Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 197-199-cu ayələr

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ .١٩٧

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ .١٩٨

ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ .١٩٩

Ayələrin tərcüməsi

197\. Hǝcc, müəyyən aylardadır. (Həmin aylarda ehram bağlamaqla və həcc əməllərinə başlamaqla) həcci özünə vacib edənlər (bilməlidirlər ki,) həcdə (qadınla) yaxınlıq, günah və mübahisə (icazəsi) yoxdur. Allah gördüyünüz hər bir yaxşı işi bilir. Azuqə tədarükü görün. Ən yaxşı azuqə isə təqvadır. Ey ağıl sahibləri, Məndən çəkinin.

198\. (Həcc mövsümündə) Rəbbinizin lütfündən (iqtisadi mənafe) diləməniz sizin üçün günah deyildir. (Çünki həccin faydalarından biri sağlam iqtisadiyyatın əsasının qoyulmasıdır.) Ərəfatdan qayıdarkən Məşərül-hǝramda Allahı yad edin. Sizi doğru yola yönəltdiyi üçün onu yad edin. Şübhəsiz, siz bundan əvvəl (yolunu) azanlardan idiniz.

199\. Sonra camaatın döndüyü yerdən siz də (Minaya) dönün. Allahdan bağışlanma diləyin, şübhəsiz ki, Allah bağışlayan və mehribandır.

Ayələrin təfsiri.

Ən yaxşı azuqə və tədarük.

Bu ayələrdə də həcc və Allah evinin ziyarətinin hökmləri barə sindəki bəhs davam etdirilir və yeni göstərişlər verilir:

1\. Əvvəlcə belə buyurur: “Həcc, müəyyən aylardadır”.

“Aylar” dedikdə şəvval, zilqədə və zilhiccə ayları (zilhiccə ayının hamısı və ya onun ilk on günü) nəzərdə tutulur. Bu ayları “həcc ayları” adlandırırlar. Çünki həccin (həm təməttö ümrəsi, həm də təmǝttö həccinin) əməllərini başqa vaxt yerinə yetirmək olmaz. Təməttö ümrəsini bu üç ayın hamısında yerinə yetirmək olar. Lakin təmǝttö həccini ancaq zilhiccə ayının məxsusi günlərində (doqqucuncu gündən on ikinci günə kimi) yerinə yetirmək olar. Quranda bu ayların adının açıq-aydın qeyd edilməməsinin səbəbi onların hamıya məlum olmasıdır. Quran onlara bu ifadə ilə təkid edib. Həmçinin bu cümlə cahiliyyət dövrünün xurafat adətlərindən birini inkar edir. Belə ki onlar bəzən başları müharibə və ya başqa işə qarışanda həcc aylarını dəyişdirərdilər. Quran onların müəyyən və sabit olduğunu və onların geriyə və ya irəliyə çəkilməsinin caiz olmadığını buyurur.

2\. Sonra ehram bağlayaraq həcc əməllərini yerinə yetirməyə başlayan şəxslər barəsində başqa bir göstərişə işarə edərək buyurur: "(Həmin aylarda ehram bağlamaqla və həcc əməllərinə başlamaqla) həcci özünə vacib edənlər (bilməlidirlər ki,) həcdə (qadınla) yaxınlıq, günah və mübahisə (icazəsi) yoxdur".

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (rəfəsə) sözünün əsl mənası "dilə gətirilməsi qəbahət sayılan bir məsələni istər cinsi yaxınlıq barədə olsun, istər onun müqəddiməsi barədə ifadə edən söz dür. Lakin o, sonradan məcaz kimi cinsi yaxınlıq barədə işlədilib. Lakin bəziləri deyib ki, (rəfəsə) sözü qeyd edilən söhbətlərə qadınların yanında edildiyi təqdirdə şamil olur. Lakin söhbət edilən yerdə qadın olmazsa, o, (rəfəsə) sayılmır. Bəziləri də onun əsl mənasının "qadına əməli meyil mazaqlaşmaq, toxunuş və fiziki təmas ilə başlayıb cinsi yaxınlıq ilə bitən əməl” olduğunu demişdir.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (fusuq) sözünün mənası “günah və Allaha itaətdən çıxmaq"dır. (cidal) sözünün mənası “dava-dalaşla danışmaq"dır. Əslində, onun mənası "kəndiri möhkəm burmaq”dır. Dava-dalaşla danışan şəxslər adətən bir-birinə sarıldığı və onların hər biri öz sözünü sübut etməyə çalışdığı üçün onların barəsində bu söz işlədilir.

