Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 195-ci ayə

وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ .١٩٥

Ayənin tərcüməsi

195\. (Malınızı) Allah yolunda xərcləyin və öz əlinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın. Yaxşılıq edin ki, Allah yaxşılıq edənləri sevir.

Ayənin təfsiri.

Malin Allah yolunda xərclənməsi və sıxıntıdan qurtuluş.

Bu ayə təfsiri öncə qeyd edilən cihad ayələrinin təkmilləşdirici hissəsidir. Çünki cihad ixlaslı və təcrübəli şəxslərə möhtac olduğu qədər mal və sərvətə də möhtacdır. Cihada həm fiziki və ruhi baxımdan hazırlıqlı şəxslər lazımdır, həm də müxtəlif silah və döyüş sursatları. Müharibənin taleyini həll edən əsas amil ilk növbədə əsgərlərdir. Lakin lazımi vasitə və təchizata (istər silah olsun, istərsə də başqa döyüş ləvazimatı, minik, ərzaq və tibbi ləvazimat) malik olmayan əsgər heç nəyə qadir deyil. Buna görə də düşmənlə cihad etmək üçün lazım olan vasitələrin təmin edilməsi vacib əməllərdən sayılır. O cümlədən sözügedən ayədə aşkar şəkildə göstəriş verərək buyurur: "(Malınızı) Allah yolunda xərcləyin və öz əlinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın”.

Bu ayələrin nazil olduğu əsrdə müsəlmanların çoxunda cihada getmək şövqü var idi və döyüş ləvazimatını da hər bir kəs özü tədarük görməli idi. Lakin bəziləri yoxsul idi və döyüş ləvazimatı tədarük görə bilmirdi. Buna görə də "Tövbə" surəsinin 92-ci ayəsinə əsasən, imkansızlar döyüş ləvazimatı tədarük görə bilmədikləri üçün ağlayıb göz yaşı tökürdülər:

“Sərf etməyə bir şey tapa bilmədikləri üçün kədərdən gözlərindən yaş axa-axa geri dönərlər".

Belə bir şəraitdə Allah yolunda mal xərcləmək çox mühüm və həyati əhəmiyyət daşıyır.

“Və öz əlinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın” cümləsi İslam cihadi yolunda mal xərcləməyi tərk etmək barədə nazil olsa da, daha geniş mənaya malikdir. İnsan əvvəlcədən (istər təhlükəsizlik baxımından olsun, istər iqlim şəraiti baxımından, istərsə də digər cəhətlərdən) lazımi hesablamalar aparmadan təhlükəli yollarla getməməlidir. Həmçinin o, zəhərli olması barədə böyük ehtimal verilən yeməyi yeməməlidir. Eləcə də cihad meydanına taktikasız daxil olmamalıdır.

Əgər insan qeyd edilən cəhətlərə riayət etməsə, öz canını səbəbsiz təhlükəyə atmış sayılır və məsuliyyət daşıyır.

Bəzi nadanlar isə istənilən hücum cihadını özünü təhlükəyə atmaq hesab edirlər. Bəzən İmam Hüseynin (ə) Kərbəladakı qiyamını özünü təhlükəyə atmağın nümunəsi sayaraq ifrata varırlar. Bu, nadanlığın və ayəni dərk etməməyin son həddidir. Çünki “canı təhlükəyə atmaq” məsələsi candan üstün bir hədəfin təhlükə ilə üzləşmədiyi yerə aiddir. Lakin belə bir hədəf təhlükə qarşısında olarsa, Allah yolunda şəhid olmuş İmam Hüseyn (ə) və digər bütün şəhidlər kimi canı həmin müqəddəs hədəfə qurban vermək lazımdır.

Əgər kimsə Həzrət Peyğəmbərin (s) təhlükədə olduğunu görüb özünü ona sipǝr etsə (bunun bənzərini İmam Əli (ə) Ühüd müharibəsində və Peyğəmbərin (s) yerində yatdığı “Ləylətül-məbit”də edib), canını təhlükəyə atıb və ya dinə zidd iş görüb?!

