Təfsiri-Nümunə Ayətullah Məkarim Şirazi

Bəqərə surəsi, 200-202-ci ayələr

فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ .٢٠٠

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ .٢٠١

أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ .٢٠٢

Ayələrin tərcüməsi

200\. (Hǝcc) əməllərinizi bitirdikdə (vaxtilə) atalarınızı yad etdiyiniz kimi, hətta ondan da artıq Allahı yad edin. (Həcc mərasimində insanlar iki dəstədirlər:) İnsanların bəzisi: "Ey Rəbbimiz, bizə dünyada (gözəl nemət) əta et!" - deyirlər. Belələrinin axirətdə heç bir payı yoxdur.

201\. Bəziləri isə: "Ey Rəbbimiz, bizə dünyada da, axirətdə də gözəl nemətlər ver, bizi od (Cəhənnəm) əzabından qoru!” - deyirlər.

202\. Onlar qazandıqlarından (və dualarından) nəsiblərini alacaqlar. Allah tez haqq-hesab çəkəndir.

Ayələrin nazilolma səbəbi.

İmam Baqirdən (ə) nəql edilmiş bir hədisdə belə deyilir: Cahiliyyət dövründə ərəblər həcc mərasimi sona çatdıqdan sonra bir yerə yığışar və ata-babalarını (puç) iftixarla yad edər, onların keçmiş günlərindən, əliaçıqlıq göstərmələrindən danışardılar. Qeyd edilən ayələr nazil olduqdan sonra onlara göstəriş verildi ki, bu (yanlış) işin əvəzinə zikr edib Allahı yada salsınlar, Onun sonsuz nemətlərini və bəxşişlərini xatırlasınlar. Cahiliyyət dövründə atalarını hansı həvəs və şövqlə yada salırdılarsa, Allahın nemətlərini də elə, hətta ondan da artıq şövqlə yad etsinlər.

Bu və buna bənzər mənanı digər təfsirçilər İbn Abbas və larından nəql ediblər. Həmin hədislərə əsasən, cahiliyyət dövrünün başqa- insanları həcc mərasimindən sonra ataları ilə öyünmək və onların iftixarlarını sadalamaq üçün məclislər qurar, yalnız alış-veriş deyil, həm də ata-babalarının (puç) iftixarlarının sadalanması mərkəzi sayılan Ukaz, Zilməcaz və Məcənnə kimi bazarlarda yığışar və bu işlə məşğul olarmışlar.

Ayələrin təfsiri.

Həcc dünya müsəlmanlarının vəhdət simvoludur.

Bu ayələrdə də həcc mövzusu davam etdirilir. Cahiliyyət ərəbləri həcc mərasimini Həzrət İbrahimdən (ə) götürsələr də, ona elə xurafatlar qatmışdılar ki, bu əzəmətli, insan yetişdirən, zəvvarların həyatında mühüm dönüş nöqtəsi sayılan və onların ikinci dəfə doğulmasına səbəb olan ibadət öz əsas forma və tərbiyəvi mahiyyətini itirmiş, başqa bir hala düşmüş, parçalanma və nifaq vasitəsinə çevrilmişdi. İlk ayədə buyurur: "(Hǝcc) əməllərinizi bitirdikdə (vaxtilə) atalarınızı yad etdiyiniz kimi, hətta ondan da artıq Allahı yad edin".

Əzəmət və böyüklük hansısa soy və kökə bağlılıqdan deyil, Allahla əlaqədən yaranır. Ayənin məqsədi həm ata-babanı, həm də Allahı yada salmaq deyil. Məqsəd budur ki, əgər onlar hansısa bəxşişlərinə görə yada salınmağa layiqdirlərsə, bəs onda nə üçün varlıq aləmi və dünyanın bütün nemətlərinin mənbəyi olan Allahı - bütün kamilliklərin mənbəyini, camal və cəlal sifətlərinin sahibini, hamıya nemət verǝni yada salmırsınız?

