Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 196-cı ayə

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ .١٩٦

Ayənin tərcüməsi

196\. Həcc və ümrə (əməlləri)ni Allaha görə tamamlayın. Əgər sizə maneçilik olarsa (qorxu və ya xəstəlik kimi maneələr səbəbilə ehram bağlayandan sonra Məkkəyə daxil ola bilməsəniz), (sizə) müyəssər olan bir qurbanlıq (kəsin və ehramdan çıxın), qurbanlıq öz yerinə çatıncaya (kəsilincəyə) qədər başınızı qırxmayın. Əgər sizdən xəstələnən, yaxud başında narahatlıq olan olsa (və başını qırxmaq məcburiyyətində qalsa), fidyə olaraq oruc tutmalı və ya sədəqə verməli, yaxud da bir qurban kəsməlidir. (Xəstəlik və düşməndən) amanda olduğunuzda isə ümrəni bitirib həccə başlayan şəxs ona müyəssər olan bir qurban kəsməlidir. Qurbanlıq tapmayanlar bunun əvəzində həcc ziyarəti günlərində üç gün və (vətəninə) qayıdandan sonra yeddi gün oruc tutmalıdırlar ki, bu da tam on gün edir. (Əlbəttə,) bu, ailəsi Məscidül-həram yaxınlığında (Məkkə və ətrafında) sakin olmayanlara aiddir. Allahdan qorxun (təqvalı olun) və bilin ki, Allahın cəzası şiddətlidir.

Ayənin təfsiri.

Həccin bəzi mühüm hökmləri.

Qurani-Kərimin həccə aid ayələrinin nə vaxt nazil olması dəqiq məlum deyil. Lakin böyük təfsirçilərdən bəzisinin nəzərincə, o, "vida həcci"ndə nazil olub. Amma bəziləri "əgər sizə maneçilik olarsa (qorxu və ya xəstəlik kimi maneələr səbəbilə ehram bağlayandan sonra Məkkəyə daxil ola bilməsəniz), (sizə) müyəssər olan bir qurbanlıq (kəsin və ehramdan çıxın)" cümləsinin hicrətin altıncı ilinda baş vermiş və müsəlmanların Allahın evini ziyarət etməsinə maneçilik törədilən Hüdeybiyyə hadisəsinə aid olduğunu qeyd etmişlər. Bu ayədə bir çox hökmlər bəyan edilib:

1\. Əvvəlcə vacib həcc və ümrə ziyarətinin Allaha xatir, kamil şəkildə yerinə yetirilməsi barədə ümumi göstəriş verərək buyurur: “Həcc və ümrə (əməlləri)ni Allaha görə tamamlayın”.

Hər şeydən öncə bu iki ibadətin stimuluna işarə edir və tövsiyə edir ki, onların yerinə yetirilməsində ilahi maraq və Onun pak zatına yaxınlaşmaq istəyindən başqa heç nə olmamalıdır və "tamamlayın" sözü nəzərə alınaraq onlar kamil və hərtərəfli yerinə yetirilməlidir.

2\. Onun ardınca ehram bağlayandan sonra hər hansı bir maneə, məsələn, ağır xəstəlik və ya düşmən qorxusu səbəbindən həcc və ümrə əməllərini yerinə yetirə bilməyənlərin məsələsinə toxunaraq buyurur: "Əgər sizə maneçilik olarsa (qorxu və ya xəstəlik kimi maneələr səbəbilə ehram bağlayandan sonra Məkkəyə daxil ola bilməsəniz), (sizə) müyəssər olan bir qurbanlıq (kəsin və ehramdan çıxın)".

Müəyyən çətinliklərlə qarşılaşan, həcc və ümrə əməllərini yerinə yetirə bilməyən şəxslər bu məsələdən istifadə edərək ehramdan çıxıb adi hala qayıda bilərlər.

