SonÜmid TV - İslam Maarif, Dua və Ziyarət Portalı

QURANI KƏRIM 17.02.2025

“Təlaq” surəsi

“Təlaq” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ey Peyğəmbər! Qadınları boşadığınız zaman onları gözləmə müddətlərində (aylıq adətlərindən təmizlənib həyat yoldaşları ilə yaxınlıq etmədikləri vaxt) boşayın, gözləmə müddətinin hesabını qoruyun və Rəbbiniz olan Allahdan qorxun. Açıq-aşkar çirkin iş görmədikləri təqdirdə, onları evlərinizdən qovub çıxartmayın və onlar özləri də çıxmasınlar. Bu, Allahın hədləridir (qanunlarıdır). Allahın qoyduğu hədləri (qanunları) pozan şəxs özünə zülm etmiş olar. Sən bilmirsən, ola bilsin ki, Allah bundan sonra başqa bir hökm versin. Gözləmə vaxtları bitdikdə onları layiqli şəkildə saxlayın və yaxud layiqli şəkildə onlardan ayrılın. Aranızdan iki ədalətli kişi şahid çağırın və Allah üçün şahidlik edin. Bu, Allaha və axirət gününə iman gətirənlərə verilən nəsihətdir. Allahdan qorxana Allah xilas yolu göstərir və ona güman etmədiyi yerdən ruzi bəxş edir. Kim Allaha təvəkkül etsə, Allah ona kifayət edər. Allah Öz əmrini yerinə yetirəndir. Allah hər şey üçün bir ölçü qoymuşdur. Heyzdən kəsilmiş (yaşlı) qadınlarınızın (iddəsi) barəsində şübhəniz varsa, onların, eləcə də hələ heyz görməmiş qızların gözləmə müddəti üç aydır. Hamilə qadınların gözləmə müddəti isə onlar hamiləlikdən azad olana qədərdir. Kim Allahdan qorxarsa, Allah onun işini asanlaşdırar. Bu, Allahın sizə nazil etdiyi əmridir. Kim Allahdan qorxarsa, Allah onu bağışlayar və onun mükafatını artırar. ——————————————————————————— “Təlaq” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin əsas hissəsini təlaq, onun hökmləri, xüsusiyyətləri və nəticələri mövzusu təşkil edir. Daha sonra yaradılış, məad, Allah rəsulunun (s) peyğəmbərliyi, müjdə və qorxu mövzularından bəhs edilir.[1] Təlaqın (boşanmanın) səbəbləri və təsirləri: Digər sosial hadisələr kimi boşanmanın da müxtəlif səbəbləri vardır. Həmin səbəbləri dəqiqliklə araşdırmadan boşanmanın qarşısını almaq çox çətin məsələdir. Boşanmanın ən mühüm amilləri bunlardır: a) Qadın və ya kişinin hüdudsuz gözləntiləri; b) Dəbdəbə, israf, bədxərclik ruhunun ailələrə hakim kəsilməsi; c) Qohumlar, yaxınlar və tanışların qadın və kişinin şəxsi həyatına yersiz müdaxilələri; d) Qadın və kişi arasında mədəniyyət uyğunluğunun olmaması; e) Qadın və kişinin bir-birinin istəklərinə, xüsusilə sevgi və cinsi münasibətlərlə bağlı istəklərinə etina etməməsi. Hədislərdə bu məsələlərə xüsusi əhəmiyyət verilmişdir. Boşanma hadisəsi ailələr, qadın və kişilər, xüsusilə övladlar üçün bir çox problemlər yaradır. Onları üç qrupda ümumiləşdirmək olar: 1. Boşandıqdan sonra kişi və qadının üzləşdiyi psixoloji, sentimental problemlər. Çünki bu fərdlər yanlarında olan ən yaxın adamlarından ayrıldıqdan sonra psixoloji cəhətdən xəsarət alırlar, çox vaxt ömürlərinin sonuna qədər ailə qurmurlar, yenidən ailə qurduqda isə adətən, evlilikləri uğurlu alınmır. 2. Bu fərdlərin qarşılaşdıqları sosial problemlər isə daha çoxdur. Çünki onların uğurlu ailə həyatı üçün şansları elə də çox olmayacaq. Övladları olduğu təqdirdə bu şans daha da az olacaq. Nəticədə, istəklərinin təmin edilmədiyi bir ailə həyatına razı olacaqlar. Buna görə də ömürlərinin sonuna qədər əziyyət çəkəcəklər. 3. Övladların problemləri hər kəsdən çox olacaq. Çünki onlar ana və ata sevgisindən, qayğısından məhrum olacaq, ömürlərinin sonuna qədər psixoloji patalogiyadan əziyyət çəkəcəklər. Bu, isə təkcə ailə deyil, bütün cəmiyyət üçün bir itkidir. Bəzən həmin övladlar elə həddə çatırlar ki, öz intiqamlarını cəmiyyətdən almağa qalxırlar. İslamın boşanmaya ciddi yanaşmasının səbəbi də məhz həmin zərərli və xoşagəlməz nəticələrlə bağlıdır. Buna görə də Allah-taala Quranda açıq şəkildə buyurur ki, əgər ərlə arvad arasında problem yaranarsa, hər iki tərəfin yaxınları onların münasibətlərini düzəltməyə çalışsınlar, digər tərəfdən “ailə sülh məhkəməsi” yaratmaqla ərlə arvadın ailə problemlərinin məhkəmə zallarına aparılmasının və boşanmanın qarşısını alsınlar. Ərlə arvadın xoşbəxtliyinə, ailə münasibətlərinin sütunlarının möhkəmlənməsinə yardım göstərən vasitələr İslam tərəfindən bəyənilən, bu əsasları silkələyən vasitələr isə mənfur sayılmışdır. İslam peyğəmbəri (s) belə buyurmuşdur: “Evlənin, boşanmayın. Çünki təlaq Allahın ərşinin silkələnməsinə səbəb olur.”[2] 2-3. Təqva və problemlərdən xilas: Bu ayə Quranın ən ümidverici ayələrindəndir. Onu oxumaq insanın qəlbinə ruh və səfa bəxş edir, ümidsizlik pərdələrini yırtır, həyat bəxş edən ümid şölələri ilə qəlbi işıqlandırır, bütün təqvalı insanlara xilas və proplemlərin həll olunması vədi verir. Allah rəsulu (s) belə buyurmuşdur; “Mən bir ayə bilirəm ki, əgər bütün insanlar ondan yapışsalar, hamısına kifayət edər.” Bunu deyib “Allahdan qorxana Allah xilas yolu göstərir…” ayəsini oxumuş, dəfələrlə onu təkrar etmişdir. Peyğəmbər (s) bu ayənin izahında belə buyurmuşdur: Allah təqvalı insanları dünyanın şübhəli işlərindən, ölümün çətin anlarından, Qiyamət gününün çətinliklərindən xilas edir. Başqa bir hədisində isə belə buyurmuşdur: “Kim Allahdan tez-tez bağışlanma diləsə, Allah onu hər bir qüssədən azad, hər bir çətinlikdən xilas edər.” Əlbəttə, bu ayədə Allah demək istəmir ki, insan səy və fəaliyyətdən əl çəkməlidir. Əksinə, təqva səy və fəaliyyətlə əldə olunur. Əgər qapılar bu məqama nail olmuş insanın üzünə bağlanarsa, Allah onların açılmasına zəmanət verir.[3] Onlara (boşanmış qadınlara) imkanınız daxilində öz yaşadığınız yerdə qalmağa yer verin. Sıxışdırmaq məqsədilə onlara zərər yetirməyin. Əgər onlar hamilədirlərsə, hamiləlikdən azad olana qədər onların xərclərini ödəyin. Sizin üçün uşaq əmizdirirlərsə, onların haqqını verin. (Övladlarınızla bağlı qərar qəbul etmək üçün) xoşluqla müzakirə aparın. Razılığa gəlməsəniz, uşağı əmizdirməyi başqa bir qadına həvalə edin. Var-dövlət sahibi öz geniş imkanlarına uyğun şəkildə xərcləsin. İmkanı az olan isə Allahın ona verdiyindən xərcləsin. Allah hər kəsə yalnız Özünün həmin şəxsə bəxş etdiyi imkan daxilində vəzifə verir. Allah çətinliklərdən sonra tezliklə asanlıq verir. Neçə-neçə şəhər və kəndlərin əhalisi öz Rəbbinin və Onun elçilərinin əmrinə asi oldu. Biz də onlarla sərt haqq-hesab çəkib onları mislisiz əzablara düçar etdik. Onlar əməllərinin pis nəticəsini daddılar və aqibətləri ziyana uğramaq oldu. Allah onlar üçün şiddətli əzab hazırlamışdır. Elə isə, ey iman gətirmiş ağıl sahibləri, Allahdan qorxun! Allah sizə xatırlamaya səbəb olan vasitə nazil etmiş və iman gətirib yaxşı işlər görənləri zülmətlərdən nura çıxartmaq üçün Allahın aydın ayələrini sizə oxuyan bir elçi göndərmişdir. Hər kəs Allaha iman gətirib saleh əməllər etsə, onu içində əbədi qalacağı, ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edər. Allah ona gözəl ruzi təyin etmişdir. Yeddi (qat) göyü və yerdən də onların bənzərini (bir o qədər də yeri) yaradan Allahdır. Allahın fərmanı onların arasında ona görə nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və elminin hər şeyi əhatə etdiyini biləsiniz. ——————————————————————————— Ayrıldıqdan sonra qadınların hüquqları: Ayədə ayrıldıqdan sonra qadınların təmin olunması vacib olan bəzi hüquqlarından bəhs edilir. Ayədə öncə boşanmış qadına mənzil hüququnun tanınması ön plana çəkilmişdir: “Onlara (boşanmış qadınlara) imkanınız daxilində öz yaşadığınız yerdə qalmağa yer verin.” Təbii ki, mənzillə təmin etmək kişinin vəzifəsi olduğu üçün digər təminatları da (yemək və geyimi) o ödəməlidir. Daha sonra Allah-taala ayədə buyurur ki, kin-küdurət, düşmənçiliklər və nifrət sizi haqq-ədalətdən uzaq salmasın, kin-küdurətiniz onları mənzil və digər qeyd-şərtsiz təminatlardan məhrum etməyinizə, bununla da özlərini təzyiq altında hiss edib hər şeyi tərk edərək qaçmalarına səbəb olmasın. (Qayıdış talağının fəlsəfəsi, Bəqərə-231) Ayənin davamında buyurulur ki, əgər boşanmış qadınlar hamilə olsalar, hamiləlikdən azad olana qədər onların xərcləri ödənilməlidir. Nə qədər ki hamiləlikdən azad olmayıblar, gözləmə müddətindədirlər, xərcləri və mənzil təminatları ərlərinə vacibdir. Bir hüquq da “uşaq əmizdirən qadın”larla bağlıdır. Əgər qadınlar boşandıqdan sonra övladlarını əmizdirmək istəsələr, ər onların haqqını südün miqdarı və vaxtına uyğun şəkildə ödəməlidir. Çünki çox vaxt körpələr və uşaqlar ayrıldıqdan sonra kişi ilə qadının ixtilaf bəhanəsinə çevrilir. Övladların taleyi ilə bağlı qarşılıqlı müzakirə aparmalarını, onların haqqında ən uyğun qərarı qəbul etmələrini, ərlə arvadın ixtilafının uşaqların həyatına zərbə vurmamasını, fiziki və zahiri baxımdan ziyan görməmələri üçün çalışmalarını, eyni zamanda psixoloji problemlə qarşılaşmamaları üçün onlardan lazım olan sevgilərini əsirgəməmələrini tələb edir. Ata ilə ana Allahı unutmamalı, köməksiz uşaqların mənafe və maraqlarını öz maraq və qərəzlərinə qurban verməməlidirlər. Əgər boşandıqdan sonra keçmiş ər və arvad uşaqların təminatı və əmizdirilməsi ilə bağlı razılığa gəlməsələr, uşağın əmizdirilməsi başqa bir qadına tapşırılmalıdır.[4] Kainatın yaranışının məqsədi (Allahı) tanımaqdır: “Bəqərə” surəsinin 29-cu ayəsində “yeddi (qat) göy” haqqında məlumat verilmişdir. Lakin burada “yerdən də onların bənzərini (bir o qədər də yeri) yaradan”, – deyə buyurulur. Ayənin zahiri məzmunundan belə başa düşülür ki, Allah yeddi qat göy yaratdığı kimi, yeddi qat da yer yaratmışdır. Bu ifadə təfsirçilər arasında fikir ayrılıqlarının yaranmasına səbəb olmuşdur. Bəziləri hesab edir ki, burada Günəş sisteminə daxil olan və biri də Yer olan planetlər nəzərdə tutulur. Başqa bir qrup yerin qatlarına işarə edildiyini iddia edir. Müasir elm torpağın müxtəlif qatlardan təşkil olunduğunu sübuta yetirmişdir. Bəlkə insana da işarə eidldiyini deyə bilərik. Belə ki, insan yerə aid varlıq olsa da yeddi göyün bir nümunəsi olan böyük səmavi ruha malikdir. “Allahın fərmanı onların arasında nazil olur” cümləsinə gəlincə, burada Allahın yerlər və göylərə aid olan və insanın imkanları xaricində olan obyektiv fərmanı nəzərdə tutulur. Onlar Allahın əmri ilə müəyyən sistem üzrə idarə olunurlar. Bu ayə “Səcdə” surəsinin “bu dünyanın işlərini göydən yerə doğru idarə edir” məzmunlu 4-cü ayəsinə bənzəyir. Nəzər nöqtəsi olan ayənin sonunda əzəmətli yaradılışa işarə edilmişdir. Məqsəd isə insana Allahın elm və qüdrətini tanıtmaq, Onun bütün varlığının Allah tərəfindən əhatə edildiyini, bütün əməllərindən xəbərdar olduğunu, məad, Qiyamət və möminlərin qurtuluşu ilə bağlı vədlərinin həqiqət olduğunu başa salmaqdır. Böyük varlıq sistemini idarə edən bu cür elm və qüdrət sahibi olan Allah boşanma və qadınların hüquqları ilə bağlı hökmlər müəyyən edirsə, deməli, hamısının bir hikməti var.[5] [1] Nümunə, c.24, səh.217 [2] Nümunə, c.24, səh.227 [3] Nümunə, c.24, səh.236 [4] Nümunə, c.24, səh.246 [5] Nümunə, c.24, səh.261; Əl-Mizan, c.19, səh.340