Təfsirçilər buradakı "Allahı yada salmaq" ifadəsində məqsədin nə olması barədə müxtəlif nəzərlər irəli sürmüşlər. Lakin ayənin zahirindən onun həcc mərasimindən sonrakı bütün zikrlərə şamil olduğu məlum olur. Onlar Allaha bütün nemətlərinə, xüsusilə iman və bu böyük ibadət mərasiminə yönəltmək nemətinə görə şükür etməli, həccin tərbiyəvi təsirlərini Allahı yada salmaqla təkmilləşdirməlidirlər.

Quran burada insanları iki dəstəyə bölür: "(Həcc mərasimində insanlar iki dəstədirlər:) İnsanların bəzisi: "Ey Rəbbimiz, bizə dünyada (gözəl nemət) ǝta et!" deyirlər. Belələrinin axirətdə heç bir payı yoxdur”.

"Bəziləri isə: "Ey Rəbbimiz, bizə dünyada da, axirətdə də gözəl nemətlər ver, bizi od (Cəhənnəm) əzabından qoru!" - deyirlər".

Əslində, bu ayələr insanların bu böyük ibadətdəki istək və məqsədlərini bəyan edir. Bəzilərinin gözü ancaq dünyanın maddi nemətlərindədir və onlar Allahdan ondan başqa heç nə istəmirlər. Şübhəsiz, onlar axirətdə hər şeydən məhrum olacaqlar.

Lakin bəziləri həm dünyanın maddi nemətlərini, həm də mənəvi nemətləri istəyirlər. Onlar dünya nemətlərini də mənəvi təkamülün müqəddiməsi olaraq istəyirlər. Bu, İslamın məntiqidir və o, həm cisim və maddiyatı, həm də ruh və mənəviyyatı nəzərə alır. İslam birincini ikinci üçün müqəddimə hesab edir və birtərəfli insanlarla, yəni mad- diyyata qərq olan və onu əsas sayan və ya özünü dünya həyatından təcrid edən şəxslərlə əsla razılaşmır.

Bu ayənin ərəbcəsində işlənmiş (həsənət) sözündə məqsədin nə olması barədə müxtəlif nəzərlər irəli sürülüb.

İmam Sadiqdən (ə) nəql edilmiş hədislərin birində o, dünyada ruzi bolluğu və gözəl əxlaq, axirətdə isə Allahın razılığı və Cənnət kimi təfsir edilib.

Bəzi təfsirçilər onu dünyada elm və ibadət, axirətdə isə Cənnət, yaxud dünyada mal, axirətdə Cənnət, yaxud da dünyada gözəl və əməlisaleh həyat yoldaşı, axirət isə Cənnət mənasına yozublar.

Hədislərin birində Həzrət Peyğəmbərin (s) belə buyurması nəql edilib;

“Şükür edən qəlb, Haqqı zikr etməklə məşğul olan dil, dünya və axirət işlərində yardımçı olan imanlı həyat yoldaşı verilmiş şəxsə həm dünya, həm də axirətin gözəlliyi əta edilib və o, Cəhənnəm əzabından qorunub”.

"حسنة" (həsənət) sözü bütün xeyir və yaxşılıqları əhatə edir. Onun mənası çox genişdir və o, bütün maddi və mənəvi nemət və bəxşişlərə şamil olur. Buna görə də yuxarıdakı hədisdə, həmçinin təfsirçilərin sözlərində işarə edilən mənalar onun bariz nümunələridir və onlar ayənin mənasını məhdudlaşdırmır.

Bəzi təfsirçilərin "حسنه" (həsənət) sözünün ayədə tək və qeyri- müəyyənlik şəklində gəlməsinə əsaslanaraq onun bütün yaxşılıqlara şamil olmamasını güman etməsi və onun konkret nümunəsini müəyyənləşdirməyə çalışması yanlış yanaşmadır. Çünki bəzən tək və qeyri-müəyyənlik şəklində işlənmiş söz də bir şeyin bütün nümunələrinə aid olan məna ifadə edə bilir və zahirən bu ayə həmin qəbildəndir. Bəzi təfsirçilərin nəzərinə görə, imanlı şəxslər Allahdan "həsənət"i ümumi şəkildə - növünü müəyyənləşdirmədən onun əsl və kökünü İstəyir və hər şeyi Allahın istək, iradə və mərhəmətinə həvalə edirlər. Son ayədə ikinci dəstəyə (Allahdan həm dünya, həm də axirət neməti istəyənlərə) işarə edərək buyurur: "Onlar qazandıqlarından (və dualarından) nəsiblərini alacaqlar. Allah tez haqq-hesab çəkəndir".