Bildiyimiz kimi, qurbanlıq dəvə, inək və qoyun ola bilər. Lakin onların ən asanı qoyun qurbanıdır. Buna görə də “müyəssər olan bir qurbanlıq" ifadəsi qoyun qurbanına işarə hesab edilmişdir.

3\. Sonra başqa bir göstəriş verərək buyurur: “Qurbanlıq öz yerinə çatıncaya (kəsilincəyə) qədər başınızı qırxmayın”.

Görəsən, bu göstəriş ancaq həcc mərasimini yerinə yetirmək imkanından məhrum olan və maneə ilə üzləşən şəxslərə aiddir (əslində, öncə qeyd edilən hökmü tamamlamaq məqsədi daşıyır), yoxsa bütün hacılara? Bəzi təfsirçilər birinci mənanı qəbul edərək “Qurbanlığın yeri” dedikdə “hərəm” (Məkkə ərazisi) nəzərdə tutulduğunu, bəziləri isə həmin yerdən məqsədin maneə yaranan yer olduğunu demişlər. Onlar bu barədə Həzrət Peyğəmbərin (s) Hüdeybiyyə hadisəsindəki əməlinə və həmin yerin Məkkə ərazisindən kənar olmasına istinad etmişlər. Belə ki o Həzrət (s) müşriklər onlara maneə yaradandan sonra öz qurbanlığını elə orada kəsib və səhabələrinə də bu cür etmək göstərişi verib.

Böyük təfsirçi mərhum Təbərsi belə yazıb: “Alimlərimizin nəzərincə, əgər şəxs xəstəlik səbəbindən maneə ilə qarşılaşmışsa, onun qurbanlığı "hərəm”də kəsilməlidir. Lakin maneə düşmən tərəfindən törədilərsə, qurbanlıq maneə törədilən həmin yerdə kəsilməlidir”.

Lakin bəzi təfsirçilər bu cümlənin bütün hacılara aid olmasına inanır, qurbanlığı öz yerində kəsməyincə (həccin qurbanlığı Minada, ümrənin qurbanlığı isə Məkkədə kəsilməlidir) heç kəsin başını qırxıb ehramdan çıxmaq haqqının olmadığını qeyd edirlər.

“Qurbanlığın öz yerinə çatması" deyiləndə onun həmin yerə çatıb kəsilməsi nəzərdə tutulur. Bu ifadə qurbanlığın kəsilməsi barədə məcazdır.

Ayənin ümumi ifadə tərzini nəzərə aldıqda ikinci təfsir daha münasib görünür və o, həm yolda maneə ilə qarşılaşmış, həm da maneə ilə qarşılaşmamış şəxsə şamil olunur.

4\. Ondan sonra buyurur: "Əgər sizdən xəstələnən, yaxud başında narahatlıq olan olsa (və başını qırxmaq məcburiyyətində qalsa), fidyǝ olaraq oruc tutmalı və ya sədəqə verməli, yaxud da bir qurban kəsməlidir”.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (nusuk) sözü mənası “kəsilmiş heyvan” olan (nəsikə) sözünün cəmidir. Bu söz “ibadət” mənasında da işlənib. Buna görə də Rağib özünün “Müfrədat” kitabında (nusuk) sözünü "ibadət" mənasında izah edəndən sonra belə yazır: "Bu söz həcc əməlləri barədə işlədilir və (nəsikə) sözünün mənası “kəsilmiş heyvan"dır". Bəzi təfsirçilər isə onun mənasının “gümüş külçələr" olduğunu, ibadətə (nusuk) deyilməsinin səbəbinin isə onun insanı saflaşdırması, pak-pakizə etməsi olduğunu demişlər.

Ayənin zahiri həmin şəxsin üç işdən (oruc, sədəqə və qoyun qurban kəsmək) birini seçmək ixtiyarına malik olduğunu deyir. Əhli- beyt (ə) hədislərində nəql edilib ki, "oruc" dedikdə üç gün oruc tutmaq, “sədəqə” dedikdə altı – hədislərin birində on yoxsul nəql edilib - yoxsula səqədə vermək, “qurban" dedikdə isə bir qoyun qurban kəsmək nəzərdə tutulur.