Bu göstərişə əsasən, hacıların ehramda olarkən nə öz həyat yoldaşları ilə yaxınlıq etmək, nə yalan danışmaq, nə də söyüş söymək haqqı var. (Əslində, bu iş ehramda olmayan zaman da haramdır, lakin o, ehramda olan şəxsin tərk etməli olduğu iyirmi dörd işdən biri hesab edilir.) Onlara haram olan işlərdən biri də mübahisə etmək, digəri isə and içməkdir. Onun "vallah, hə", yaxud "vallah, yox" kimi doğru və ya yalan and olmasının heç bir fərqi yoxdur.

Bo Beləliklə, həcc mühiti cinsi həzdən, həmçinin günahlardan, faydasız söhbətlərdən, mübahisədən, mənasız çəkişmələrdən təmiz olmalıdır. Çünki ibadət mühiti ixlas və maddi ləzzətlərin tərk edilməsi mühitidir. O, insanın ruhunun enerji almalı olduğu, maddi aləmdən tam uzaqlaşdığı, mənəvi aləmə qovuşduğu, eyni zamanda, müsəlmanlar arasında ülfət, vəhdət, maddi yardım və qardaşlığın hakim olduğu bir mühit olmalıdır. Bunlarla ziddiyyət təşkil edən işlərin hamısı haramdır.

Bu hökmlərin hər birinin geniş izahı və şərtləri var və "hǝcc əməlləri" kitablarında onlara toxunulub.

3\. Sonra həccin mənəvi məsələlərinə və ixlasa işarə edərək buyurur:

“Allah gördüyünüz hər bir yaxşı işi bilir”.

İmanı olan yaxşı əməl sahibləri üçün Allahın onların gördüyü hər bir işdən xəbərdar olmasından, mövla və məbudlarının onların yanında olub onlara tamaşa etməsindən böyük mükafat ola bilərmi?! Xeyir işlərin Onun hüzurunda yerinə yetirilməsi olduqca şirindir və bu, hər şeyi bilən və hər şeydən xəbərdar olan Allahın onlara maddi və mənəvi mükafatlardan əvvəl verdiyi mükafatdır.

4\. Ayənin davamında buyurur: "Azuqə tədarükü görün. Ən yaxşı azuqə isə təqvadır. Ey ağıl sahibləri, Məndən çəkinin".

Təfsirçilərin çoxunun nəzərincə, bu ayə Allah evini ziyarətə gedərkən tədarük görməyən və özləri ilə heç bir azuqə götürməyən dəstəyə (bəzilərinin nəzərincə, onlar Yəmən əhalisindən olub) işarədir. Onlar ehram bağlayarkən hətta yanlarında olan azuqəni də kənara atar və belə deyərdilər: "Biz Allah evinin ziyarətinə gedirik. Onun bizə yemək verməməsi mümkündürmü?!" (Onlar bəzən bu işlərinə görə özlərini çətinliyə salar, ondan-bundan bir şey istəməyə möhtac olardılar.)

Quran bu yanlış düşüncə tərzini inkar edərək onlara özləri ilə azuqə götürmələri göstərişini verir. Lakin bununla yanaşı, onları daha mühüm mənəvi məsələyə istiqamətləndirərək buyurur ki, bu azuqədən əlavə başqa bir azuqə də var və axirət səfəri üçün də həmin azuqə tədarük görülməlidir. O, təqvadır.