Həmin düşüncə sahiblərinin fikrincə, belə hallarda həmin şəxs oturub gözləməli və "canı təhlükəyə atmaq caiz deyil" deyərək Həzrət Peyğəmbərin (s) öldürülməsini seyr etməlidir?! Ayənin mənası aydındır və qeyd edilən hallarda ona istinad etmək axmaqlıqdır.

Hədəf onun yolunda canın qurban veriləcəyi qədər mühüm olmasa və ya mühüm olsa, lakin daha yaxşı və münasib həll yolları mövcud olsa, bu halda can təhlükəyə atılmamalıdır. (Təqiyyənin caiz olduğu yerlər də bu qəbildəndir.)

Ayəninin sonunda yaxşılıq etmək əmr edilir. Buyurur: "Yaxşılıq edin ki, Allah yaxşılıq edənləri sevir”.

Təfsirçilər qeyd edilən "yaxşılığ”ın nədən ibarət olması barədə bir neçə ehtimal qeyd ediblər. Birinci ehtimal budur ki, Allah barəsində nikbin olun (və malınızı Allah yolunda xərcləməyin sizin məişət məsələlərinizin axsamasına səbəb olacağını düşünməyin).

İkinci ehtimala görə, məqsədin mal xərcləməkdə mötədillik və orta yola riayət etmək olmasıdır.

Üçüncü ehtimala görə isə, ayə Allah yolunda mal xərcləməyin xoş rəftarla birgə olmasının gərəkliliyini bəyan etmək istəyir. Yəni o, gülərüz və mehribanlıqla yerinə yetirilməli, minnətdən, yaxşılıq edilən şəxsin inciklik və narahatlığına səbəb ola biləcək istənilən hərəkətdən uzaq olmalıdır.

Ayənin qeyd edilən üç mənanın hamısını ehtiva etməsi də mümkündür.

İncəliklər:

1\. İanə vermək cəmiyyətlərin məhvinin qarşısını alır.

Görəsən, “(malınızı) Allah yolunda xərcləyin” cümləsi ilə “və öz əlinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın” cümləsi arasında hansısa bağlılıq varmı?!

Quranın heç bir cümləsi hesabsız olmadığı üçün, şübhəsiz, bu iki cümlə arasında da əlaqə var. Ehtimala görə, həmin əlaqə budur ki, əgər Allah yolunda edilən cihada ianələr vasitəsi ilə yardım göstərməyi tərk etsəniz, öz əlinizlə özünüzü təhlükəyə atmış olacaqsınız. Hətta bu məsələyə daha geniş aspektdən yanaşmaq olar. Belə ki bu ayə cihad ayələrinin davamında qeyd edilsə də, ümumi və ictimai bir həqiqəti bəyan edir. Allah yolunda mal xərcləmək və ianə vermək ümumilikdə cəmiyyətlərin məhvedici fəsadlardan qurtulmasına səbəb olur. Çünki mal Allah yolunda xərclənməsə və ianə verilməsə, sərvətlər məhdud bir dəstənin əlində toplanar, bunun müqabilində əksəriyyət yoxsul və imkansız olar. Çox çəkmədən də cəmiyyətdə böyük bir partlayış baş verər və sərvət sahiblərinin həm canı, həm də malı həmin alovda məhv olar. Buradan da ianə ilə məhv olmanın qarşısının alınması arasında hansı əlaqənin olması üzə çıxır.

Buna görə də ianə vermək yoxsullardan çox sərvət sahiblərinin özlərinə xeyirdir. Çünki sərvətin balanslaşdırılması onun qorunmasına səbəb olur.

Əmirəl-möminin Əli (ə) qısa kəlamlarının birində bu həqiqətə işarə edərək belə buyurub: "Mallarınızı zəkat verməklə qoruyun".

Bəzi təfsirçilərə görə, Allah yolunda mal xərcləməkdən çəkinmək ölümə – xəsislik insanın ruhunun ölməsinə, bunun nəticəsində yaranan imkansızlıq və yoxsulluq isə cəmiyyətin ölümünə səbəb olur. Bu məsələyə xeyriyyəçilik üzərində qurulmuş İslam quruluşunda xüsusi diqqət yetirilməlidir.