5\. Sonra buyurur: “(Xəstəlik və düşməndən) amanda olduğunuzda isə ümrəni bitirib həccə başlayan şəxs ona müyəssər olan bir qurban kəsməlidir”.

Bu cümlə əvvəl ümrə, sonra isə həcc yerinə yetirilən təmǝttö hǝccinə və onda qurban kəsməyin lazım olmasına işarədir. Həmin qurbanlığın dəvə, inək və ya qoyun olmasının heç bir fərqi yoxdur və şəxs qurban kəsmədən ehramdan çıxmır.

Mərhum Təbərsinin dediyinə görə ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (hədy) sözünün kökü barəsində iki nəzər mövcuddur:

Birinci nəzərə görə, onun kökü (hədiyyə) sözüdür. Qurbanlıq, əslində, Allah evinə hədiyyə olduğu üçün belə adlanıb. İkinci nəzərə görə isə, o, (hidayət) sözündən düzəlib. Çünki qurbanlıq heyvanı insanlar özləri ilə aparır, onu Allah evinə və qurbangaha tərəf istiqamətləndirirdilər. Lakin Rağibin “Müfrədat” kitabında yazdıqlarına əsasən, o, ancaq (hədiyyə) sözündən götürülüb. O yazır: (hǝdy) sözü cəmdir və onun təki (hədiyyə)dir. “Möcəmu məqayisil- lüğət" kitabında da bu sözün iki kökünün - (hidayət) və (hədiyyə) olması qeyd edilib. Lakin onların hər ikisinin (hidayət)dən ayrılması da mümkündür. Çünki elə "hədiyyə"nin də mənası hədiyyənin onun verildiyi şəxsə tərəf istiqamətləndirilməsidir. (Diqqət edin!)

6\. Onun ardınca təmǝttö həccində qurban kəsməyə imkanı çatmayan şəxslərin hökmü bəyan edilir: “Qurbanlıq tapmayanlar bunun əvəzində həcc günlərində üç gün və (vətəninə) qayıdandan sonra yeddi gün oruc tutmalıdırlar ki, bu da tam on gün edir".

Əgər qurbanlıq tapılmasa və ya insanın maddi vəziyyəti buna imkan verməsə, həmin şəxs onun əvəzində on gün oruc tutmalıdır ki, onun da üç günü həcc günlərinə (zilhiccə ayının yeddi, səkkiz və doqquzuncu günlərinə) təsadüf edir. Bu, səfərdə tutulmasına icazə verilmiş oruclardandır. Onun yerdə qalan yeddi günü isə vətənə qayıdandan sonra tutulmalıdır. Üç günün üstünə yeddi gün gələndə onun ümumilikdə on gün olması məlum olsa da, Quran buyurur: “Bu da tam on gün edir".

Bəzi təfsirçilər bu cümlənin təfsirində belə yazıblar: "Bunun səbəbi Allah-taalanın yarana biləcək hər hansı bir şübhəni aradan qaldırmaq istəməsidir. Belə ki “və” bağlayıcısı bir-birinə bağlanmış iki şey arasında seçim etmək deyil, onların ikisinin bir-birinə bağlanması və bir yerdə cəm olması mənasında işlənsə də, bəzən o, iki şey arasında seçim etmək mənasında da işlədilir. Buna görə də Allah-taala burada zehnə gələ biləcək bütün şübhələri aradan qaldırmaq üçün “bu da tam on gün edir” buyurur”. Ehtimallardan biri də (kamilǝtun) (tam) sözünün on gün orucun qurbanlığı tam əvəz etməsinə işarə olmasıdır. Yəni Allah evinin zəvvarları bu baxımdan nigaran olmamalıdırlar. Çünki Allah tərəfindən qurban kəsənlərə verilən bütün savablar onlara da veriləcək. Bəziləri də qeyd edir ki, bu ifadə on ədədi barədə bir incəliyə işarədir. Çünki on ədədi bir cəhətdən ən kamil ədəddir. Ədədlər birdən başlayıb ona çatanda öz kamillik yolunu qət edir və ondan sonrakı ədədlər – məsələn, on bir, on iki və sairə on ilə digər ədədlərin birləşməsindən əmələ gəlir. Ərəblər iyirmiyə (işrin), yəni “iki dənə on", otuza (səlasin), yəni “üç dənə on" deyirlər.