Bu cümlə həm də həcc səfərində mənəvi azuqə tədarükü görmək üçün çoxsaylı imkanların olduğuna və onların diqqətdən kənarda qalmamasına işarədir. İslamın canlı tarixi, tövhid qəhrəmanı İbrahimin (ə) fədakarlığının canlı səhnələri oradadır; orada dünyanın heç yerində görmək mümkün olmayan Allaha yaxınlıq nişanələri var. Ruhu oyaq təfəkkürü diri olan şəxslər bu misilsiz mənəvi səfərdən ömürlük mənəvi azuqə tədarükü görə bilərlər.

Bunun ardınca yenə təqvalı olmaq göstərişi verir və bu sözü (ulul-əlbab)a', yəni ağıl və düşüncə sahiblərinə ünvanlayır. Onlar həccin ruhunu dərk edir və bu ülvi tərbiyəvi proqramdan maksimum dərəcədə istifadə edirlər. Halbuki başqaları onun ancaq "qabığ"ından bəhrələnir, həccin ruhunu dərk etmirlər.

Təqvanın fərd və cəmiyyətə təsirlərini yalnız ağıl və düşüncə sahibləri dərk edə bilər.

Sonrakı ayələrdə həcc barəsindəki bəzi səhv təsəvvürləri aradan qaldıraraq buyurur: “(Həcc mövsümündə) Rəbbinizin lütfündən (iqtisadi mənafe) diləməniz sizin üçün günah deyildir.

Cahiliyyət dövründə həcc mərasimi zamanı bütün növ alver, ticarət, yükdaşıma və sərnişindaşıma işləri günah hesab edilirdi və həmin işləri görən şəxslərin həcci batil sayılırdı.

Sözügedən ayə cahiliyyət dövrünün bu hökmünün puç və dəyərsiz olduğunu bildirir və həcc mövsümündə Allahın bəndələrə lütfünün nümunələrindən olan halal alver və ticarətlə məşğul olmağın, işləməyin, alın təri ilə pul qazanmağın heç bir eybi olmadığını buyurur.

Cahiliyyət dövrünün bu təfəkkürünə bəzən müasir dövrdə də rast gəlmək mümkündür. Bəziləri elə düşünür ki, bu böyük ibadət, yəni hacc bütün maddi ünsürlərdən təmiz olmalıdır. Lakin bu yanaşma fəhlələrin, tədarük və xidmət sahəsində çalışanların istər sürücü olsun, istər xidmətçi, istər həkim, istərsə də bələdçi və sairə çoxunu çətinliklə qarşılaşdırır. Bundan əlavə, həcc mövsümü həmin diyarın əhalisinin öz iqtisadi problemlərini sahmana salması üçün münasib fürsətdir. Buna görə də qeyd edilən təfəkkür rədd edilib. Həmin şəxslər xidmət göstərməklə yanaşı, həcc əməllərini də yerinə yetirə və bu baxımdan sıxıntıya düşməyə bilərlər.

İslami mənbələrdən belə məlum olur ki, həcc mühüm əxlaqi və özünüislah fəlsəfəsinə malik olmaqla yanaşı, siyasi, mədəni və iqtisadi fəlsəfəyə də malikdir. Dünyanın müxtlif yerlərindən müsəlmanların Allah evinə səfər etməsi və belə bir böyük İslami konqresin təşkil edilməsi müsəlman cəmiyyətlərində ümumi iqtisadi sıçrayışın əsasını qoya bilər. İslam dünyasının düşünən beyinləri və iqtisadiyyatçıları həcc mərasimindən əvvəl və ya sonra yığışaraq qarşılıqlı fikir mübadiləsi aparmaqla müsəlman ölkələrinin iqtisadiyyatının əsaslı çiçəklənməsi üçün proqramlar hazırlaya bilərlər. Onlar düzgün iqtisadi mübadilə proqramları hazırlamaqla güclü iqtisadiyyat formalaşdıra və müsəlmanları düşmən və yadlardan tam ehtiyacsız edə bilərlər. Alqı-satqı və ticari mübadilə İslam cəmiyyətinin düşmənləri qarşısında güclənməsinə səbəb olan amillərdən biridir. Çünki heç bir xalq güclü iqtisadiyyata malik olmadan tam müstəqillik əldə edə bilməz. Lakin həcdə baş verən ticari fəaliyyətlər həccin ibadət və əxlaqi cəhətlərinin kölgəsində olmalı, onları üstələməməli, onlardan irəli keçməməlidir. Xoşbəxtlikdən, müsəlmanların həcc mərasimindən həm əvvəl, həm də sonra bu işi görmək üçün kifayət qədər vaxtı olur. Hişam ibn Həkəm belə nəql edir: "İmam Sadiqdən (ə) soruşdum:

“Nə üçün Allah-taala insanlara həcci yerinə yetirmək və Öz evini təvaf etmək əmri verib?" O Həzrət (ə) belə buyurdu:

“...Onlara həcci onların həm dini itaət, həm də dünya mənfəəti məsələlərini ehtiva etməsi üçün əmr edib. Həcc mövsümündə müsəlmanlar şərq və qərbdən bir yerə toplaşırlar ki, bir-biri ilə tanış olsunlar, hər bir xalq ticarətdən və digər xalqların iqtisadi məhsullarından istifadə etsin, müsafirlər və daşıma işi ilə məşğul olanlar bu səfərdə minik vasitələrini kirayə verməklə qazanc əldə etsinlər (həmçinin Həzrət Peyğəmbərdən (s) qalan nişanə və xəbərlərlə tanış olsunlar, həmin nişanələri yaşatsınlar, onlar yaddan çıxaraq unudulmasın)... Əgər hər bir xalq ancaq öz mühitinin məişət işləri ilə kifayətlənsə, məhv olar, şəhərlər viran qalar, ticari fayda və qazanclar əldən çıxar...

Sonra Allah-taala diqqəti həccin əməllərinə yönəldərək buyurur: "Ərəfatdan qayıdarkən Məşərül-həramda Allahı yad edin. Sizi doğru yola yönəltdiyi üçün Onu yad edin. Şübhəsiz, siz bundan əvvəl yolunu azanlardan idiniz”.

Onun davamında buyurur: "Sonra camaatın döndüyü yerdən siz də (Minaya) dönün”.

Sonda Allahdan bağışlanma diləmək və tövbə etmək göstərişi verǝrǝk buyurur: "Allahdan bağışlanma diləyin, şübhəsiz ki, Allah bağışlayan və mehribandır”.

Bu ayələrdə həccin dayanacaq yerlərindən üçünə işarə edilib. Onlardan biri ǝrǝfatdır. Ərəfat Məkkədən 20 km məsafədə yerləşir. Hacılar zilhiccə ayının doqquzuncu günü günortadan gün batana kimi orada dayanır və Allaha ibadətlə məşğul olurlar. Ondan sonra hacılar Məşǝrül-haram və ya Müzdəlifədə dayanaraq qurban bayramı axşamının bir hissəsini və sübh gün çıxmamışdan əvvəl orda olur və razü-niyaz edirlər.

Üçüncü yer Mina çölüdür. Mina qurbanın kəsildiyi, Cəməratın daşlandığı, ehramdan çıxmaq və bayram mərasimi keçirmək yeridir.

İncəliklər:

1\. Həccin ilk dayanacağı.

Allah evinin zəvvarları (təməttö həccində) ümrə ziyarətini yerinə yetirdikdən sonra həcc əməllərini yerinə yetirməyə yollanırlar. Onun ilk mərhələsi Ərəfat çölündə qalmaqdır. Belə ki zəvvarlar zilhiccə ayının doqquzuncu günü günortadan gün batana kimi Ərəfatda dayanırlar. Sonra oradan Məşərül-hərama doğru hərəkət edirlər. (Yuxarıdakı ayələrdə bunların hər ikisinə işarə edilib.)