2\. Ayənin mənasından sui-istifadə.

Rahatlıq tərəfdarı olan bəzi şəxslər Allah yolunda cihad etməkdən yayınmaq üçün “öz əlinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın" cümləsinə istinad edərək İmam Hüseynin (ə) Bəni-Üməyyə kimi İslam düşməni qarşısında həyata keçirdiyi, İslamın qurtuluş və əbədi yaşamasına səbəb olan Aşura qiyamını bu ayənin nümunəsi saymaqla həyasızlığın son həddinə çatıblar. Lakin onlar unudurlar ki, əgər məsələlərə bu cəhətdən yanaşılsa, cihad bütünlüklə tərk edilməlidir.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (təhlükə) sözü ilə “şəhidlik” sözü ayrı-ayrı mənalara malik sözlərdir. (təhlükənin) mənası “səbəbsiz ölüm”, “şəhidliy”in mənası isə “hədəf yolunda özünü qurban vermək və əbədi həyata qovuşmaq"dır.

Diqqət edilməsi lazım olan həqiqətlərdən biri də budur ki, insanın canı onun vücudunun ən dəyərli sərmayəsi deyil. İnsanın canından da dəyərli həqiqətlər mövcuddur. Allaha iman, İslam dini, Quranın qorunması və onun müqəddəs hədəfləri, hətta İslam cəmiyyətinin heysiyyət və hörmətinin qorunması insanın canından da üstün olan hədəflərdir və onların yolunda canı qurban vermək insanın özünü təhlükəyə atması və məhv olması deyil və bu, heç vaxt qadağan edilməyib. Hədislərin birində belə deyilir: “Müsəlmanlardan bir dəstə cihad üçün Konstantinopola getmişdi. Şücaətli şəxslərdən biri rum qoşununa hücum edərək onların içinə daxil oldu. Orada olanların biri belə dedi: "Öz əli ilə özünü təhlükəyə atdı”. Həmin vaxt Əbu Əyyub Ənsari ayağa qalxaraq qışqırdı: “Ay camaat! Nə üçün bu ayəni yanlış təfsir edir, başqa yerə yozursunuz?" Bu ayə biz ənsar tayfası barədə nazil olub. Allah Öz dininə izzət bəxş edib onun yardımçılarının sayını artıranda bizdən bəziləri Həzrət Peyğəmbərin (s) eşitməyəcəyi və gizli şəkildə bəzilərinə deyirdi: "Malımız əlimizdən çıxdı, Allah İslama izzət bəxş etdi, onun yardımçılarının sayını artırdı. Əgər biz Mədinədə qalıb əlimizdən çıxan mallarımızı əldə etsək, daha yaxşı olar". Həmin vaxt sözügedən ayə Həzrət Peyğəmbərə (s) nazil oldu və belə buyurdu: "Malınızı Allah yolunda xərcləyin və özünüzü öz əlinizlə təhlükəyə atmayın". "Təhlükə"dən də məqsəd var-dövləti bərpa etmək üçün Mədinədə qalmaq və cihadı tərk etmək idi".

3\. Ayənin ərəbcəsindəki "ehsan” sözündə məqsəd nədir? (ehsan) sözü adətən “yaxşı iş görmək və yaxşılıq etmək” kimi təfsir edilir. Lakin bəziləri onun mənasının daha geniş olduğunu və onun bütün saleh əməlləri, hətta saleh əməl niyyətini ehtiva etdiyini deyirlər. “Ehsan” sözünün təfsiri barədə Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql edilmiş bir hədisdə belə oxuyuruq:

"Ehsanın menası Allaha Onu sanki görürsənmiş kimi ibadət etməyindir. Əgər sən Onu görməsən də, O səni görür".

Şübhəsiz, əgər insan Allaha Onu görürmüş kimi iman bəsləsə və Allahın bütün hallarda ona nəzarət etdiyini, onun yanında olduğunu düşünsə, ancaq yaxşı iş və saleh əməllə məşğul olar və bütün günah va itaətsizliklərdən çəkinər.