7\. Və nəhayət, başqa bir hökmü bəyan edərək buyurur: “Bu, ailəsi Məscidül-həram yaxınlığında sakin olmayanlara aiddir".

Buna görə də Məkkə və onun ətrafında sakin olan şəxslər təmǝttö həcci etmirlər. Təməttö həcci həmin bölgədən uzaqda yaşayanlar üçündür. Alimlər arasında məşhur olan nəzərə əsasən, Məkkədən 48 mil uzaqda yaşayan şəxs təməttö həcci yerinə yetirməlidir. Amma yaxın məsafədə yaşayanların vəzifəsi "qiran" və "ifrad" həccidir və onlar ümrə ziyarətini həcc mərasimindən sonra yerinə yetirir. (Bu məsələ öz dəlil-sübutları ilə ətraflı şəkildə fiqh kitablarında izah edilib.)

Qeyd edilən yeddi hökm bəyan edildikdən sonra ayənin sonunda təqvalı olmaq göstərişi verərək buyurur: "Allahdan qorxun (işrun) və (işrin) sözləri cəm halda olsa da, ərəblər bəzən cəm sözü iki və ondan daha artıq şey barəsində işlədirlər.

(təqvalı olun) və bilin ki, Allahın cəzası şiddətlidir”.

Bu təkid müsəlmanların bu mühüm İslami ibadətin heç bir hissəsində səhlənkarlıq etməməsi üçündür. Çünki onda səhlənkarlığa yol vermək bəzən həcc ziyarətinin batil olmasına və onun mühüm bərəkətlərinin itməsinə səbəb olur.

İncəliklər:

1\. Dini vəzifələr arasında həccin əhəmiyyəti.

Həcc İslamda qanun halına salınmış ən mühüm ibadətlərdəndir və onun çoxsaylı təsir və bərəkətləri var. Həcc İslamın əzəmət, dinin qüvvət və müsəlmanların vəhdət mənbəyidir. Həcc düşmənlərin canına qorxu salan, müsəlmanları gümrahlaşdıran və yeni enerji verən bir mərasimdir. Həcc Əmirəl-möminin Əlinin (ə) İslamın bayrağı və mühüm şüarı adlandırdığı ibadətdir. O Həzrət (ə) ömrünün son saatlarındakı vəsiyyətində belə buyurub:

"Rəbbinizin evi barədə Allahdan qorxun, Allahdan qorxun! Nə qədər ki, sağsınız oranı boş qoymayın. Əgər ora boş qalsa, sizə möhlət verilməz (sizə Allahdan bəla gələr)".

İslam düşmənlərinin bu cümləsi məşhurdur: “Nə qədər ki, həcc təmtəraqlı keçir, biz müsəlmanlara qalib gələ bilməyəcəyik". Alimlərdən biri belə demişdir: "Vay olsun həccin mənasını dərk etməyən müsəlmanlara, vay olsun onun mənasını dərk edən qeyri-müsəlmanlara!"

“Nəhcül-bəlağə”də, 252-ci qısa kəlamda İmam Əlidən (ə) şəriət hökmlərinin fəlsəfəsi barədə nəql edilmiş məşhur hədisdə də həccin əhəmiyyəti barədə dolğun ifadə işlədilmişdir. O Həzrət (ə) orada bela buyurub:

"Allah imanı insanların şirkdən paklanması... və həcci dinin qüvvətlənməsi amili etmişdir”.

