtəlif elmlərin birindən digərinə keçmə vasitəsidir.

Ümumiyyətlə, soruşulan müxtəlif suallar hər bir cəmiyyətdə düşüncənin dinamikliyinin və təfəkkürün oyaq olmasının nişanəsidir. Həzrət Peyğəmbərin (s) zamanında bu qədər sualın verilməsi həmin mühitdəki insanların düşüncəsinin Quran və İslam sayəsində silkələnib oyanmasının göstəricisidir.

Buradan da belə məlum olur ki, məntiqi sualların verilməsinə qarşı çıxan şəxslərin əməli İslam təlimlərinin ruhu ilə ziddiyyət təşkil edir.

2\. Təqvim və həyatın nizam-intizamı.

İnsanın nə şəxsi, nə də ictimai həyatının düzgün nizam-intizama malik olmadan sahmana düşməsi mümkün deyil.

Bu həm həyat proqramının hazırlanmasındakı nizam-intizama, həm də idarəçilik və icra üçün lazım olan nizam-intizama aiddir.

Bütün yaradılış aləminə hakim olan bu ümumi qaydanı başa düşmək üçün səmaya, insanın bədən quruluşu və onun müxtəlif üzvlərindəki nizam-intizama nəzər salmaq kifayətdir. Buna görə də Allah-taala bu nizam-intizam vasitələrini insanın ixtiyarına verib. O, Yer kürəsinin həm öz ətrafında, həm də Günəşin ətrafında fırlanmasını, həmçinin Ayın müntəzəm hərəkətini zamanın tənzimlənmə vasitəsi edib ki, insanın həm maddi, həm də mənəvi həyat proqramı sistemli olsun.

Təsəvvür edin, əgər gündüz, gecə, Günəş və Aya hakim olan mövcud sistem, həmçinin zamanı ölçmək üçün bir vasitə olmasaydı, həyatımızda necə nizamsızlıq və qarışıqlıq yaranardı?! Buna görə də Allah-taala "Yunus" surəsinin 5-ci ayəsində bu məsələni Özünün ən mühüm nemətlərindən biri kimi təqdim edərək belə buyurmuşdur:

“Günəşi işıqlı, Ayı nurlu edən, illərin sayını və hesabı biləsiniz deyə, Ay üçün mənzillər müəyyən edən məhz Odur. Allah bunları yalnız haqq olaraq yaratdı. O, ayələrini anlayanlara izah edər!”

Buna bənzər məna “İsra” surəsinin 12-ci ayəsində də qeyd edilmiş və orada gecə ilə gündüzə hakim olan nizam-intizamdan söz açılmışdır.