1 Oxu

QURANI KƏRIM 17.02.2025

“Təğabun” surəsi

“Təğabun” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Göylərdə və yerdə olanların hamısı Allahın şəninə təriflər deyir. Hökm Onundur, həmd Ona məxsusdur. O, hər şeyə qadirdir. Sizi yaradan Odur. Kiminiz kafir, kiminiz də mömindir. Allah nə etdiklərinizi görür. O, göyləri və yeri ədalətlə yaratdı, sizə surət verib onları gözəl şəkilə saldı. Son dönüş də Onadır. Göylərdə və yerdə olanları bilir. Sizin gizlində və aşkarda nə etdiyinizi də bilir. Allah kökslərdə olanlardan agahdır. Daha öncə kafir olmuş və etdikləri böyük günahların cəzasını dadmış kimsələrin xəbəri sizə gəlib çatmadımı? Onlar üçün acılı-ağrılı bir əzab hazırlanmışdır. Bu, ona görədir ki, elçiləri onlara aydın dəlillər gətirirdi, onlar isə: “Məgər bizə (bizim kimi) insanlarmı doğru yol göstərəcəklər?” – deyirdilər. Onlar küfr edir və üz döndərirdilər. Allahın ehtiyacı yoxdur. Allah ehtiyacsızdır, tərifəlayiqdir. Kafirlər heç vaxt dirildilməyəcəklərini sanırlar. De: “Xeyr, Rəbbimə and olsun ki, siz hamınız dirildiləcəksiniz. Sonra isə etdiyiniz əməllər barədə sizə xəbər veriləcəkdir. Bu, Allah üçün çox asandır!” Elə isə Allaha, Onun elçisinə və nazil etdiyimiz nura (Qurana) iman gətirin! Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır. O gün (Allah) hamınızı toplanma günü (Qiyamət günü) bir yerə toplayacaq. Həmin gün xəsarət və peşmançılıq günüdür. Hər kəs Allaha iman gətirib yaxşı işlər görsə, onun günahlarını bağışlayar və onu ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edər. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Bu, böyük qurtuluşdur. ——————————————————————————–“Təğabun” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə ümumi məzmun və forma baxımından “Hədid” surəsinə çox bənzəyir. Sanki həmin surənin xulasəsi təəssüratı yaradır. Bu surədə möminlər Allah yolunda xərcləməyə həvəsləndirilir, onlara iman, cihad və Allah yolunda xərcləməyə mane olduğu ehtimal edilən problemlərə görə qüssələnməmələri tövsiyə edilir. Çünki onların qarşılaşdıqları bütün problemlər Allahın iznilə baş verir,[1] Allah onlardan xəbərdardır, həmin çətinliklərin mükafatını hesaba alır. Ehtiyacsız Allah: Bir qüdsi hədisdə belə deyilir: “Ey Mənim bəndələrim! Siz Mənə ziyan və xeyir verə bilməzsiniz. Əgər əvvəldən axıra qədər insanlar və cinlər ən pak qəlbə malik olsalar da, Mənə itaətdə zərrə qədər artım olmaz, əgər əvvəlindən axırına qədər insanlar və cinlər ən pis qəlbə malik olsalar da, Mənə itaətdə zərrə qədər əskilmə olmaz. Ey bəndələrim! Əvəvlindən axıra qədər insanlar və cinlər bir meydana toplaşıb, hər nə istəsələr və Mən onların istədiyi hər şeyi versəm də, xəzinələrimdən heç nə əskilməz. Bu, bir kəndirin dənizdən aldığı rütubətə bənzəyir. Ey bəndələrim! Mən sizin əməllərinizi hesaba alıb sonra sizə qaytarıram. Kim xeyirlə qarşılaşsa, Allaha şükür etsin, kim başqa bir şeylə qarşılaşsa, yalnız özünü məzəmmət etsin!”[2] Məhdud bir bənzətmə ilə desək, biz günəşdən enerji alan ağac və bitkilər kimiyik. Bizim günəşə ehtiyacımız olduğu və ondan enerji aldığımız halda, aləmləri işıqlandıran günəşin onlara heç bir ehtiyacı olmur.[3] Allaha, Onun elçisinə və ona nazil etdiyimiz nura iman gətirin: Quranın nura bənzədilməsi ayələrdə rast gəlinən haldır. “Biz onu nazil etdik” forması bu faktı təsdiq edir. Baxmayaraq ki, Əhli-beyt (ə) imamlarına istinad edilən çoxsaylı hədislərdə bu ayədə “nur” deyilərkən imam nəzərdə tutulduğu qeyd edilmişdir. Bu izah bəlkə də bununla bağlıdır ki, imam Quranın əməli təcəssümüdür. Məhz buna görədir ki, Peyğəmbər (s) və imamlara (ə) danışan Quran deyilmişdir. Həmin hədislərin birində İmam Baqirin (ə) belə buyurduğunu görürük: “Onlar möminlərin qəlbinə işıq və nur bəxş edən şəxslərdirlər.”[4] Təğabun günü: Qiyamət udanla uduzanın tanınacağı gündür. Həmin gün dünya həyatındakı ticarətdə kimlərin ziyana uğradığı məlum olacaq. Həmin gün Cəhənnəm əhli Cənnətdəki boş yerləri görüb təəssüflənəcək, Cənnət sakinləri də Cəhənnəmdə boş qalmış yerlərini görüb sevinəcəklər. Hədislərinin birində Allah rəsulu (s) belə buyurmuşdur: “Cənnətə daxil olan elə bir bəndə olmayacaq ki, daha çox şükür etməsi üçün pislik edəcəyi təqdirdə odda olacağı yeri ona göstərməsinlər. Cəhənnəm oduna daxil olan elə bir bəndə olmayacaq ki, daha çox həsrət çəkməsi üçün yaxşılıq edəcəyi təqdirdə Cənnətdə qərarlaşacağı yeri ona göstərməsinlər.”[5] Qiyamətin bu cür adlandırılmasını başqa aspektlərlə də izah etmişlər. Belə ki, kafirlər həmin gün uduzduqlarını, həyat ticarətində ziyana uğradıqlarını, ömürlərinin qiymətli sərmayəsini ucuz qiymətə satdıqlarını, nəticədə, əbədi və pak həyatdan məhrum olduqlarını görəcəklər. Başqa bir izaha görə mömin və kafir olmasından asılı olmayaraq, məhşərdə olan hər kəs ziyana düşdüyünü hiss edəcək. Möminlər təəssüflənəcəklər ki, nə üçün daha çox əməl etmədilər, kafirlər də təəssüflənəcəklər ki, nə üçün əməlisaleh olmadılar. Hər iki qrup əslində, Qiyamət gününü layiqincə qiymətləndirmədikləri üçün təəssüflənəcək. Bəziləri bu təəssüf və peşmançılığın insanları haqq yoldan sapdıran təkəbbürlülərə və onlara tabe olan azğınlara aid olduğunu qeyd etmişlər. Belə ki, insanları haqq yoldan sapdıranlar davamçılarını dünyapərəstliyə səsləmək və axirət inancından çəkindirib aldatdıqları, ardıcılları da təkəbbürlü rəhbərlərinə tabe olalaraq onları aldatdıqları, təkəbbür dənizində daha çox batmalarına, onların azğınlıqlarının daha da artmasına, nəticədə daha çox əzaba düçar olmalarına səbəb olduqları üçün təəssüflənəcəklər. Deməli, hər iki qrup bir-birini aldatmış, bir-birinə aldanmışdır.[6] Kafir olub ayələrimizi yalan sayanlara gəldikdə isə onlar Cəhənnəm sakinləridir. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Ora necə də pis dönüş yeridir! Allahın izni olmadan (heç kəsə) bir müsibət üz verməz. Hər kəs Allaha iman gətirsə, Allah onun qəlbini haqqa yönəldər. Allah hər şeyi bilir. Allaha və Onun elçisinə itaət edin! Əgər üz çevirsəniz, (bilin ki,) elçimizin vəzifəsi yalnız açıq bir təbliğdir. Allah! Ondan başqa heç bir məbud yoxdur. Möminlər yalnız Allaha təvəkkül etsinlər. Ey iman gətirənlər! Zövcələrinizdən və övladınızdan sizə düşmən olanlar da vardır. Onlardan qorunun! Lakin onları əfv etsəniz, göz yumsanız və bağışlasanız, (bilin ki,) Allah bağışlayandır, rəhmlidir. Var-dövlətiniz və övladlarınız yalnız bir imtahan vasitəsidir. Böyük mükafat isə Allah yanındadır. Nə qədər bacarırsınızsa, Allahdan qorxun, qulaq asıb itaət edin və Allah yolunda xərcləyin ki, (bu) sizin üçün daha yaxşıdır. Nəfsinin xəsisliyi və hərisliyindən qorunanlar nicat tapanlardır. Əgər Allaha gözəl bir borc versəniz (malınızı Onun yolunda xərcləsəniz), O, bunu sizin üçün qat-qat artırar və sizi bağışlayar. Allah qədirbilən və həlimdir. O, qeybi də, aşkarı da biləndir, qüdrətlidir, müdrikdir. —————————————————————————————- Bütün müsibətlər Onun iznilə baş verir: Şübhəsiz ki, bu dünyadakı bütün hadisələr Allahın iznilə baş verir. Feili tövhid prinsipinə əsasən varlıq aləmində heç nə Allahın iradəsindən kənarda baş vermir. Sadəcə, müsibətlər təsəvvürlərdə daim sual yaratdığı üçün ona xüsusi diqqət yetirilmişdir. Burada ortaya belə bir sual çıxır: bu müsibətlərin çoxunun səbəbi zülmkarların zülmü, bizim səhlənkarlığımız və səhvlərimizdir. Bunlar da Allahın izni ilə baş verir? Qeyd etməliyik ki, Quranda müsibətlərdən bəhs edən ayələrin məcmusundan müsibətlərin iki yerə bölündüyünün şahidi oluruq: 1. Həyatın ayrılmaz bir parçası olan və insanın cüzi də olsa rolu olmadığı müsibətlər. Ölüm-itim və təbiətlə bağlı olan bir sıra hadisələr. 2. İnsanların müəyyən mənada rol oynaqdığı bəlalar. Quranda birinci qrup hadisələrin Allahın iradəsi ilə baş verdiyi, ikinci qrup hadisələrin isə insanların öz əməllərinin nəticəsində baş verdiyi buyurulur. Buna görə də heç kəs bütün bəlaların Allah tərəfindən baş verdiyini iddia edib zalımlar qarşısında sükut etməməli, mübarizədən əl çəkməməli, habelə xəstəlik, yoxsulluq və cəhalətin qarşısını almaqdan imtina etməməlidir. Təbii ki, insanın özünün rol oynadığı müsibətlərdə də Allahın izni və icazəsi şərtdir. Əgər Allah istəməsə, istənilən səbəb öz təsirini itirər.[7] 14-15. Bəzi həyat yoldaşlarınız və övladlarınız sizin düşmənlərinizdir: Bu ayənin xitab obyekti möminlər olduğu üçün ayənin məzmunundan belə başa düşülür ki, bəzi həyat yoldaşları və övladların mömin həyat yoldaşı və ata ilə düşmənçiliyinin səbəbi məhz onların imanıdır. Bəzi övladlar və həyat yoldaşları onları imandan və saleh əməllərdən, Allah yolunda xərcləməkdən çəkindirir, küfr diyarından hicrət etmələrinə mane olur, onları küfrə, xəsislik, Allah yolunda xərcləməmək kimi günahlara vadar edirlər. Bəzi vaxtlar həyat yoldaşına və övladlarına qarşı ifrat sevgi insanı camaatın malını qəsb etməsinə və ya haram yolla qazanc əldə etməsinə səbəb olur. Allah-taala bu ayədə möminlərə buyurur ki, bu cür həyat yoldaşları və övladların səhvlərinə göz yumun, ancaq ehtiyatlı olun ki, sizi həlak etməsinlər, onların sevgisi sizin əbədi bədbəxtliyinizə səbəb olmasın.[8] Sonra 15-ci ayədə Allah-taala mal-dövlətin və övladların yalnız imtahan vasitəsi olduğunu buyurur. Ümumiyyətlə, Allah insanın tərbiyələnməsi üçün adətən onu qaynar imtahan kürələrinə salır. Sadəcə, bu iki vasitə, yəni övlad və mal-dövlət ən mühüm imtahan vasitələridir. Çünki var-dövlətin cazibəsi, övladlara qarşı sevgi insanı Allahın razılığı ilə onların razılığının ayrıldığı məqamlarda çətin vəziyyətdə qoyur. “İnnəma” ədatı məhdudlaşdırıcı məna ifadə edir. Bu da onu göstərir ki, qeyd olunan iki vasitə daha çox imtahan mövzusu olur. Hədislərinin birində İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Sizlərdən heç biri “imtahandan Allaha sığınıram” deməsin. Çünki hər hansı formada sınanmaq qaçılmazdır. Ancaq kimsə Allaha sığınmaq istəyirsə, haqq yoldan sapdıran fitnələrdən sığınsın. Allah-taala “var-dövlətiniz və övladlarınız yalnız bir imtahan vasitəsidir.” – deyə buyurmuşdur.”[9] Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Hər bir ümmət üçün bir imtahan vasitəsi var. Mənim ümmətimin imtahan vasitəsi mal və sərvətdir.”[10] [1] Əl-Mizan, c.19, səh.307 [2] Nümunə, c.24, səh.25 [3] Pəyame-Quran, c.3, səh.50 [4] Nümunə, c.24, səh.193 [5] Nümunə, c.24, səh.194 [6] Əl-Mizan, c.19, səh.314 [7] Nümunə, c.24, səh.198 [8] Əl-Mizan, c19, səh.220 [9] Nümunə, c.24, səh.206 [10] Əl-Mizan, c.19, səh.322