Bu mövzunu İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş bir hədislə yekunlaşdırırıq. (Bu barədə “Təfsiri-nümunə”nin 14-cü cildində, “Hǝcc" surəsinin 26-28-ci ayələrində daha ətraflı danışacaq və orada həccin əhəmiyyət, fəlsəfə və sirləri barədə daha geniş izah verəcəyik.) İmam (ə) buyurub:

“Kəbə durduqca İslam da duracaq”.

2\. Həccin növləri və təməttö həccinin əməllərinin siyahısı.

Böyük alimlərimiz Quran ayələrindən, Peyğəmbər (s) və Əhli-beyt imamlarının (ə) sünnəsindən ilhamlanaraq həcci üç növə ayırıblar: təməttö həcci, qiran həcci və ifrad həcci. Təməttö həcci yaşayış yerləri ilə Məkkə arasındakı fasilə 48 mil (16 fərsəng, təxminən 96 km) və ondan daha çox olan şəxslərə aiddir. Qiran və ifrad həcci isə Məkkə ilə yaşayış yerləri arasındakı fasilə həmin məsafədən az olan şəxslərə aiddir. Təməttö həccində əvvəl ümrəni yerinə yetirirlər, sonra ehramdan çıxırlar, daha sonra isə məxsusi günlərdə həcc mərasimini yerinə yetirirlər. Lakin qiran və ifrad həclərində əvvəl həcc mərasimini, o sona çatandan sonra isə ümrəni yerinə yetirirlər. Qiran həcci ilə ifrad həcci arasındakı fərq isə budur ki, qiran həccində zəvvarlar özləri ilə qurbanlıq gətirirlər, ifrad həccində isə belə bir qurbanlıq olmur. Lakin əhli-sünnənin nəzərincə, qiran həcci bir ehramda həcc ilə ümrənin birlikdə niyyət edildiyi həcdir.

Təməttö həccinin əməlləri aşağıdakılardan ibarətdir:

Təmǝttö həccində əvvəl "miqat" adlanan yerdə ehram bağlayırlar. Yəni ehram geyinən şəxsə haram olan bir sıra əməllərin tərk edilməsi barədə öhdəlik götürürlər. Onlar iki hissədən ibarət olan və tikişi olmayan ehram paltarını əyinlərinə geyinir və "lǝbbeyk” deyə-deyə Allahın evinə tərəf hərəkət edirlər. Məkkəyə çatandan sonra əvvəl Allahın evinin ətrafına yeddi dəfə təvaf edir, sonra "İbrahim məqamı” adı ilə məşhur olan yerdə iki rükət namaz qılırlar. Bundan sonra Səfa və Mərvə adlı iki dağın arasında yeddi dəfə get-gəl edir, onun ardınca saç və ya dırnaqlarından bir az kəsərək ehramdan çıxırlar. Sonra həcc mərasimini yerinə yetirmək üçün Məkkədə ehram bağlayır və zilhiccə ayının doqquzuncu günü Məkkə ilə dörd fərsəx fasiləsi olan Ərəfat çölünə gedirlər. Həmin gün günortadan gün batana kimi orada qalır və Allahla razü-niyaz edirlər. Günəş batandan sonra Məkkənin təxminən iki fərsəx yarımlığında yerləşən Məşərül-həram çölünə gedirlər. Gecəni səhərə kimi həmin müqəddəs çöldə qalırlar və Günəş doğandan sonra onun yaxınlığında yerləşən Mina çölünə doğru hərəkət edirlər. Qurban günü sayılan həmin gün Cəməreyi-əqəbə adlanan məxsusi sütuna yeddi daş atır, sonra qurban kəsir və başlarını qırxaraq ehramdan çıxırlar. Həmin gün və ya həmin günün səhərisi Məkkəyə qayıdır, Allah evini təvaf edir, təvaf namazı qılır, Səfa ilə Mərvə arasında get-gəl edir, nisa təvafını yerinə yetirir və onun namazını qılırlar. Həmçinin zilhiccə ayının on bir və on ikinci günü Cəmǝrat adlanan üç məxsusi sütuna müəyyən sıralıqla yeddi dəfə daş atır, zilhiccə ayının on bir və on ikinci gününü Minada qalırlar. Onlar hər biri bir tarixi hadisəni canlandıran, nəfsin təmizlənməsinə aid məsələlər və ictimai fəlsəfələr barəsində məcaz və işarə sayılan həcc mərasimini belə yerinə yetirirlər. Onların hər birinin fəlsəfəsi ona münasib ayədə izah ediləcək.