Bu cümlə əvvəlki ayələrdə birinci dəstə barəsində deyilənlərin - "belələrinin axirətdə heç bir payı yoxdur" əksidir.

Bəziləri isə həmin ayənin hər iki dəstəyə aid olması ehtimalını vermişdir. Birinci dəstə dünya malından pay alır, ikinci dəstəyə isə həm dünya, həm də axirət xeyri çatır. Bu, “İsra" surəsinin 18-20-ci ayələrində də qeyd edilmişdir. Orada buyurulur:

"Hər kəs fani dünya həyatını istəsə, ondan yalnız istədiyimiz miqdarı istədiyimiz şəxsə verərik. Sonra isə Cəhənnəmi onlar üçün hazır edərik... Kim də axirəti istəsə, mömin olaraq bütün qəlbi ilə ona can atsa, sǝy (və zəhməti) mükafatlandırılar. Bu iki dəstənin hər birinə Rəbbinin nemətlərindən bəxş edirik..."

Lakin sözügedən ayələrlə birinci təfsir daha uyğundur.

Ayənin ərəbcə orijinalında işlənmiş (nəsib) sözünün qeyri- müəyyənlik halda işlədilməsinin səbəbi əzəmət ifadə etmək üçündür. "(qazandıqlarından) sözü həmin nəsibin azlığına işarə deyil. Çünki buradakı "min" şəkilçisinin hər hansı bir şeyin bir hissəsini ifadə etmək üçün deyil, başlanğıc üçün olması da mümkündür.

(mimma kəsəbu) ifadəsindəki (kəsəbə) sözü təfsirçilərin çoxunun nəzərincə, şəxsin dünya və axirət xeyri barəsində etdiyi duaya işarədir. Bəlkə də, bu ifadənin seçilməsinin səbəbi dua etməyin ən yaxşı ibadət və əməllərdən olduğu incəliyinə işarə etmək üçündür.

Qurani-Kərimdə (kəsəbə) və ondan yaranan sözlərin işləndiyi onlarla ayənin araşdırılmasından belə məlum olur ki, bu söz qeyri- fiziki işlər, yəni ruh və qəlbə aid işlər barəsində də işlənir. Buna "Bəqərə” surəsinin 225-ci ayəsini misal göstərmək olar:

"...lakin qəlblərinizin kəsb etdiyi şeylərə görə sizi cəzalandıracaqdır..."

Buna görə də duanın qazanılan və kəsb edilən olmasında təəccüblü heç nə yoxdur. Ona görə ki, həqiqi dua yalnız dil ilə deyil, insanın qəlbi və bütün vücudu ilə edilir.

Qeyd edilən ayənin sonundakı “Allah tez haqq-hesab çəkəndir" cümləsi Allah-taalanın bəndələrinin hesabını həm sürətlə çəkəcəyinə, həm də vəd etdiyi mükafat və cəzaları onlara tezliklə verəcəyinə işarədir. Onların hamısı nisyə və gecikmə ilə yox, nağd və tez baş verəcək. Hədislərin birində belə oxuyuruq: "Allah bütün yaradılmışların hesabını bir göz qırpımında çəkəcək". Bunun səbəbi Allahın elminin məxluqatın elmi kimi olmamasıdır. Məxluqatın elmi məhdud olduğu üçün o, bir məsələ ilə məşğul olduqda başqa bir məsələni unudur.

Bundan əlavə, Allahın haqq-hesab çəkmək üçün zamana ehtiyacı yoxdur. Çünki bizim əməllərimiz cismimizə və canımıza, hətta ətrafımızdakı varlıqlara, torpağa, havaya və digər əşyalara təsir edir. Bu baxımdan insanın vücudunu üzərində odometr olan və nə qədər yol qət etdiyini istənilən anda aydın şəkildə göstərən avtomobilə bənzətmək olar. Çünki həmin avtomobilin istehsal edildikdən indiyə kimi neçə kilometr yol getdiyini hesablamağa ehtiyac yoxdur və odometr hər şeyi aydın şəkildə göstərir.