1 Oxu

QURANI KƏRIM 17.02.2025

“Munafiqun” surəsi

“Munafiqun” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Münafiqlər sənin yanına gəldikləri zaman: “Biz şəhadət veririk ki, sən həqiqətən, Allahın elçisisən!” – deyirlər. Allah bilir ki, sən Onun elçisisən. Ancaq Allah şahiddir ki, münafiqlər yalançıdırlar. Onlar insanları Allah yolundan döndərmək üçün andlarını sipər ediblər. Çox pis işlərlə məşğuldurlar! Bu, ona görədir ki, onlar öncə iman gətirib sonra kafir oldular. Buna görə də onların qəlbinə möhür vuruldu, onlar həqiqəti dərk etmirlər. Sən onlara baxdıqda zahiri görünüşləri səni heyrətləndirir, danışanda dediklərinə qulaq asırsan. Halbuki onlar divara söykədilmiş quru odunlar kimidirlər. Hər bir səs-küyün onlara qarşı olduğunu sanırlar. Onlar sənin əsl düşmənlərindir. Sən onlardan çəkin! Allah onları məhv etsin, necə də haqdan döndərilirlər! —————————————————————————————– Həftənin ən böyük dini-siyasi toplantısı: Cümə namazı hər şeydən əvvəl böyük və ictimai bir ibadətdir, ruh və canı gözəlləşdirən, qəlbi günah bulaşığından yuyub təmizləyən, günah pasını qəlbdən silib aparan ibadətlərin ümumi təsirini özündə ehtiva edir. Bu böyük əməl İslam dünyasında illik həcc əməlindən sonra ən böyük həftəlik toplantıdır. Allah rəsulunun (s) bir hədisində belə deyilir: “Cümə namazı yoxsulların həccidir”. Bu hədisdə İslamın böyük həcc əməlinin bir çox bərəkətlərinin Cümə namazında da olduğuna işarə edilmişdir. Hədislərdə bu mövzuya çox böyük önəm verilmişdir. Hədislərinin birində Allah rəsulu (s) belə buyurmuşdur: “İmanı üzündən Cümə namazında iştirak edən insan əməlini yenidən başlamışdır.”[1] Bəziləri hesab edir ki, bu namaz məsum imam və ya onun xüsusi nümayəndəsinin vəzifələrindəndir. Başqa sözlə desək, yalnız məsum imamın olduğu vaxta aiddir. Halbuki tədqiqatçıların çoxu Cümə namazının hər bir insana tək-tək vacib olması, bu şərtin ixtiyari vacibliyinin olmamasıı, qeyb dövründə də Cümə namazının qılına və zöhr namazı ilə əvəz edilə biləcəyi qənaətindədirlər.[2] “Munafiqun” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin əsas məzmununu ikiüzlülük və münafiqlərə aid mövzular təşkil edir.[3] 1-4. Münafiqlər İslamın ən böyük düşmənləridir: İkiüzlülük və münafiqlik problemi Peyğəmbər (s) Mədinəyə hicrət etdikdən, İslamın əsasları gücləndikdən və qələbəsi aşkara çıxdıqdan sonra ortaya çıxmışdır. Düşmənçiliyi büruzə vermək çətin, hətta qeyri-mümkün olduğu üçün məğlubiyyətə uğramış İslam düşmənləri destruktiv – dağıdıcı proqramlarını həyata keçirmək üçün simalarını dəyişib özlərini üzdə müsəlman kimi göstərib müsəlmanların sırasında yer alırlar, ancaq xəlvətdə öz mənfur əməllərini davam etdirirlər. Hər bir inqilab aşkar qələbəsindən sonra münafiqlər ordusu ilə qarşılaşır, dünənin qatı düşmənləri dost libası geyinib özlərini dost kimi göstərməyə çalışırlar. Buna görə də münafiqlərə aid olan ayələrin hamısının Məkkədə deyil, Mədinədə nazil olmasının səbəbini başa düşmək olar.[4] Bəzi təfsirçilər münafiqliyin İslamın ilk vaxtlarından mövcud olduğunu qeyd edirlər. Hesab edirlər ki, bəziləri Məkkədə müsəlmanların çətinliklərinin həddən artıq çox olmasına baxmayaraq İslamı qəbul edir və Peyğəmbərə (s) yardımlar göstərirdilər. Ümid edirdilər ki, Peyğəmbər (s) düşmənlərinə qalib gələcək və onlar da Peyğəmbərdən (s) sonra hakimiyyəti ələ alacaqlar.[5] Ümumiyyətlə, tarix boyu İslam ən böyük zərbəni münafiqlərdən almışdır. Buna görə də Quranda ən ağır cümlələr onların haqqında işlədilmişdir. Hətta açıq düşmənlər belə münafiqlər qədər hədəfə alınmamışdır. Allah rəsulu (s) buyurmuşdur: “Mənim ümmət üçün mömin və müşrik tərəfdən qorxum yoxdur. Çünki Allah mömini imanına görə qoruyur, müşriki də şirkinə görə xar və rüsvay edir. Ancaq sizin üçün qorxum ürəyində münafiq, dildə alim olan tərəfindəndir. O, sizin xoşunuza gələn sözlər danışır, ancaq xoşlamadığınız işlər görür”. Unutmaq olmaz ki, nifaq sözünün mənası genişdir, insanın istənilən növ daxili və zahiri ikiliyini ifadə edir. Bu ikiliyin ən bariz nümunəsi etiqad ikiliyidir. Münafiqlərə aid ayələrdə adətən bu məsələ diqqət mərkəzində olur. Münafiqlər üzdə özlərini mömin kimi göstərib, şirk və küfrlərini ürəklərində gizlədirlər. Əməli ikilik batində müsəlman olub aşkarda bu inanca zidd hərəkət etməyə deyilir. Bu da onların daxili və zahiri simasının ikili olduğunu göstərir. Məsələn, əhd sındırmaq, yalan danışmaq, əmanətə xəyanət etmək və sairəni buna misal göstərmək olar. İslam peyğəmbəri (s) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Üç xüsusiyyət kimdə olsa – hər nə qədər namaz qılan, oruc tutan, özünü müsəlman hesab edən adam olsa belə, o, münafiqdir: Əmanətə xəyanət, yalan, vədə xilaf çıxmaq.” İmam Səccad (ə) belə buyurmuşdur: “Münafiq insanları çirkinlikdən çəkindirir, ancaq özü onu tərk etmir, insanları yaxşı əmələ çağırır, ancaq özü onu etmir.” Münafiqliyin ən mühüm formalarından biri riyakarlıqdır. Hədislərdə bu haqda çox məlumat verilmişdir.[6] Onlara: “Gəlin Allahın elçisi sizin üçün bağışlanma diləsin!” – deyildiyi zaman başlarını yelləyir və sən onların özlərini dartaraq sözlərindən üz döndərdiklərini görürsən. Sən onlar üçün bağışlanma diləsən də, diləməsən də, fərqi yoxdur. Allah onları əsla bağışlamayacaqdır. Çünki Allah fasiq adamları doğru yola yönəltməz. Onlar həmin adamlardır ki, “Allahın elçisinin yanında olan adamlara heç nə verməyin ki, dağılıb getsinlər!” – deyirlər. Halbuki göylərin və yerin xəzinələri Allahındır, lakin münafiqlər anlamırlar. Onlar deyirlər: “Əgər biz Mədinəyə qayıtsaq, ən qüdrətlilər ən acizləri oradan çıxardacaqlar!” Halbuki qüdrət yalnız Allaha, Onun elçisinə və möminlərə məxsusdur, lakin (bunu) münafiqlər bilmirlər. Ey iman gətirənlər! Nə mallarınız, nə də övladlarınız sizə Allahı xatırlamağı unutdurmasın! Bunu edənlər ziyana uğrayanlardır. Sizlərdən birinə ölüm gəlməzdən və siz də: “Ey Rəbbim! Nə üçün ölümü bir az təxirə salmadın ki, sədəqə verib əməlisalehlərdən olum?!” – deməzdən əvvəl sizə verdiyim ruzidən Allah yolunda xərcləyin. Allah əcəli çatmışlara əsla möhlət verməz. Allah sizin nələr etdiyinizdən xəbərdardır. ———————————————————————————– 5-8. Ayələrin nazilolma səbəbi: Bu ayələrin nazilolma səbəbinin böyük bir hadisə ilə bağlı olduğu qeyd edilmişdir. Həmin hadisənin xulasəsi belədir: Hicrətin altıncı ilində baş vermiş Bənu-Müstələq müharibəsindən sonra Qədid adlanan yerdə biri ənsar, digəri mühacirlərdən olan iki müsəlman quyudan su çıxararkən mübahisə edirlər. Minafiqlərin məşhur başçılarından olan Abdullah ibn Übeyy ənsardan olan müsəlmana arxa çıxır, onların arasında çox ciddi söz davası yaranır. Abdullah çox qəzəblənir. Tayfasından bir dəstə adam da orada olur. Onların qarşısında and içir ki, Mədinəyə qayıtdıqdan sonra qüdrətlilər zəifləri şəhərdən çıxaracaq. Qüdrətlilər deyərkən özü və ardıcıllarını, zəif və acizlər deyərkən mühacirləri nəzərdə tutur. Sonra üzünü yandakılara tutub deyir: “Bu, sizin öz başınıza açdığınız bəlanın nəticəsidir. Əgər bunlara öz şəhərinizdə yer verməsəydiniz, mallarınızı onlarla bölüşdürməsəydiniz, yeməklərinizin artığını bu adam kimilərinə verməsəydiniz, boynunuza çıxmazdılar”. Bu vaxt hələ gənc olan Zeyd ibn Ərqəm üzünü Abdullaha tutub deyir: “And olsun Allaha, aciz və zəif sənsən, Mühəmməd (s) Allahın izzət və qüdrət bəxş etdiyi, müsəlmanların məhəbbət bəslədiyi şəxsdir”. Abdullah deyir: “Sən sus, sən gərək indi oyun oynayasan uşaq!” Zeyd ibn Ərqəm Allah rəsulunun (s) yanına gedib əhvalatı ona danışır. Peyğəmbər (s) Abdullahın yanına adam göndərib buyurur: “Bu nədir, mənim haqqımda demisən?” Abdullah deyir: And olsun səmavi kitabı sənə göndərən Allaha, mən heç nə deməmişəm, Zeyd yalan danışır. Sonra Peyğəmbər (s) həmin gün bütün gündüzü və gecəni yol getməyi əmr edir. Nəhayət, Mədinəyə çatırlar. Zeyd ibn Ərqəm böyük qəm-qüssə içində evə çəkilib çölə çıxmır.[7] Faktlar Zeydin doğru, Abdullahın isə yalan danışdığını deməyə əsas verirdi, ancaq şərait Peyğəmbərin (s) üzdə Abdullahı təkzib etməməyi və vəhy gələnə qədər gözləməyi tələb edirdi.[8] Bu vaxt “Munafiqun” surəsi nazil olur, Zeydin doğru, Abdullahın isə yalan danışdığı təsdiqini tapır. Peyğəmbər (s) buyurur: “Ey gənc! Allah sənin sözünü təsdiq etdi və sənin söylədiklərinlə bağlı ayələr nazil etdi”. Bu ayələr nazil olduqdan və Abdullahın yalanı üzə çıxdıqdan sonra bəziləri ona deyirlər: “Peyğəmbərin (s) yanına get, Allahdan sənin bağışlanmağını istəsin”. Abdullah başını yellədir və xoşagəlməz sözlər deyir. Bu zaman “gəlin Allahın elçisi sizin üçün…” ayəsi nazil olur.[9] Mallarınız və övladlarınız Allahı xatırlamağı sizə unutdurmasın: Münafiqliyin ən mühüm amillərindən biri dünyaya, mal-dövlət və övladlara qarşı ifrat sevgidir. Bu ayə möminləri bu cür sevgidən çəkindirir. Mal-dövlət və övladlar Allahın nemətləridir, ancaq onlar Allah yolunda irəliləməkdə və xoşbəxtliyə nail olmaqda insana yardım göstərməlidirlər. Əgər onlara qarşı ifrat sevgi insanla Allah arasında sədd yaradarsa, ən böyük bəla hesab edilərlər. İmam Baqirin (ə) bir hədisində bu məna daha aydın şəkildə təsvir edilmişdir: “İki yırtıcı canavar biri öndən, biri də arxadan çobansız sürüyə sərvətpərəstlik və şöhrətpərəstliyin möminin dininə vurduğu qədər zərər vura bilməzlər.”[10] İmam Əli (ə) səhabələrindən birinə məktub yazıb ona nəsihətlər verir. Həmin nəsihətlərin birində belə deyilir: “Dünyanı boşla ki, dünya sevgisi gözü kor, qulağı kar, dili lal, boyunları isə bükük edir. Ömrünün qalan hissəsində keçmişini yu, “bunu sabah və ya o biri gün edərəm” demə. Çünki sizdən əvvəl arzular qurmaqla, bu gün-sabah etməkləri üçün həlak olan şəxslər olub.”[11] Allah yolunda xərcləmək insanın islah olması və axirətdə xilas olmasında rol oynayan mühüm amildir: Bəziləri burada xərcləmək əmrini zəkat verməyin vacibliyi kimi izah etmişlər. Ancaq məlumdur ki, bu ayədə insanın qurtuluşuna səbəb olacaq istənilən növ həm vacib, həm də müstəhəb xərcləmək nəzərdə tutulmuşdur. Ayənin son hissəsində belə buyurulmuşdur: “Sədəqə verib əməlisalehlərdən olun”. Bu cümlə sədəqənin insanın əməlisaleh olmasında çox böyük rol oynadığını göstərir.[12] [1] Nümunə, c.24, səh.133 [2] Nümunə, c.24, səh.129 [3] Nümunə, c.24, səh.143 [4] Nümunə, c.24, səh.146 [5] Əl-Mizan, c.19, səh.300 [6] Nümunə, c.24, səh.146-177 [7] Nümunə, c.24, səh.156 [8] Mənşuri-cavid,c.4, səh.85 [9] Nümunə, c.24, səh.158 [10] Nümunə, c.24, səh.172 [11] Pəyame-Quran, c.1, səh.323 [12] Nümunə, c.24, səh.173