Ərəfat sözünün mənası barədə müxtəlif nəzərlər irəli sürülüb.

Bəziləri qeyd edir ki, Allahın vəhy qasidi Həzrət Cəbrail Həzrət İbrahimə (ə) həcc əməllərini orada öyrətdikdən sonra İbrahim (ə) “ərəftu, ǝrǝftu”, yəni “başa düşdüm, başa düşdüm” deyib. Buna görə də həmin yerə Ərəfat adı verilib.

Bəziləri həmin hadisənin Həzrət Adəm (ə) barəsində baş verdiyini deyiblər.

Bəziləri də Həzrət Adəm (ə) və Həvvanın bir-birini həmin yerdə tapdığını və tanıdığını qeyd edib.

Bəziləri isə onu zəvvarların orada bir-birini görüb tanıması ilə əlaqələndiriblər. Bu barədə digər yozumlar da var."

Lakin həmin yerə bu adın verilməsi başqa bir həqiqətə də işarə ola bilər. Həmin yer Allahı və Onun pak zatını tanımaq və dərk etmək üçün çox münasib məkandır.

Həqiqətən, Ərəfat çölünə daxil olarkən insanda yaranan mənəvi hal və cazibə heç bir sözlə təsvir edilə bilməz. Hamı bir şəkildə, hamı cyni cür, hamı səhranişindir, hamı şəhərin, maddi dünyanın səs-küy va bər-bəzəyindən qaçıb bu mavi səmanın altında açıq və günah çirkabından pak havada bir yerə toplaşıb. Ora vəhy mələyinin qanad çaldığı, əsən mehindən Cəbrailin (ə) zümzüməsi, İbrahim Xəlilin (ə) mərdanə nəfəsi, İslam Peyğəmbərinin (s) və İslamın erkən çağının mücahidlərinin insana həyat bəxş edən səsinin əks-sədası eşidilən yerdir.

Sanki təbiət xaricində olan aləmə qapı açılan bu xatirə dolu məkanda insan Rəbbini tanımaq şövqündən məst olmaqdan, yaradılış aləminin ümumi zikri ilə səs-səsə verməkdən əlavə, öz daxilində bir ömürdür itirdiyi və tapmaq istədiyi “özünü” də tapır, öz halına arif olur. Özünün daha gecə-gündüz hərisliklə dağ və səhraları qət edib məişət arxasınca qaçan və tapdıqca da hərislik susuzluğu daha da artan şəxs olmadığını görür. O, başa düşür ki, canında başqa bir cəvahir var və o, əslində, ondan ibarətdir.

Bəli, bu yeri Ərəfat adlandırırlar. Doğrudan da, necə də maraqlı və münasib addır!

2\. Həccin ikinci dayanacağı – Məşərül-həram.

"Məşərül-həram"ın belə adlandırılmasının səbəbi barədə belə deyiblər: "Ora həcc ayinlərinin yerinə yetirilmə mərkəzi və bu əzəmətli, təmtəraqlı və ilahi mərasimin nişanəsidir".

Lakin yaddan çıxarmaq olmaz ki, (məşər) sözünün kökü

(şuur) sözüdür. Həmin tarixi və həyəcanlı gecədə (zilhiccə ayının onuncu gecəsində) Allah evinin zəvvarları Ərəfat çölündəki tərbiyə və özünüislah mərhələsini keçdikdən sonra böyük Məhşər səhnəsinin kiçik nümunəsi və böyük Qiyamətin bir epizodu olan bu məkana yollanır və gecəni səhərə kimi ulduzlu səmanın altında yumşaq qumlar üstündə keçirirlər. Cəmiyyət tufan zamanı dənizdə yaranan təlatümlü dalğalar kimi hər yeri bürüyür və hərəkətdə olan insanların səsi səhərə kimi davam edir.