3\. Nə üçün bəziləri təməttö həccini unudublar?

Yuxarıda qeyd edilən ayənin zahirindən belə məlum olur ki. Məkkədə yaşamayan şəxsin vəzifəsi təmǝttö həcci yerinə yetirməkdir. (Bu həcc ümrə ilə başlayır və şəxs ümrəni yerinə yetirdikdən sonra ehramdan çıxır, sonra yenidən həcc üçün ehram bağlayır və həcc əməllərini yerinə yetirir.) Əldə bu ayənin nəsx edilməsi barədə heç bir dəlil yoxdur. Həm şiə, həm də əhli-sünnə kitablarında bu barədə çoxsaylı hədislər nəql edilib. O cümlədən əhli-sünnənin məşhur hədis alimləri məsələn, Nisai özünün "Sünən" kitabında, Əhməd özünün "Müsnəd” kitabında, İbn Macə özünün “Sünən” kitabında, Beyhəqi özünün “Sünənül-kübra” kitabında, Tirmizi özünün “Səhih” kitabında, Müslim özünün məşhur “Səhih” kitabında təməttö həcci və onun nəsx edilməyib Qiyamətə kimi öz qüvvəsində qalması barədə çoxlu hədislər 52 nəql ediblər.

Əhli-sünnə alimlərinin çoxu onu həccin ən üstün növü hesab edir, onunla yanaşı qiran və ifrad həccinə də icazə verildiyini yazırlar. (Əlbəttə, əhli-sünnənin nəzərincə, qiran həccinin mənası əvvəldə onların dilindən nəql etdiyimiz kimidir.)

Lakin Ömərdən nəql edilmiş məşhur bir hədisdə onun belə deməsini oxuyuruq:

"Həzrət Peyğəmbərin (s) zamanında iki mütə olub ki, mən onların ikisini də qadağan edirəm: qadın mütəsi (müvəqqəti nikah) və həcc mütəsi (təməttö həcci). Kim onları yerinə yetirsə, onu cəzalandıracağam”?

Fəxr Razi sözügedən #### Ayənin təfsirində bu hədisi Ömərdən nəql etdikdən sonra belə yazır: "Həcc müt'əsində məqsəd hər iki ehramı (həcc chramı ilə ümrə ehramını) birləşdirmək, sonra həcc niyyətini ləğv edib ümrəni yerinə yetirmək, sonra həcci yerinə yetirməkdir”.

Şübhəsiz, Həzrət Peyğəmbərdən (s) başqa heç kəsin hər hansı bir hökmü nəsx etmək haqqı yoxdur. Ümumiyyətlə, "Peyğəmbər (s) elə demişdi, mən belə deyirəm" ifadəsi heç kəs tərəfindən qəbul edilməyəcək bir ifadədir. Həzrət Peyğəmbərin (s) əmrini kənara qoyub başqasının sözünün arxasınca getmək olmaz. Bu, qəbuledilməzdir!

Bu gün əhli-sünnə alimlərinin çoxu həmin hədisi kənara qoyub təməttö həccini həccin ən üstün növü kimi qəbul edir və ona əməl edirlər.