1 Oxu

QURANI KƏRIM 17.02.2025

“Cumə” surəsi

“Cumə” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Göylərdə və yerdə olanların hamısı (bütün aləmlərin) sahibi, hər bir eyib və nöqsandan uca, qüdrətli, müdrik Allahın şəninə təriflər deyir. Savadsız cəmiyyətə özlərindən elçi göndərən Odur. (Elçi) onlara (Allahın) ayələrini oxuyur, onları (pis əməllərdən) təmizləyir, onlara kitabı və hikməti öyrədir. Şübhəsiz ki, onlar daha öncə açıq-aydın azğınlıq içində idilər. (Habelə) hələ (müsəlmanlara) qoşulmamış başqalarına da (elçi göndərmişdir). O, qüdrətlidir, müdrikdir. Bu, Allahın lütfüdür, onu istədiyinə (layiq gördüyünə) verir. Allah böyük lütf sahibidir. Tövrata əməl etmək tapşırıldıqdan sonra ona əməl etməyənlər belində çoxlu kitab daşıyan, (amma onlardan faydalana bilməyən) uzunqulağa bənzəyirlər. Allahın ayələrini inkar edən adamların bənzədildiyi şey necə də pisdir! Allah zalım adamları doğru yola yönəltməz. De: “Ey yəhudilər! Əgər başqa adamların deyil, yalnız özünüzün Allahın dostları olduğunuzu güman edirsinizsə və doğru danışanlarsınızsa, onda (Allahla görüşmək üçün özünüzə) ölüm arzulayın!” Lakin onlar öncədən göndərdikləri əməllərə görə əsla ölüm arzulamazlar. Allah zalımları yaxşı tanıyır. De: “Qaçdığınız bu ölüm nəhayət, sizi haqlayacaq. Sonra siz qeybi və aşkarı bilənin (Allahın) hüzuruna qaytarılacaqsınız. O zaman O, sizə nə etdiklərinizi xəbər verəcəkdir”. ———————————————————————————— “Cümə” surəsinin ümumi məzmunu: Məzmun etibarı ilə “Cümə” surəsini iki hissəyə bölmək olar: 1. Tövhid, Allahın sifətləri, İslam peyğəmbərinin (s) göndərilməsinin məqsədi və məad. 2. Cümə namazının proqramı və bu böyük ibadətin xüsusiyyətləri.[1] Hələ onlara qoşulmamış digər dəstə: İslam peyğəmbəri (s) təkcə savadsız ərəblərə göndərilmədiyi və çağırışı ümumbəşəri olduğu üçün bu ayə sonradan İslamı qəbul etmiş bütün müsəlmanlara şamil olur. Hədislərin birində qeyd edilir ki, Peyğəmbər (s) bu ayəni oxuduqdan sonra səhabələr: “Onlar kimlərdir?” – deyə soruşduqda Peyğəmbər (s) əlini Salman Farsinin çiyninə qoyub buyurmuşdur: “Əgər iman Sürəyyada da olsa,[2] bu dəstədən olan insanlar onu əldə edəcəklər.”[3] Üzərində kitab olan heyvan: Bu ayə İslam peyğəmbərinin (s) əlamətləri və xüsusiyyətləri, onun gəlməsi ilə bağlı müjdələri Tövrat və İncildə oxuyub həmin əlamətlərin və müjdələrin həzrət Mühəmmədə (s) aid olduğunu bildikləri halda ona iman gətirməkdən boyun qaçıran yəhudilər haqqındadır. Tövratda yazılanlar haqqında düşünüb onlara əməl etmək əvəzinə onun yalnız adı və oxunuşu ilə kifayələnən özündənrazı yəhudilər axmaqlıqda və nadanlıqda məsələ çevrilmiş heyvana bənzədilmişlər. O, kitabın yalnız ağırlığını hiss edir, onun üçün fərqi yoxdur, belində daşıdığı daş və ağacdır, ya yaranışın ən dəqiq sirlərini və həyatın ən faydalı proqramlarını özündə ehtiva edən kitablardır. Bu, elm məsuliyyətinin ağırlığını çiyinlərində daşıyıb həmin elmin bərəkətindən faydalanmayan əməlsiz alimi səciyyələndirmək üçün ən obrazlı ifadədir. Bu misal Quranın sözləri ilə oynayıb onun məzmun və əməli proqramından xəbərsiz olan alimlərə də şamil olur. İmam Əli (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Ey insanlar, doğru yola yönəlməniz üçün bir şeyi bildikdə ona əməl edin. Çünki öz elminə əməl etməyən alim nadanlığından ayılmayan sərsəm cahildir. Ona qarşı dəlil daha güclüdür, onun qəm-qüssəsi daimidir, Allah dərgahında o, daha çox məzəmmət olunacaq.”[4] Nə üçün bir qrup insan ölümdən qorxur? Bunun ən böyük səbəbi insanın ölümdən sonrakı həyata iman gətirməməsi, əgər iman gətiribsə də, imanının köklü inam şəkli almaması, düşüncələrinə və hisslərinə hakim kəsilməməsidir. İnsanın yox olmaqdan qorxması təbiidir. Əgər insan “dünya möminin həbsxanası, kafirin Cənnətidir” hədisinə inansa, daha da kamilləşmək üçün həyatı sevməklə yanaşı ölümdən də əsla qorxmaz. Mənbələrin yazdığına görə Aşura hadisəsində düşmənin mühasirəsi daraldıqca, İmam Hüseyn (ə) və səhabələrinə olan təzyiqlər artdıqca onların çöhrələri daha da açılırmış. Aşura günü səhər qocaların üzü gülürmüş. Onlardan bunun səbəbi soruşulduqda deyirmişlər: Çünki bir neçə saatdan sonra şəhadət şərbətini içəcək, qara gözlü huriləri qucaqlayacağıq. Ölümdən qorxmağın ikinci səbəbi dünyaya həddən artıq bağlı olmaqdır. Çünki ölüm insanla sevdiyi arasına ayrılıq salır, dəbdəbəli həyat üçün yaratdığı imkanlardan ayrılmaq ona çox ağırdır. Bir nəfər Əbuzərin yanına gəlib ondan bu sualı soruşduqda belə cavab verir: “Çünki siz dünyanı abad, axirəti isə bərbad etmisiniz. Təbii ki, abad yerdən xarabalığa köçmək istəməzsiniz.” İnsanın ölümdən qorxmasının üçüncü səbəbi əməl dəftərində yaxşı əməl hissəsinin boş, günah hissəsinin isə dolu olmasıdır.[5] Ey iman gətirənlər! Cümə günü namaz üçün azan veriləndə Allahı yad etməyə tələsin və ticarəti dayandırın. Əgər bilsəniz, bu, sizin üçün nə qədər xeyirlidir! Namaz başa çatdıqdan sonra yer üzünə dağılıb Allahın lütfünü axtarın və Allahı çox yad edin ki, bəlkə nicat tapasınız. Onlar ticarət və ya əyləncə, baş qarışdıran mənasız bir iş gördükləri zaman dağılışıb ona tərəf qaçır və səni ayaq üstə olduğun halda tərk edirlər. De: “Allah yanında olan (qazanacağınız savab) əyləncədən də, ticarətdən də xeyirlidir. Allah ən yaxşı ruzi verəndir”. [1] Nümunə, c.24, səh.101 [2] Məsafənin uzaqlığını ifadə etmək üçün ərəblərdə işlədilən məsəldir. [3] Nümunə, c.24, səh.109 [4] Nümunə, c.24, səh.114; Əl-Mizan, c.19, səh.277 [5] Nümunə, c.24, səh.121

1 Oxu

QURANI KƏRIM 17.02.2025

“Səff” surəsi

“Səff” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Göylərdə və yerdə olanların hamısı Allahın şəninə təriflər deyir. O, yenilməz qüdrət sahibidir, müdrikdir. Ey iman gətirənlər! Nə üçün əməl etmədiyiniz şeyləri danışırsınız? Əməl etmədiyiniz şeylərdən danışmağınız Allah dərgahında qəzəbə səbəb olur. Allah Onun yolunda dəmir bina kimi dayanıb döyüşənləri sevir. Bir zaman Musa öz qövmünə demişdi: “Ey qövmüm! Mənim, Allahın sizə göndərdiyi elçisi olduğumu bildiyiniz halda, nə üçün məni incidirsiniz?!” Onlar doğru yoldan sapdıqda, Allah da onların qəlbini sapdırdı. Allah fasiqləri doğru yola yönəltməz. ————————————————————————————— Qadınların beyət şərtləri: Təfsirçilərin yazdıqlarına əsasən bu ayə Məkkə fəth edildiyi gün nazil olmuşdur. Peyğəmbər (s) Səfa dağında olduğu vaxt kişilərdən beyət alır. Məkkənin iman gətirmiş qadınları beyət etmək üçün gəldikdə bu ayə nazil olur və onların beyət forması izah edilir. Peyğəmbər (s) içində su olan bir qab gətirilməsini göstəriş verir. Peyğəmbər (s) əlini qabın bir tərəfindən suya salır, qadınlar isə əllərini qabın digər tərəfindən suya salırlar. Bu ayə İslamdan xəbəri olmayan və ya İslamın insanların yarısına aid olduğunu, qadınlara heç bir dəyər tanımadığını, onlarla hesablaşmadığını iddia edən qərəzli insanlara cavab verməklə yanaşı, qadınlarla ən mühüm məsələlərdə də hesablaşıldığını göstərir. Belə ki, bu beyətdə qadınlar kişilərlə çiyin-çiyinə iştirak etmiş, hətta kişilərlə müqayisədə daha çox şərt qəbul etmişlər. Bu şərtlər qadının insanlıq kimliyinə həyat vermiş, onu dəyərsiz mal və ya kişilərin ehtiraslarını söndürən vasitə olmaqdan xilas etmişdir.[1] “Səff” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə iki əsas prinsipi ehtiva edir: 1. İslam bütün səmavi dinlərdən üstündür. Allah onun əbədi yaşayacağına zəmanət vermişdir. 2. Bu dinin qorunması və inkişaf etdirilməsi yolunda cihad etmək zəruridir.[2] 2-3. Nə üçün əməl etmədiyiniz sözləri danışırsınız? Təfsirçilər bu ayələrin nazilolma səbəbi ilə bağlı müxtəlif fikirlər təqdim etmişlər. Ancaq hamısının ümumi məzmunundan belə başa düşülür ki, bir qrup mömin cihad və döyüş meydanına getməklə bağlı hökm nazil olmazdan əvvəl deyirmiş ki, “əgər belə bir hökm nazil olsa, onu canla-başla qəbul edəcək və cihad meydanından qaçmayacaqlar”. Ancaq onlar əməldə başqa bir söz deyirmişlər. Əlbəttə, bu ayə daha geniş məna daşıyır, istər cihad meydanındakı mətanət olsun, istərsə də başqa bir müsbət davranış olsun, bütün əməlsiz danışıqları tənqid edir. İnsan cəmiyyətlərinin başına gələ biləcək ən böyük müsibətlərdən biri əminliyin olmamasıdır. Bunun isə ən başlıca səbəbi danışıqla əməlin üst-üstə düşməməsidir. Sözü deyib əməl etməyən insanlar əsla bir-birindən əmin ola və problemlər qarşısında bir ola bilməzlər. Onların arasında qardaşlıq və səmimiyyət yaranmaz, onları heç bir dəyər bir-birinə bağlaya bilməz, heç bir düşmən onlarla hesablaşmaz. Şam ordusunun soyğunçularının İraq sərhədlərini çapıb talaması ilə bağlı xəbər İmam Əliyə (s) çatdıqda çox narahat olur, İraq camaatına xütbə oxuyaraq belə buyurur: “Ey bədənləri bir, istəkləri müxtəlif olan camaat! Cəsurluqdan danışanda sözləriniz möhkəm daşları yumşaldır, halbuki davranışlarınız düşmənlərinizi tamaha salır. Məclisdə əyləşdikdə cəngavərlikdən dəm vurursunuz, döyüş üzünü göstərdikdə isə ondan qaçırsınız.”[3] İmam Baqir (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Camaata ədalətdən dəm vurub özü ədalətli olmayan şəxsin Qiyamət günü həsrəti böyük olacaq. … Təəssüflənəcək ki, nə üçün Allahın əmrlərinə qarşı laqeydlik göstərib.”[4] Dəmir bina kimi döyüşənlər: Allah bu ayədə demək istəyir ki, haqq yolunun döyüşçüləri bir və möhkəmdirlər. Sanki hamısı bir-birinə birləşmiş və aralarında heç dəlik də yoxdur. Allah düşməni dağıdıcı selə bənzədir, onun qarşısını yalnız polad bəndlə almaq olar. Əfsuslar olsun ki, İslamın bu böyük təlimi bu gün unudulub, müsəlmanların polad bənd şəklini almamaları bir tərəfə qalsın, parça-parça olaraq bir-birinə qarşı dayanıblar, hər birinin başında bir xəyal, ürəyində bir arzu var. Bir neçə yüz milyonluq İslam dünyasının parçalanmasının acı nəticəsini bu gün görməməzliyə vurmaq yanlış olar. Sionistlərin kiçik bir qruplaşması İslam torpaqlarını işğal edib, gün-gündən də İslama və müsəlmanlara qarşı təhqirlərini, haqsızlıqlarını, təzyiqlərini davam etdirirlər.[5] Ayədə nəzər nöqtəsi olan ifadə göstərir ki, İslam cihadı əslində, müdafiə xarakteri daşıyır. Çünki sədlər tarixin sellərinin hücümlarının qarşısını alan müdafiə baryerləridir, heç bir sədd hücum üçün nəzərdə tutulmur.[6] Bir zaman Məryəm oğlu İsa demişdi: “Ey İsrail oğulları! Mən Allahın sizə göndərdiyi, məndən əvvəl nazil edilmiş kitabı (Tövratı) təsdiqləyən və məndən sonra gələcək Əhməd adlı elçisi ilə (sizi) müjdələyən bir elçisiyəm!” O (Əhməd) onlara açıq-aydın dəlillər və möcüzələr gətirdikdə onlar: “Bu, aşkar bir sehrdir!” – dedilər. İslama dəvət edildiyi halda, Allaha qarşı yalan uyduran şəxsdən daha zalım kim ola bilər? Allah zalım adamları doğru yola yönəltməz. Onlar Allahın nurunu öz ağızları ilə söndürmək istəyirlər. Halbuki kafirlərin xoşuna gəlməsə də, Allah Öz nurunu tamamlayacaqdır. Müşriklərin xoşuna gəlməsə də, dinini bütün dinlərdən üstün etmək məqsədilə Öz elçisini hidayət və haqq dinlə göndərən Odur. Ey iman gətirənlər! Sizi ağrılı-acılı əzabdan xilas edəcək bir ticarəti sizə göstərimmi? Allaha və Onun elçisinə iman gətirin, Allah yolunda malınız və canınızla cihad edin. Bilsəniz, bu sizin üçün nə qədər xeyirlidir! (Əgər belə etsəniz,) O, sizin günahlarınızı bağışlayar və sizi ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına və əbədi Cənnətin tərtəmiz məskənlərə daxil edər. Bu, böyük qurtuluşdur. Sevdiyiniz başqa şey də vardır: Allah tərəfindən kömək və yaxın qələbə. Möminləri (bu böyük qələbə ilə) müjdələ. Ey iman gətirənlər! Allahın köməkçiləri olun. Necə ki, Məryəm oğlu İsa həvarilərə: “Allah yolunda kimlər mənə köməkçi olacaq?” – demiş, həvarilər də: “Bizik Allahın köməkçiləri!” – demişdilər. Bu zaman İsrail oğullarından bir qrup iman gətirdi, digər bir qrup isə kafir oldu. Biz də iman gətirənləri düşmənlərinə qarşı qüvvətləndirdik və sonda onlar qalib gəldilər. ——————————————————————————- Həzrət İsa (s) İslam peyğəmbərinin (s) gələcəyini müjdə vermişdir: Bu ayədə sözügedən müjdənin İsaya (ə) göndərilən səmavi kitabda olduğu qeyd edilməsə də, Quranın başqa ayələrində (Əraf-156) onun məhz İncildə olduğu qeyd edilmişdir. Əlbəttə, bu gün yəhudi və xristianların əlində olan İncil və Tövrat heç də Musa (ə) və İsaya (ə) göndərilmiş səmavi kitablar deyil. Əslində bu gün mövcud olan İncil və Tövrat adıçəkilən peyğəmbərlərin dostları və ya onlardan sonrakı dövrlərdə yaşamış insanların yazdığı kitabların toplusudur. Bu topluya ümumi şəkildə nəzər saldıqda iddiamızın doğruluğunun heç bir şübhə doğurmadığının şahidi oluruq. Yəhudi və xristianlar özləri də bunu danmırlar. Bununla belə, şübhəsiz ki, Musa (ə) və İsaya (ə) öyrədilənlərin, eyni zamanda səmavi kitablarda yer almış məzmunların bir qismi adıçəkilən peyğəmbərlərin davamçıları tərəfindən həmin kitablarda yazıya alınmışdır. Buna görə də Əhdi-ətiq (Tövrat) və Əhdi-cədiddə (İncildə) yazılanların hamısını nə qəbul, nə də inkar etmək olar. Bu kitablarda Musa (ə) və İsaya (ə) göndərilmiş təlimatlar başqalarının fikir və düşüncələri ilə qarışdırılmışdır. Bu gün mövcud olan kitablarda da böyük bir peyğəmbərin gələcəyi ilə bağlı çoxlu müjdələrin verildiyinin şahidiyik. Həmin müjdələr isə yalnız İslam peyğəmbərinə aiddir. Bir nüansı da qeyd etməliyik ki, bu kitablarda yer almış və əvvəlki peyğəmbərlərin dilindən olan qabaqcadan verilmiş xəbərlər və onların İslam peyğəmbərinin (s) əlamətləri ilə üst-üstə düşməsi ilə yanaşı, İohanın incilinin üç yerində işlədilmiş və mənası “təsəlli verən” olan “Farqlit” sözü xüsusi diqqət çəkir. Belə ki, yunanca orijinaldan götürülmüş siryani dilindəki incillərdə “təsəlli verən” sözünün yerinə yunanca mənası “təriflənən və ya tərifəlayiq” olan “Parqlit”, yunanca orijinalda “Pirkletus” sözləri işlədilmişdir. Bu sözün ərəbcə qarşılığı isə Mühəmməd (s) və ya Əhməddir (s). Kilsə rəhbərləri bu cür tərcümələrin onların təşkilatlarına güclü zərbə vuracağını gördükdə “Pirkletus” sözünün əvəzinə tərcüməsi “təsəlli verən” olan “Parakletus” sözünü yazmış, kobud bir təhrifə yol verərək bu canlı sənədi dəyişmişlər. Qeyd olunan təhrifə baxmayaraq, həmin kitablarda gələcəkdə böyük bir zühurun baş verəcəyi ilə bağlı aşkar bir müjdə də yer almaqdadır. Əhməd İslam Peyğəmbərinin (s) məşhur adlarından biridir. O, həyatda olarkən bu adla şöhrət tapmışdır. Buna görə də sözügedən ayələr nazil olanda düşmənlərinin heç biri onun adının Əhməd olmasına etiraz etməmişlər. Çünki bu ad artıq hamıya məlum idi.[7] 10-12. İman və cihada daha çox önəm verilməsi: Allah-taala bu ayələrdə iman və cihad prinsiplərini önə çəkir, incə təsvirlərdən isitfadə edərək insanın ruhunda ilahi hərəkət stimulu yaradır. Ayənin xitab obyekti möminlərdir. Ayə onları iki prinsipə – iman və cihada səsləyir. Ola bilsin, Allah-taala başa salmaq istəyir ki, quru və səthi iman kifayət deyil, insana fədakarlıq və cihad mənbəyi ola biləcək xalis və dərin iman lazımdır. Bu və digər ayələrə əsasən deyə bilərik ki, canla edilən cihadı malla edilən cihaddan ayırmaq olmaz. Çünki bütün cihadların imkan və vasitələrə ehtiyacı var, maliyyə yardımları ilə təmin olunmalıdır. Elə olur ki, bəziləri onların hər ikisi, bəziləri yalnız malları, bəziləri isə canları ilə cihadda iştirak etmək imkanına malik olurlar.[8] Yaxın qələbə: Təfsirçilərin çoxu burada Məkkənin fəthinin, bəziləri Bizans və İranın fəthinin, bəziləri iman gətirdikdən az sonra müsəlmanların əldə etdikləri bütün İslam fəthlərinin nəzərdə tutulduğunu iddia etmişlər. Ancaq ayənin xitab obyekti təkcə səhabələr deyil, tarix boyu mövcud olmuş və olacaq möminlər olduğu üçün qələbənin mənası daha böyükdür, qələbə müjdəsi onların hamısına aiddir. Baxmayaraq ki, Peyğəmbərin (s) zamanında və bu ayələrin nazil olduğu vaxt bu ayənin ən parlaq nümunəsi Məkkənin fəthi olmuşdur.[9] Bəzi hədislərdə həzrət Mehdinin (ə) son qələbəsi və fəthinin bu ayənin nümunələrindən biri olduğu qeyd edilmişdir.[10] [1] Nümunə, c.24, səh.44 [2] Nümunə, c.24, səh.57 [3] Nümunə, c.24, səh.60 [4] Təfsiri-mövzui, c.11, səh.155 [5] Nümunə, c.24, səh.64 [6] Pəyame-Quran, c.10, səh.338 [7] Nümunə, c.24, səh.73; Əl-Mizan, c.19, səh.261 [8] Nümunə, c.24, səh.87 [9] Nümunə, c.24, səh.91 [10] Əl-Mizan, c.19, səh.272