İnsan bu pak, səmimi və oyadıcı mühitdə, məsumların ehram libasında, o yumşaq qumların üstündə öz düşüncə, təfəkkür və şüurunda yeni çeşmələrin qaynadığını hiss edir, onların öz qəlbinə tökülmə səsini aydın şəkildə eşidir. Ora Məşər deyirlər!

3\. Birlik və vəhdət dərsi.

Hədislərdə nəql edilib ki, cahiliyyət dövründə Qüreyş qəbiləsi özünə yanlış imtiyazlar tanıyıb və özünə tanıdığı məqamı ərəb qəbilələrindən heç biri ilə bölüşməyib. Onlar özlərini "hums", yəni “öz dinində möhkəm və sabit olan şəxs" adlandırırdılar. Onlar özlərini Həzrət İbrahimin (ə) övladları və Kəbənin qəyyumu olaraq hamıdan üstün hesab edirdilər.

Həmçinin belə deyirdilər: "Biz həcc mərasimində Ərəfata getməməliyik. Çünki Ərəfat Məkkənin hərəm hesab edilən ərazisindən kənarda yerləşir və əgər biz ora getsək, ərəblər bizə dəyər verməyəcək. Məkkənin hərəm ərazisi hərəmdən kənar ərazi ilə eyni deyil". Onlar bu sözləri Ərəfatda qalmağın İbrahim həccinin əsas hissələrindən biri olduğunu bildikləri halda, deyirdilər.

Quran yuxarıdakı ayələrdə onların bu gümanlarını puça çıxarır və müsəlmanlara göstəriş verir ki, hamı birlikdə Ərəfatda dayanmalı, ordan Məşərül-hərama getməli, oradan da Minaya köçməlidir. “Sonra camaatın döndüyü yerdən siz də (Minaya) dönün" cümləsi incəliklə bu məqama işarə edir.

Əslində, Quran bu ifadə ilə istisnasız olaraq, hamının əvvəl Ərəfata, oradan Məşərül-hǝrama, sonra da oradan Minaya getməli olması göstərişini verir.

Yuxarıdakı ayənin sonunda Allahdan bağışlanma diləmək barədə verilən göstəriş onların Allahdan bütün günahlarının bağışlanmasını diləmələrinin və həccin bərabərlik ruhu ilə ziddiyyət təşkil edən cahiliyyət düşüncə və təsəvvürlərini tərk etmələrinin gərəkliliyinə işarədir. Buna görə də qeyd edir ki, əgər həmin işlərdən əl çəksələr, Allah bağışlayan və mehribandır.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (ifazǝ) sözünün kökü (fǝyz) sözüdür və onun mənası "suyun axıb tökülməsi"dir. İnsanlar hamılıqla və sürətlə bir yerdən başqa bir yerə hərəkət edərkən axar çaya bənzədiyi üçün bu ifadədən istifadə edilmişdir.

4\. Ayələrin bir-biri ilə əlaqəsi.

Yuxarıdakı ayələrdə “Allahın lütfündən diləmək” - iqtisadi fəaliyyət ilə Ərəfatda dayanmaq, oradan Məşərül-hərama, oradan da Minaya tərəf hərəkət etmək arasında hansı əlaqənin olması məsələsinə gəldikdə, ola bilər ki, bu, Allaha xatir və abırlı həyat sürmək üçün olduqda iqtisadi fəaliyyətin həcc kimi ibadət sayılmasına işarədir. Zəvvarların Məkkədən Ərəfata, oradan da digər yerlərə getməsi bir sıra xərc və xidmətlər tələb edir və əgər həmin günlərdə işləmək, xidmət göstərmək və pul almaq qadağan və haram olsa, şübhəsiz, Allah evinin zəvvarları çox böyük çətinliklərlə qarşılaşarlar. Buna görə də onlar bir-birinin yanında qeyd edilib.

Yaxud da məqsəd budur ki, məbada iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olmaq sizi Allahı yad etməkdən və həmin yerlərin əzəmətinə diqqətdən uzaqlaşdırsın.