1 Oxu

QURANI KƏRIM 17.02.2025

“Mumtəhinə” surəsi

“Mumtəhinə” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Ey iman gətirənlər! Mənim düşmənimi də, öz düşməninizi də özünüzə dost tutmayın! Onlar Haqq tərəfindən sizə gələni inkar etdikləri halda, siz onlara mehribanlıq göstərirsiniz. Rəbbiniz olan Allaha iman gətirdiyiniz üçün onlar Peyğəmbəri və sizi şəhərinizidən, yurdunuzdan qovub çıxardırlar. Əgər siz Mənim yolumda və Mənim razılığımı qazanmaq üçün hicrət etmisinizsə (onlarla dostluq etməyin). Onlarla gizlində dostluq edirsiniz. Halbuki Mən sizin gizli saxladığınızı da, aşkar etdiyinizi də hər kəsdən yaxşı bilirəm. Sizlərdən bu işi kim tutsa, doğru yoldan sapmış olar. Əgər onlar sizi ələ keçirsələr, sizə düşmən kəsilər, əlləri və dilləri ilə sizə pislik edər və sizin küfrə dönməyinizi istəyərlər. Qohumlarınız və övladlarınız sizə Qiyamət günü heç bir fayda verməyəcək, aranıza ayrılıq salacaq. Allah nə etdiklərinizi görür. İbrahim və onunla birlikdə olanların həyatında sizin üçün gözəl bir örnək vardır. Onlar öz qövmlərinə dedilər: “Biz sizdən və Allahdan başqa tapındığınız şeylərdən uzağıq. Biz sizdən imtina edirik. Siz bir olan Allaha iman gətirənə qədər bizimlə sizin aranızda daim ədavət və nifrət olacaqdır!” Yalnız İbrahimin öz atasına (əmisi Azərə): “Mən sənin üçün bağışlanma diləyəcəyəm. Fəqət, Allaha qarşı sənin üçün heç bir ixtiyar sahibi deyiləm!” – deməsi istisnadır. (Onlar dedilər): “Ey Rəbbimiz! Biz Sənə təvəkkül etdik və Sənə doğru qayıtdıq. Bütün sonlar Sənə doğrudur. Ey Rəbbimiz! Bizi kafirlərin azmasına vasitə etmə. Ey Rəbbimiz, bizi bağışla. Sən qüdrətlisən, müdriksən!” ————————————————————————————– “Mumtəhinə” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surəni məzmun etibarı ilə iki hissəyə bölmək olar: 1. Allaha görə dostluq və düşmənçilik, müşriklərlə dostluğun qadağan edilməsi. 2. Hicrət etmiş qadınlar, onların yoxlanılması və bu mövzuya aid hökmlər.[1] 1-3. Allahın düşmənləri və öz düşmənlərinizlə dostluq etməyin: Bu ayələrin nazilolma səbəbi: Hatib ibn Əbu Bəltəə adlı bir nəfər İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət edir, ancaq ailəsi Məkkədə qalır. Həmin ərəfədə Peyğəmbərin (s) hücum edəcəyindən ehtiyatlanan qüreyşlilər Hatibin arvadının yanına gedib ondan ərinə məktub yazmasını, Mühəmmədin Məkkəyə hücum edib-etməməsini öyrənməsini istəyirlər. Məktub yazıb Hatibə göndərir və bu haqda maraqlanırlar. Hatib onlara Peyğəmbərin (s) belə bir fikirdə olduğunu yazıb məktubu Səfiyyə adlı bir qadına verir. Qadın məktubu saçlarının arasında gizlədib yola düşür. Cəbrail nazil olub Peyğəmbəri (s) bu hadisədən xəbərdar edir. Peyğəmbər (s) Əli (ə) və Zübeyr ibn Əvamı həmin qadının ardınca göndərir. Onlar həmin qadına çatdıqda İmam Əli (ə) məktubu harada gizlətdiyini soruşur. Qadın deyir: Məndə heç nə yoxdur. Məktub haqqında onu sorğu-suala çəksələr də, heç bir şey hasil olmur. Zübeyr deyir: Onda heç nə yoxdur. İmam Əli (ə) buyurur: “And olsun Allaha, Peyğəmbər (s) yalan deməyib, Cəbrailin adından heç nə uydurmayıb, Cəbrail də Allahın adından yalan danışmayıb. And olsun Allaha, ya məktubun yerini söyləyirsən, ya da başını Peyğəmbərə (s) aparıram”. Qadın deyir: “Onda məndən aralanın ki, onu çıxarım”. Məktubu saçlarının arasından çıxarır. İmam Əli (ə) məktubu alıb Peyğəmbərə (s) aparır. Peyğəmbər (s) buyurur: “Ey Hatib, bu nədir?” Hatib: “Ey Allahın rəsulu! And olsun Allaha, mən ikiüzlülük etmədim, dini və əhd-peymanımı dəyişmədim. Mən Allahdan başqa bir tanrı olmadığına və sənin peyğəmbərliyinə şahidlik edirəm. Ancaq ailəm mənə qüreyşlilərin onlarla yaxşı davrandıqlarını yazdı. Mən də onların bu davranışlarına qarşılıq olaraq onlara hədiyyə etmək istədim”. Bununla əlaqədar olaraq Allah-taala bu ayələri nazil etmişdir.[2] İbrahim hamınız üçün bir örnəkdir: Allah Quranın bir çox yerində öz təlimatlarını təkmilləşdirməkdən ötrü insanlıq tarixində mövcud olmuş böyük örnəklərdən sitatlar gətirir. “Mumtəhinə” surəsində də Allahın düşmənləri ilə dostluq edilməsi kəskin şəkildə qadağan edildikdən sonra bütün xalqlar, xüsusilə ərəblər üçün örnək hesab edilən İbrahim (ə) və onun proqramından söz açılmışdır. O, bütün həyatı başdan-başa Allaha bəndəlik, Allah yolunda cihad və Ona qarşı sevgi dərsi olmuş böyük bir peyğəmbərdir. “Onunla birlikdə olanlar” deyilərkən onun ətrafında olan azsaylı səhabələri nəzərdə tutulur. Tarixi mənbələrin də yazdığına görə İbarhimin (ə) Babildəki möcüzələrini gördükdən sonra bir qrup insan ona iman gətirmiş, Şama hicrət edərkən onu müşayiət etmişdir. Bu isə onun vəfalı dostlarının olduğundan xəbər verir.[3] Böyük örnəklər həyatları boyu insanların tərbiyə olunmasında mühüm rol oynamışlar. Buna görə də peyğəmbərlər və məsum imamlar həqiqət yolunun ən mühüm qollarını insanlara öz əməlləri ilə göstərmişlər. Sünnə məsumların sözü, əməli və təsdiqindən ibarətdir. Yəni məsum öndərlərin sözləri, əməlləri və sükutları istiqamətləndiricidir. Buna görə də həyatın bütün sahələrində örnək ola bilmələri üçün peyğəmbərlər və imamların hamısının məsum olması şərtdir. İmam Sadiqin (ə) hədisində də qeyd edildiyi kimi, insanların dillə deyil, əməl vasitəsilə dəvət edilməsi şüarı da bu cəhəti təsdiq edir. Bütün həqiqi müsəlmanlar öz növbələrində başlarına örnək olmalı, öz əməlləri ilə İslamı bütün dünyaya tanıtdırmalıdırlar. Əgər belə olsaydı, İslam bütün dünyaya hakim olardı.[4] Onların həyatında sizin üçün – Allaha və axirət gününə ümid bəsləyənlər üçün gözəl nümunə vardır. Kim üz döndərsə, (özünə ziyan vurub, çünki) Allah ehtiyacsızdır, tərifəlayiqdir. Ümid var ki, Allah sizinlə ədavət bəslədiyiniz (müşrik) kimsələr arasında (İslam vasitəsilə) dostluq yaratsın. Allah qadirdir. Allah bağışlayandır, rəhmlidir. Allah din uğrunda sizinlə vuruşmayan və sizi öz diyarınızdan qovub çıxartmayan kimsələrə yaxşılıq etmənizi və onlarla ədalətlə davranmanızı sizə qadağan etmir. Allah ədalətli olanları sevir. Allah sizə ancaq sizinlə din uğrunda vuruşan, sizi evlərinizdən qovub çıxardan və çıxarılmanıza kömək edən kimsələrlə dostluq etmənizi qadağan edir. Onlarla dostluq edənlər zalımlardır. Ey iman gətirənlər! Mömin qadınlar hicrət edib sizin yanınıza gəldikləri zaman onları sınaqdan keçirin. Allah onların imanına daha yaxşı bələddir. Əgər mömin olduqlarını görsəniz, onları kafirlərə qaytarmayın. Nə bunlar kafirlərə halaldır, nə də kafirlər bunlara halaldırlar. Həyat yoldaşlarının (evlənərkən mehriyyə olaraq) bunlara xərclədiklərini özlərinə qaytarın. Həmin qadınların mehriyyələrini onların özlərinə verdiyiniz təqdirdə onlarla evlənməyinizdə sizə heç bir günah yoxdur. Kafir zövcələrinizi öz kəbninizdə saxlamayın, ödədiyiniz mehriyyələri də onlardan tələb etməyə haqqınız var. Onların da (ayrılmış zövcələrindən) ödədikləri mehriyyəni sizdən tələb etməyə haqları var. Allahın hökmü budur. O, sizin aranızda hökm verir. Allah biləndir, müdrikdir. Əgər zövcələrinizdən hər hansı biri sizi qoyub kafirlərin yanına getsə və siz də döyüşdə kafirlərə qalib gəlsəniz, (ələ keçirdiyiniz qənimətdən) zövcələri çıxıb getmiş şəxslərə onların ödədikləri mehriyyə qədər verin. İman gətirdiyiniz Allahdan qorxun! —————————————————————————————– Bir qrup müsəlmana sevgilərinin boş qalan yerini doldurmaq müjdəsi: Bu ayədə Allaha xatir sevgi və nifrət, müşriklərlə olan əlaqənin kəsilməsindən bəhs edən ayələrin mövzusu davam etdirilir. Qeyd olunan əlaqələrin kəsilməsi bir qrup müsəlmanda sevgi boşluğu yaradırdı. Ancaq buna baxmayaraq, həqiqi möminlər və Allah rəsulunun dostları bu yolda qətiyyət nümayiş etdirirdilər. Allah-taala onları mükafatlandırmaq və çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaqdan ötrü onlara müjdə verir, qəm yeməmələrini, vəziyyətin heç də belə davam etməyəcəyini xəbər verir. Bu müjdə nəhayət, reallaşır. Hicrətin səkkizinci ili yetişir, Məkkə fəth edilir, Məkkə əhalisi dəstə-dəstə İslamı qəbul edir, qara düşmənçilik buludları onların həyat səmasından çəkilir, iman günəşi dostluq və sevgi istisi ilə şəfəq saçır.[5] 8-9. Döyüşməyən kafirlərlə yaxşı münasibət: Bu ayələrə əsasən qeyri-müsəlmanlar iki qrupa bölünürlər: 1. İslam və müsəlmanlara qarşı olan ədavət və düşmənçiliklərini söz və əməlləri ilə büruzə verən qrup. Müsəlmanlar onlarla istənilən formada dostluq və əlaqə qurmaqdan çəkinməlidirlər. 2. Kafir və müşrik olduqlarına baxmayaraq müsəlmanlarla işləri olmayan qrup. Hətta onlardan elələri də var idi ki, müsəlmanlarla düşmənçilik etməmək haqqında saziş bağlamışdılar. Bu qrupa yaxşılıq etməyin, onlara qarşı xoş münasibət bəsləməyin heç bir maneçiliyi yox idi, onlarla hər hansı müqavilə bağlandıqda ona əməl etmək və ədalətli olmaq vacib idi. Bu ayələrdən müsəlmanların kafirlərlə davranış formasını ehtiva edən ümumi bir qanun əldə edilir. O da bundan ibarətdir ki, müsəlmanlar düşmən mövqeyində olan istənilən qruplar, cəmiyyət və ölkələr qarşısında sərt mövqe sərgiləməli, bütün dostluq əlaqələrini kəsməlidirlər. Ancaq müsəlmanlar, kafir olduqları halda, İslama və müsəlmanlara qarşı bitərəf mövqedə dayanan və ya müsəlmanlara meyilli olan qruplarla dostluq əlaqəsi yarada bilərlər. Ancaq yenə də bu əlaqələr müsəlman qardaşlarla olan əlaqə səviyyəsində, onların müsəlmanlara nüfuz edəcəyi həddə olmamalıdır.[6] 10-11. Müsəlman və kafirlərin ziyanlarının aradan qaldırılması: Bu ayələrin nazilolma səbəbi haqqında belə qeyd etmişlər: Peyğəmbər Hüdeybiyyədə Məkkə müşrikləri ilə bir müqavilə imzalayır. Müqavilənin şərtlərindən biri belə idi ki, Məkkə əhalisindən müsəlmanlara kim qoşulsa, müsəlmanlar onu geri qaytarmalıdırlar. Ancaq müsəlmanlardan kimsə İslamı tərk edib Məkkə müşriklərinə qoşulsa, onu geri qaytarmaya bilərlər. Bu vaxt Səbiə adlı bir xanım İslamı qəbul edir və elə Hüdeybiyyədə müsəlmanlara qoşulur. Həmin qadının həyat yoldaşı Peyğəmbərin (s) yanına gəlib deyir: Ey Mühəmməd, həyat yoldaşımı geri qaytar. Çünki müqavilənin şərtlərindən biridir, hələ heç müqavilənin mürəkkəbi qurumayıb. Bu surənin 10-cu ayəsi nazil olur və mühacir qadınların imtahan edilməsi göstərişi verilir. İbn Abbasa istinad edilən bir hədisdə deyilir: İmtahanları da bundan ibarət idi ki, onlar and içib hicrətlərinin həyat yoldaşına qarşı kin-küdurət, yeni əraziləri görmək marağından və ya digər dünyəvi məqsədlərdən ötrü olmadığını deməli idilər. Həmin qadın da and içib həmin sözləri deyir. Bu zaman Peyğəmbər (s) həmin qadının mehriyyəsini onun ərinə ödəyir, ehtimal edilən xərci ödəyib buyurur: Bu müqavilədəki maddə təkcə kişilərə aiddir, qadınlara yox. Bununla da həmin müsəlman qadının kafir diyarına göndərilməsinin qarşısını alır. Bu ayəyə əsasən belə hallarda İslam hökuməti kafir ərin müsəlman həyat yoldaşına ödədiyi mehriyyənin əvəzi beytül-maldan qaytarmağa borcludur. Eyni zamanda müsəlman həyat yoldaşını tərk edib kafir olaraq küfr diyarına gedən qadının mehriyyəsi də kafirlərdən tələb edilməlidir. 11-ci ayədə buyurulur ki, əgər kafirlər bu işdən boyun qaçırsalar, həyat yoldaşları kafir olub kafirlərin yanına qaçmış kişilərin hüquqlarının pozulmaması üçün əldə eidlən qənimətlərdən öncə həmin kişilərin haqqı ödənilsin, yalnız bundan sonra bölgü aparılsın. İslamın nə malın, nə də canın heç bir qiyməti olmadığı bir mühitdə insanların hüquqlarının qorunmasına, hətta təkcə dostlar deyil, düşmənlərin də haqlarının qaytarılmasına bu qədər səy göstərilməsi kimi hökmləri Peyğəmbərin (s) dəvətinin haqq olduğunu göstərən əlamətlərdəndir.[7] Ey Peyğəmbər! Mömin qadınlar Allaha heç bir şərik qoşmayacaqlarına, oğurluq və zina etməyəcəklərinə, uşaqlarını öldürməyəcəklərinə, qarşılarındakı ilə bağlı böhtan və iftira atmayacaqlarına (ərlərindən olmayan uşaqlarını onlara isnad etməyəcəklərinə) və heç bir yaxşı işdə sənə qarşı çıxmayacaqlarına dair sənə beyət etmək üçün yanına gəldikləri zaman onların beyətini qəbul et və Allahdan onlar üçün bağışlanma dilə. Allah bağışlayandır, rəhmlidir. Ey iman gətirənlər! Allahın qəzəbinə gəlmiş adamlarla dostluq etməyin. Kafirlər qəbirdəkilərin (bir daha) diriləcəyinə inanmadıqları kimi axirət gününə də ümid etmirlər. [1] Nümunə, c.24, səh.5 [2] Əl-Mizan, c.19, səh.244 [3] Nümunə, c.24, səh.17 [4] Nümunə, c.24, səh.24 [5] Nümunə, c.24, səh.29 [6] Nümunə, c.24, səh.31 [7] Nümunə, c.24, səh.35

1 Oxu

QURANI KƏRIM 17.02.2025

“Həşr” surəsi

“Həşr” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Göylərdə və yerdə olanların hamısı Allahın şəninə təriflər deyir. O, qüdrətlidir, müdrikdir. Kitab əhlindən kafir olanları (müsəlmanlarla) ilk qarşılaşmada evlərindən çıxardan Odur. Siz onların çıxacaqlarını güman etmirdiniz. Onlar isə elə güman edirdilər ki, qalaları onları Allahın əzabından qoruyacaqdır. Allah isə onları gözləmədikləri yerdən haqlayıb qəlblərinə qorxu və dəhşət saldı. Onlar evlərini həm öz əlləri, həm də möminlərin əlləri ilə dağıdırdılar. İbrət götürün, ey ağıl sahibləri! Əgər Allah onlara vətənlərini tərk etmək hökmünü yazmış olmasaydı, onlara elə bu dünyada əzab verərdi. Axirətdə onlar üçün od əzabı hazırlanmışdır. ———————————————————————————— Möminlər Allah və Peyğəmbərinin düşmənləri ilə dostluq etmirlər: Quranın ən aydın ayələrindən olan bu ayədə möminlərə bildirilir ki, Allaha sevgi ilə Allah düşməninə qarşı olan sevgi bir qəlbə sığışmaz, bu ikisindən birini seçmək lazımdır. Əgər həqiqi mömindirlərsə, Allahın düşməni ilə dostluq etməkdən çəkinsinlər, əks təqdirdə mömin olduqlarını iddia etməsinlər. Ata, övlad, qardaş və qohumları sevmək çox yaxşıdır, insani hisslərin yaşaması deməkdir. Ancaq bu sevgi Allaha olan sevgi ilə qarşı-qarşıya gəldikdə dəyərini itirir. Hədislərinin birində İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “Allah insana onun özünün, ata-anası, və övladlarının canından, evindən, malından və bütün insanlardan qiymətli olmadıqca, insan Allaha olan imanını əsla xalis edə bilməz.” Buna görə də Allah firqəsinin xətti Allah, Peyğəmbər (s), onun vəsilərini sevmək, onlardan qeyrisindən əl üzməkdir. Şeytan firqəsini səciyyələndirərkən Allah-taala belə buyurur: onların ən bariz əlaməti münafiqlik, haqq ilə düşmənçilik, Allahı xatırlamağı tərk etmək, yalan və hiylədir.[1] “Həşr” surəsinin ümumi məzmunu: Surənin əvəvlində müsəlmanlarla bir qrup yəhudinin mübarizəsindən danışılır. Surənin son ayələrində bütün müsəlmanlara öyüd-nəsihətlər verilir, Quranla bağlı çox obrazlı bir təsvir verilir, onun ruh və canların təmizlənməsindəki rolundan danışılır. Surənin son üç ayəsində Allahın mühüm sifətləri sadalanır.[2] Mədinədə Bəni-Nəzir yəhudilərinin hiylələrinin sonu: Mədinədə üç qrup yəhudi yaşayırdı: Bəni-Nəzir, Bəni-Qüreyzə, Bəni-Qeynüqa. Deyilənlərə görə onlar ümumiyyətlə, hicazlı olmamışlar. Sadəcə, öz dini kitablarından Mədinədə bir peyğəmbərin zühur edəcəyini öyrəndikləri üçün buraya köçüb həmin böyük günü gözləyirdilər. Peyğəmbər (s) Mədinəyə hicrət etdikdən sonra onlarla təcavüzkarlıq etməmələri haqqında müqavilə bağlayır. Lakin onlar hər fürsətdə bu müqaviləni pozmağa cəhd edirdilər. O cümlədən “Ühüd” döyüşündən sonra yəhudilərin başçısı Kəb ibn Əşrəf qırx nəfər süvari yəhudi ilə birlikdə Məkkəyə yollanır. Məkkədə Qüreyş tayfası ilə görüşüb Peyğəmbərə (s) qarşı döyüşmək haqqında saziş bağlayır. Allah vəhy vasitəsilə Peyğəmbəri (s) bu məsələdən xəbərdar edir. Yəhudilərin xəyanətlərindən biri də bu idi ki, bir gün Peyğəmbər (s) bir neçə nəfər səhabəsi ilə birlikdə Mədinə yaxınlığında yaşayan Bəni-Nəzir qəbiləsinin yanına yardım və ya borc istəməyə gedir. Ola bilsin ki, Peyğəmbər (s) və səhabələri bu vasitə ilə onların vəziyyətini yaxından öyrənmək və müsəlmanların üzərinə qəfildən hücum etməyəcəklərindən əmin olmaq istəyirdilər. Yəhudilərin qalasından kənarda qalan Peyğəmbər (s) Kəb ibn Əşrəflə danışıq aparır. Bu vaxt yəhudilər arasına hiylə toxumu səpilir və belə qərara gəlirlər ki, bir nəfər damın üstünə çıxıb Peyğəmbərin (s) başına böyük bir daş tullasın, bununla da onların canını bu kişinin əlindən xilas etsin. Yəhudilərdən biri bu vəzifəni öz üzərinə götürür və damın üstünə çıxır. Allah rəsulu (s) vəhy vasitəsilə bu sui-qəsddən xəbərdar olur, səhabələrinə heç bir söz demədən söhbəti yarımçıq qoyub Mədinəyə qayıdır. Səhabələr elə güman edirlər ki, Peyğəmbər (s) geri qayıdacaq, ancaq sonradan Peyğəmbərin (s) Mədinədə olduğunu öyrənib onlar da Mədinəyə dönürlər. Yəhudilərin əhd sındıran olduqları Peyğəmbərə (s) tam sübuta yetir, buna görə də müsəlmanlara müharibəyə hazır olmağı əmr edir. Deyilənə görə Bəni-Nəzir şairlərindən birinin Peyğəmbər (s) haqqında layiq olmayan sözlər işlətməsi də yəhudilərin müqaviləni pozma səbəblərindən hesab edilir. Peyğəmbər (s) onlara öncədən tutarlı zərbə endirmək üçün Kəb ibn Əşrəflə tanışlığı olan Məhəmməd ibn Müsliməyə göstəriş verir ki, nəyin bahasına olursa-olsun Kəbi qətlə yetirsin. O da bu əmri yerinə yetirir. Kəb ibn Əşrəfin ölümü yəhudiləri sarsıdır. Bunun ardınca Peyğəmbər (s) müsəlmanlara bu əhdpozan tayfa ilə müharibə etmək əmri verir. Yəhudilər müsəlmanların hərəkətə keçdiyini eşidib qalalarına çəkilir və qapılarını möhkəm bağlayırlar. Peyğəmbər (s) qalanın yaxınlığında olan xurma ağaclarını çıxarmağı və ya yandırmağı əmr edir. Ancaq yəhudilər Peyğəmbərə (s): “Ey Mühəmməd! Özün həmişə bu cür hərəkətləri qadağan edirdin!” – deyə etiraz edirlər. Bu surənin beşinci ayəsi nazil olur və bunun Allahın xüsusi əmri olduğu bəyan edilir. Mühasirə bir neçə gün davam edir, Peyğəmbər (s) onlara Mədinəni tərk etməyi göstəriş verir. Onlar da təklifi qəbul edib mal-dövlətlərindən bir qədərini götürüb oranı tərk edirlər, qalan mülkləri müsəlmanların əlinə keçir.[3] Bu, onların Allah və Onun elçisi ilə düşmənçilik etmələrinə görədir. Kim Allahla düşmənçilik etsə, (bilsin ki,) Allah şiddətli cəza verəndir. Hər hansı qiymətli xurma ağacını kəsməyiniz, yaxud hansınasa toxunmamağınız Allahın əmri ilədir. Bu, fasiqləri xar və rüsvay etməsi üçün idi. Allahın Öz elçisinə onlardan (yəhudilərdən alıb) qaytardıqlarına doğru siz nə at, nə də dəvə sürdünüz. Lakin Allah Öz elçilərini istədiyi şəxslər üzərində hakim edir. Allah hər şeyə qadirdir. Allahın Öz peyğəmbərinə bu kəndlərin əhalisindən qaytardıqları Allaha, Peyğəmbərə, onun qohum-əqrəbasına, yetimlərə, yoxsullara və yolda qalmış müsafirlərə məxsus edilmişdir ki, aranızdakı varlılar arasında əldən-ələ dolaşmasın. Peyğəmbər sizə nəyi gətiribsə, onu götürün, nəyi də qadağan edibsə, ondan çəkinin. Allahdan qorxun ki, Allahın cəzası şiddətlidir. Bu mallar evlərindən, yurdlarından qovulmuş və mallarından məhrum olunmuş, Allahın mərhəmətini və razılığını qazanmağa can atan, Allaha və Onun elçisinə kömək edən yoxsul mühacirlərə məxsusdur. Doğru olanlar da məhz onlardır. (Bu mallar habelə) burada (Mədinədə) və iman diyarında mühacirlərdən əvvəl yurd salmış, onlara doğru hicrət edənləri sevən, mühacirlərə verilənlərə ehtiyac hissi duymayan, hətta özləri ehtiyac içində olsalar belə, onları özlərindən üstün tutanlara məxsusdur. Nəfsinin hərisliyindən, xəsisliyindən qorunanlar nicat tapanlardır. ———————————————————————————— Döyüşsüz əldə edilən qənimətlər: Bu ayələrdə Bəni-Nəzir tayfasından əldə edilmiş qənimətlər, eyni zamanda heç bir zəhmət və əziyyət çəkilmədən İslam cəmiyyətinə aid olan, İslam fiqhində “fey”adlanan qənimətlərə şamil olan ümumi bir qanun təqdim edilir. Əvvəlki ayədə bütün qənimətlərin Allah rəsuluna aid edilməsi əslində, o demək deyil ki, Peyğəmbər (s) onları şəxsən özünə xərcləməlidir. Sadəcə, Peyğəmbər (s) İslam hökumətinin rəhbəri, ehtiyaclıların hüquqlarının müdafiəçisi və qoruyucusu vəzifəsini daşıdığı üçün həmin qənimətlərin əsas hissəsini onlara xərcləyir. Sözügedən ayədə “fey” qənimətlərinin istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş altı yerin adı çəkilir: 1. Allahın səhmi. Məlumdur ki, Allah hər bir şeyin malikidir və heç nəyə ehtiyacı yoxdur. Bu, əslində, bir növ formal xarakter daşıyır. Allah-taala burada ona görə Öz adını qeyd edib ki, digər payı olan qruplar bunu özlərinə təhqir hesab etməsinlər, öz səhmlərinin Allahın səhmi ilə eyni sırada qərarlaşdığını düşünərək cəmiyyət içində bunun onların şəxsiyyətinə zərrə qədər də xələl gətirmədiyini anlasınlar. 2. Peyğəmbərin (s) payı. Bu pay vasitəsilə Peyğəmbər (s) öz şəxsi ehtiyaclarını, vəzifə təminatlarını, müsəlmanların gözləntilərini təmin edir. 3. Müsəlmanların ümumi mallarından hesab edilən zəkatdan məhrum edilmiş Peyğəmbərin (s) qohumları – Haşim övladlarından olan qohumlarının payı. 4. Yetimlərin payı. 5. Yoxsulların payı. 6. Yolda qalan müsafirlərin payı. Bir məsələni də xüsusilə qeyd etməliyik ki, bu hüquq Peyğəmbərdən (s) sonra imamlara, onlardan sonra bütün lazımi şərtləri özündə ehtiva edən müctehidlərə keçmişdir. Çünki İslam hökmlərinin icrası əsla dayandırılmamalıdır. İslam hökumətinin əsas sütunlarından biri İslam iqtisadiyyatıdır. İslam iqtisadiyyitının tərkib hissəsinə daxil olan məsələlərdən biri də məhz bu məsələdir.[4] Başqalarını özündən üstün tutmaq: Bir nəfər Peyğəmbərin (s) yanına gəlib ac olduğunu deyir. Peyğəmbər (s) evindən ona yemək gətirilməsini göstəriş verir. Ancaq Peyğəmbərin (s) evində yemək olmur. Peyğəmbər (s) “kim bu gecə bu kişini evində qonaq edər?” – deyə soruşur. Bir nəfər bu işə hazır olduğunu deyib həmin adamı evinə qonaq aparır. Ancaq həmin adamın evində yalnız uşaqlarına çatacaq qədər az miqdarda yemək olur. Həmin kişi bu yeməyin qonağa verilməsini göstəriş verir. Həyat yoldaşına çırağı söndürməsini, necə olursa-olsun uşaqları yatırtmasını söyləyir. Sonra kişi və qadın süfrəyə əyləşib yemək yemədən ağızlarını tərpədirlər. Qonaq onların da yemək yediklərini güman edib yetərincə yeyib doyur, ev sahibləri isə ac yatırlar. Səhər Peyğəmbərin (s) yanına gəldikdə Peyğəmbər (s) onlara baxıb təbəssüm edir, bu ayəni oxuyub onların fədakarlığını təqdir edir. Əhli-beyt hədislərində qeyd edilir ki, həmin ev sahibi Əli (ə), uşaqlar onun uşaqları, uşaqları ac yatırdan isə xanım Fatimeyi-Zəhra (ə) olmuşdur.[5] Qurtuluş nəfsi xəsislik və hərislikdən saxlamaqdadır: “Şühhə” adət halı almış hərisliklə müşayiət edilən xəsisliyə deyilir. İmam Sadiq (ə) səhabələrindən birinə belə buyurmuşdur: “Bilirsən şühhə nədir?” O isə “xəsislikdir”, – deyə cavab verir. İmam (ə) buyurur: “Şühhə xəsislikdən daha şiddətlidir. Xəsis əlində olana xəsislik edir. Ancaq şəhih həm camaatın əlində olana, həm də öz əlində olana xəsislik edir. Camaatın əlində olanı halal və ya haram yolla əldə etməyi arzu edir, Allahın verdiyi ruziyə qane olmur.” Başqa bir hədisdə belə deyilir: “Allah yolunun tozu ilə Cəhənnəmin tüstüsü bir insanın daxilində bir araya gələ bilmədiyi kimi, şühhə və iman bir qəlbə sığışmaz.” Xülasə, xəsislik və hərisliyi tərk etmək insanı xilasa nail edir. Ancaq bu xüsusiyyətə aludə olmaq xoşbəxtlik evini viran qoyur.[6] Onlardan (mühacir və ənsardan) sonra gələnlər deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Bizi və bizdən əvvəlki iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla. Qəlbimizdə iman gətirənlərə qarşı kin-küdurətə və həsədə yer vermə. Ey Rəbbimiz! Sən şəfqətlisən, rəhmlisən!” Münafiqlərin kitab əhlindən kafir olan qardaşlarına: “Əgər sizi vətəninizdən qovsalar, biz də sizinlə birlikdə çıxıb gedəcək və heç kəsin sizin haqqınızda olan sözlərinə tabe olmayacağıq. Əgər sizinlə döyüşsələr, sizə kömək edəcəyik!” – dediyini görmədinmi? Allah onların yalançı olduğuna şahiddir. Əgər onları (yurdlarından) qovsalar, (münafiqlər) onlarla birlikdə çıxıb getməyəcəklər, (müsəlmanlar) onlara qarşı vuruşsalar, onlara köməklik göstərməyəcəklər. Əgər yardım göstərsələr belə, geri dönüb qaçar, sonra da onlara heç bir kömək edilməz. Onlar ürəklərində Allahdan çox sizdən qorxurlar. Çünki onlar nadan insanlardır. Onlar qrup halında sizə qarşı ancaq möhkəm qalalarda və ya divar arxasından vuruşarlar. Bir-birinə qarşı döyüşləri çox kəskindir. (Sizə qarşı isə çox zəifdirlər). Sən onların həmrəy olduğunu güman edirsən, halbuki onların qəlbləri dağınıqdır. Bu, ona görədir ki, onlar düşünməyən insanlardır. Onlar özlərindən bir az əvvəl əməllərinin acısını dadmış, özləri üçün də ağrılı-acılı bir əzab hazırlanmış kimsələrə bənzəyirlər. Onların (münafiqlərin) əməli insana: “Kafir ol! (Sənin problemlərini həll edərəm)” – deyən, kafir olan kimi: “Mən səndən uzağam. Mən aləmlərin Rəbbi olan Allahdan qorxuram!” – deyən Şeytanın əməlinə bənzəyir. ——————————————————————————– 11-14. Yəhudi hiylələrində münafiqlərin rolu: Bəzi təfsirçilərin bu ayələrin nazilolma səbəbi ilə bağlı qeyd etdiklərinin xülasəsi belədir: Bir qrup münafiq, o cümlədən Abdullah ibn Übeyy bir nəfər vasitəsilə gizlicə Bəni-Nəzir yəhudilərinə belə bir xəbər göndərir: “Öz yerlərinizdə möhkəm dayanın, evlərinizdən çıxmayın, qalalarınızı möhkəmləndirin. Bizim özümüz və digər tayfalardan ibarət iki min nəfərlik silahdaşımız var. Son nəfəsimizə qədər sizinləyik. Bəni-Qüreyzə və sizin Qətfan qəbiləsindən olan digər əməkdaşlarınız sizinlə birdir.” Bu xəbər Bəni-Nəzir tayfasını Peyğəmbərlə (s) düşmənçilik etməyə qıcıqlandırır. Ancaq Bəni-Nəzir tayfasının böyüklərindən olan Salam tayfanın planlarına rəhbərlik edən Həyy ibn Əxtəbin sözlərinə inanmamağı tövsiyə edir və bildirir ki, o, yəhudiləri Mühəmədlə (s) döyüşə qıcıqlandırıb özləri evlərində oturacaq və yəhudiləri çətin vəziyyətdə qoyacaqlar. Həyy ibn Əxtəb deyir: Bizim bildiyimiz bir şey var – Mühəmmədlə düşmənçilik və ona qarşı döyüşmək. Salam isə deyir: And olsun Allaha! Mən onların bizi bu torpaqlardan çıxaracaqlarını, malımızın, mülkümüzün və şərəfimizin küləyə sovrulacağını, uşaqlarımızın əsir götürüləcəyini, döyüşçülərimizin qətlə yetiriləcəyini görürəm.” Sözügedən bu ayələrdə həmin hadisənin aqibətinin necə olmasından danışılır.[7] Şeytanın çürümüş kəndiri ilə quyuya sallanmayın: Ayədə “insan” deyilərkən kimin nəzərdə tutulması ilə bağlı müxtəlif fikirlər söylənilmişdir. Bəziləri hesab edir ki, burada Şeytanın təsiri altına düşən, onun yalan vədlərinə aldanan, küfr yolunu tutan, sonda Şeytanın tək qoyduğu, nifrət etdiyi bütün insanlar nəzərdə tutulur. Bəzilərinə görə burada Bədr döyüşündə Şeytanın yalan vədlərinə aldanan, sonda, məğlubiyyətin acısını dadan Əbu Cəhl və onun ardıcılları kimi xüsusi insanlar nəzərdə tutulmuşdur (Bax: Ənfal-48). Bəzi təfsirçilər və hədis biliciləri bu ayələri təfsir edərkən İsrail oğullarından olan Bərsisa adlı bir abidin əhvalatını qeyd etmişlər. Həmin əhvalat hər kəsə böyük bir ibrət dərsidir. Bu dərs insanlara Şeytan və münafiqlərin çürük ipi ilə quyuya sallanmamağı, sallanıb məhv olmamağı öyrədir. Həmin əhvalatın xülasəsi belədir: İsrail oğulları arasında uzun zaman ibadət etmiş, yanına aparılmış ruhi xəstələri etdiyi dualarla sağaldacaq qədər Allaha yaxın olmuş Bərsisa adlı bir abid yaşayırmış. Bir gün qardaşları hörmətli ailədən olan gənc bir xanımı onun yanına gətirirlər. Şəfa tapması üçün xanımın bir müddət orada qalması tövsiyə edilir. Şeytan bundan sonra vəsəvəsələrə başlayır. O qədər səy göstərir ki, axırda abid günah iş görür. Çox çəkmir ki, həmin xanımın hamilə olduğu ortaya çıxır. Bir günah daha böyük günahların mənbəyi olduğu üçün abid həmin xanımı öldürüb bir yerdə basdırır. Qardaşlar abidin belə bir dəhşətli cinayət törətdiyindən xəbər tuturlar. Xəbər bütün şəhərə yayılır və sonra şəhərin əmirinin də qulağına çatır. O, bir dəstə götürüb abidin yanına yollanır və cinayətin baş verməsi sübuta yetdiyi üçün onu ibadət etdiyi ocaqdan çıxarırlar. Abid cinayətini etiraf etdikdən sonra əmir onun dar ağacından asılmasını əmr edir. Abid dar ağacının altına gətirildikdən sonra Şeytan onun gözünə görünüb deyir: Səni bu hala salan mən olmuşam. Əgər dediklərimi etsən, səni xilas edərəm. Abid: “Nə etməliyəm”, – deyə soruşduqda Şeytan deyir: “Mənə bircə səcdə kifayətdir”. Abid gözucu, ya da əli ilə Şeytana səcdə etdiyini göstərir və beləcə can verən anda dünyadan kafir olaraq köçür. Şeytan və onun yolunu gedən münafiqlərin vəsvəsələrinə uyanların aqibəti budur.[8] Onların hər ikisinin aqibəti Cəhənnəm odu içində əbədi qalmaqdır. Zalımların cəzası budur. Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun! Hər kəs sabahı üçün öncədən nə göndərdiyinə baxsın. Allahdan qorxun! Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır. Allahı unudan, buna görə də Allahın onları özlərinə unutdurduğu kəslər kimi olmayın! Onlar fasiqlərdir. Cəhənnəm əhli ilə Cənnət əhli eyni deyillər. Cənnət əhli uğur qazananlar və xilas olanlardır. Əgər Biz bu Quranı dağa nazil etsəydik, sən onun Allahın qorxusundan boyun əyib parça-parça olduğunu görərdin. Biz bu misalları insanlar üçün çəkirik ki, bəlkə fikirləşələr. O, Özündən başqa heç bir məbud olmayan, qeybi və aşkarı bilən Allahdır. O, rəhman, rəhimdir. O, Özündən başqa heç bir məbud olmayan, hökmran, həqiqi malik, hər bir eyib və nöqsandan uzaq, pak, heç kəsə zülm etməyən, əmin-amanlıq bəxş edən, hər şeyi nəzarətdə saxlayan, Öz iradəsi ilə hər bir işi islah edən, məğlubedilməz, qüdrət və əzəmət sahibidir. Allah onların Ona şərik qoşduqlarından ucadır. O, xaliq, yoxdan yaradan, surət verən Allahdır. Ən gözəl adlar yalnız Ona məxsusdur. Göylərdə və yerdə olanların hamısı Onun şəninə təriflər deyir. O, qüdrətlidir, müdrikdir. ———————————————————————————– Öncədən göndərilməli olan: İnsan Qiyamət gününün sabahı üçün öncədən hansı ehtiyatı göndərdiyinə fikir veməlidir. Qiyamət səhnəsində insanın əsl sərmayəsi öncədən göndərdiyi ehtiyatdır. Çünki insan öldükdən sonra kimsə onun dərdini çəkmir. Hədislərinin birində Allah rəsulu (s) belə buyurmuşdur: “Allah yolunda xərcləyin, hətta bir mən (3 kq) xurma miqdarında, ya ondan az, bir ovuc, ya ondan az, bir xurma dənəsi qədər, ya bir xurma dənəsinin yarısı qədər olsa belə. Əgər bir adam onu da tapmasa, pak sözlərlə qəlbləri sevindirsin. Çünki Qiyamətdə Allah dərgahında durduğunuz zaman Allah sizə buyuracaq: Sənin üçün filan-filan şeyləri etmədimmi? Sənə qulaq və göz vermədimmi? Sənə mal və övlad vermədimmi? Bəndə deyəcək: Bəli. Allah-taala buyuracaq: Elə isə bax gör özün üçün nə göndərmisən? O da önünə, arxasına, sağına və soluna baxar, sifətini oddan qorumaq üçün qarşısına tutmağa heç nə tapmaz.”[9] Ayədə diqqət çəkən məqamlardan biri iki dəfə təqvalı olmağa çağırış edilməsidir. Bəzi təfsirçilər bu təkrarın səbəbini belə izah etmişlər: Birinci təqva günahlardan çəkinməyə, vacibləri yerinə yetirməyə işarədir, ikinci təqva, əməllərdə ixlaslı və səmimi olmağa, riyadan qorunmağa işarədir. Deməli, insan günahlardan çəkinməli, axirəti üçün nə göndərdiyinə diqqət yetirməlidir. Ancaq həm də ona diqqət yetirməlidir ki, göndərdiyi yalnız Allah üçün olmalı, riyakarlıqdan uzaq olmalıdır.[10] Əgər Quran dağlara nazil olsaydı, parça-parça olardı: Təfsirçilərin çoxu bu ayənin bir bənzətmə olduğunu qəbul edərək belə qeyd etmişlər: Əslində, burada Allah demək istəyir ki, bütün möhkəmliklərinə və sarsılmazlıqlarına baxmayaraq, əgər dağların ağıl və hissləri olsaydı, bu ayələr də insana yox, onlara nazil olsaydı, tir-tir əsib parça-parça olardılar. Ancaq bir qrup insanın qəlbi o qədər daşlaşıb ki, heç bir dəyişikliyə məruz qalmır. Bəzi təfsirçilər ayəni həqiqi mənada götürərək belə qeyd etmişlər: Bu dünyada olan bütün varlıqların, o cümlədən dağların özlərinə xas olan idrakı, şüuru vardır. Əgər bu ayələr onlara nazil olsaydı, həqiqətən, parça-parça olardılar (Bax: Bəqərə-74). Hər halda Quranın qəlblərə və düşüncələrə təsiri inkaredilməz bir həqiqətdir, İslam tarixində bu mənanı təsdiq edən faktlar çoxdur. Ən möhkəm qəlblər belə, yumşalaraq İslama təslim olmuşlar. Təkcə inadkar, varlıqlarında haqq yolunu tapmaq üçün heç bir yer olmayan insanlar bu qanundan istisnadır.[11] 22-24. Son ayələrin böyüklüyü: Surənin son ayələrində Allahın mühüm ad və atributlarından bəhs edir. Ayələr çox əzəmətli, ilhamverici və tərbiyəvi əhəmiyyətlidir. Allah rəsulu (s) belə buyurmuşdur: “Hər kim “əgər Biz bu Quranı dağa nazil etsəydik…” ayəsindən surənin sonuna qədər oxusa və həmin gecə ölsə, şəhid olaraq ölmüşdür.” Səhabələrdən bir Peyğəmbərdən (s) Allahın əzəmətli adlarının hansılar olduğunu soruşduqda o, belə cavab vermişdir: “Həşr” surəsinin son hissəsini oxu, çox oxu”. Səhabə yenə də sualını təkrar etdikdə, Peyğəmbər (s) də cavabını təkrar etmişdir. Hədislərin birində belə deyilir: “Bu ayələr ölümdən başqa bütün dərdlərin dərmanıdır.”[12] Əlbəttə, burada qeyd edilən mükafatlar qeyd olunan ayələri diqqətlə və düşünərək oxuyan insanlara aiddir. [1] Nümunə, c.23, səh.468 [2] Nümunə, c.23, səh.479 [3] Nümunə, c.23, səh.484 [4] Nümunə, c.23, səh.501 [5] Məcməül-bəyan, c.9, səh.430 [6] Nümunə, c.23, səh.520 [7] Nümunə, c.23, səh.526 [8] Nümunə, c.23, səh.537-544 [9] Nümunə, c.23, səh.545 [10] Əl-Mizan, c.19, səh.226 [11] Nümunə, c.23, səh.545 [12] Nümunə, c.23 ,səh.558

1 Oxu

QURANI KƏRIM 16.02.2025

“Mücadilə” surəsi

“Mücadilə” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Əri ilə bağlı sənə müraciət və Allaha şikayət edən qadının sözünü Allah eşitdi. Allah sizin söhbətinizi eşidir. Allah eşidəndir, görəndir. Sizlərdən öz qadınlarını (anaya bənzədərək) özlərinə haram edənlərin zövcələri onların anaları deyillər. Anaları yalnız onları dünyaya gətirmiş qadınlardır. Onlar yaramaz və yanlış söz danışırlar. Allah əfv edəndir, bağışlayandır. Qadınlarını (anaya bənzədərək) özlərinə haram edib, sonra sözlərini geri götürənlər onlarla yaxınlıq etməzdən əvvəl bir kölə azad etməlidirlər. Bu, sizə verilən öyüd-nəsihətdir. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır. (Buna) imkanı olmayan şəxs qadını ilə yaxınlıq etməzdən əvvəl iki ay ardıcıl oruc tutmalıdır. Buna da gücü çatmayan şəxs altmış yoxsulu yedirtməlidir. Bu, sizin Allaha və Onun elçisinə iman gətirməniz üçündür. Bunlar Allahın hüdudlarıdır. Ona qarşı çıxanları isə ağrılı-acılı bir əzab gözləyir. Allah və Onun elçisi ilə düşmənçilik edənlər özlərindən əvvəlkilər xar və rüsvay olduqları kimi xar və rüsvay olacaqlar. Biz artıq açıq-aydın ayələr nazil etdik. Kafirləri xar və rüsvayedici bir əzab gözləyir. O gün Allah onların hamısını dirildəcək və etdikləri əməllərdən – Allahın hesabını qoruduğu, onların özlərinin unutduqları əməllərdən xəbərdar edəcək. Allah hər şeyə şahiddir. ————————————————————————————– “Mücadilə” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surəni məzmun etibarı ilə üç hissəyə bölmək olar: 1. “Zihar” (kişilərin öz qadınlarını analarına bənzədərək onları özlərinə haram etməsi) və onun hökmləri. 2. Məclisə aid olan ədəb qaydaları, o cümlədən pıçıltı ilə danışmaq, məclisə yenicə daxil olmuş adama yer vermək haqqında göstərişlər. 3. Münafiqlər və zahirdə İslamdan dəm vuran, ancaq düşmənlərlə əlaqəsi olanlar haqqında ətraflı məlumat, həqiqi müsəlmanların Şeytan və münafiqlər dəəstəsinə girməməsinə çağırış, onların Allah dəstəsinə girməsinə çağırılması.[1] Surənin ilk ayələrinin nazilolma səbəbi: Təfsirçilərin çoxunun ilk ayələrin nazilolma səbəbləri ilə bağlı qeyd etdiklərinin ümumi məzmunu: Ənsardan olan bir qadın ərinin qəzəbinə tuş gəlir və ər də tündxasiyyət bir adam olduğu üçün həyat yoldaşından ayrılmaq qərarına gəlir. Buna görə də öz həyat yoldaşına belə deyir: “Sən mənim üçün anam kimisən!” Bu boşanma forması Cahiliyyət dövrünə aid idi. Bu cür boşanma zamanı qadının nə öz həyat yoldaşı ilə ailəliyi mümkün idi, nə də başqa bir adamla ailə qura bilərdi. Qeyd olunan vəziyyət ərli bir qadının başına gələn ən pis hadisə hesab edilirdi. Çox keçmir ki, ər peşman olur, ancaq “zihar” (qadının anaya bənzədilməsi ilə haram edilməsi) Cahiliyyət dövründə qayıdışı mümkün olmayan boşanma forması olduğu üçün kişi həyat yoldaşına belə deyir: Hesab edirəm ki, mənə həmişəlik haramsan. Qadın deyir: Belə danışma, Allah rəsulunun (s) yanına get və bu məsələni ondan soruş. Kişi: “Mən utanıram”, – dedikdə qadın deyir ki, elə isə qoy mən gedim. Kişi deyir ki, eybi yoxdur, get. Qadın Peyğəmbərin (s) yanına gedir və əhvalatı ona danışır. Peyğəmbər (s) buyurur: Sən ona haram olmusan və mənim bu barədə heç bir göstərişim yoxdur. Qadın üzünü Allah dərgahına tutub deyir: Ey Rəbbim, çarəsizliyimdən, ehtiyacdan və vəziyyətimin pisliyindən sənə şikayət edirəm. Peyğəmbərinə (s) bir əmr göndər və bu problemi həll et. Bu vaxt bu surənin ilk ayələri nazil olur. Peyğəmbər (s) həmin ayələri o qadının həyat yoldaşına oxuyur və zihar boşanmasının yaratdığı problemin həlli yolunu göstərir. Zihar böyük günahlardandır, hər kəs öz həyat yoldaşını “sən mənə anam kimisən” deyib boşasa, qadın şəriət hakiminə müraciət edib rəsmi boşanma vasitəsilə həyat yoldaşından boşana və ya ərini əvvəlki evliliyinə məcbur elətdirə bilər. Ancaq əvvəlki evlilik həyatına qayıtmazdan əvvəl ər cərimə ödəməlidir. Ziharın cəriməsi imkan olduğu təqdirdə bir qul azad etməkdir, imkan olmadığı təqdirdə iki ay ardıcıl oruc tutmaqdır, buna da imkan olmadıqda altmış ehtiyaclını doyurmaqdır. İslamın zihar boşanmasına qarşı bu cür qətiyyətli münasibəti onu göstərir ki, İslam özbaşnalıq edən kişilərin öz zalım və qəddar ənənlərindən istifadə edərək qadınların hüquqlarını pozmasına icazə vermir, əksinə insanlar arasında nə qədər kök atmış olsa belə, bu cür xurafat və yanlış ənənələrinin yer üzündən silinməsini aradan qaldırmaq istəyir.[2] Allahın göylərdə və yerdə olan hər şeyi bildiyini bilmirsənmi? Nə zaman üç nəfər xəlvəti söhbət edirsə, dördüncüləri Allahdır, nə zaman dörd nəfər xəlvəti söhbət edirsə, beşinciləri Allahdır, nə zaman beş nəfər xəlvəti söhbət edirsə, altıncıları Allahdır. İstər bundan az, istərsə də çox olsunlar – harada olursa olsunlar, (Allah) onların yanındadır. Sonra Qiyamət günü onlara nə etdiklərini xəbər verəcəkdir. Çünki Allah hər şeyi bilir. Gizli söhbət qadağan ediləndən sonra yenə də qadağan olunmuş əmələ qayıdıb günah, düşmənçilik etmək və Peyğəmbərə qarşı çıxmaq üçün öz aralarında xəlvəti danışanları görmədinmi? Onlar sənin yanına gəldikdə səni Allahın salamladığı kimi salamlamır və öz-özlərinə: “Bəs niyə Allah bizi dediklərimizə görə əzaba düçar etmir?” – deyirlər. Cəhənnəm onlara yetər. Onlar orada yanacaqlar. Ora necə də pis aqibətdir! Ey iman gətirənlər! Gizli danışdığınız zaman günah, düşmənçilik və Peyğəmbərə qarşı çıxmaq barədə danışmayın. Yaxşı işlər və Allahdan qorxmaq barədə danışın, hüzuruna toplanılacağınız Allahdan qorxun! Gizli söhbətlər iman gətirənləri kədərləndirməyə çalışan Şeytan tərəfindəndir. Amma Allahın izni olmadıqca o, onlara heç bir zərər yetirə bilməz. Elə isə möminlər Allaha təvəkkül etsinlər. Ey iman gətirənlər! Sizə: “Məclislərdə yer verin!” – deyildikdə yer verin ki, Allah da sizə geniş yer versin. Habelə sizə: “Qalxın!” – deyildikdə qalxın ki, Allah da sizdən iman gətirənlərin və elm verilmiş şəxslərin dərəcələrini ucaltsın. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır. ————————————————————————————- Allah hər bir xəlvəti yerdədir: Allah cisim deyil, cismə xas olan xüsusiyyətlərin heç biri Onda yoxdur, buna görə də Onun üçün zaman və məkan təsəvvür etmək olmaz. Eyni zamanda Allahın hər hansı yerdə olduğunu təsəvvür etmək Onu məhdudlaşdırmaqdır. Başqa sözlə desək, O, hər şeyi əhatə edir, ancaq məkanı yoxdur. Bundan başqa Onun mələkləri də hər yerdədir və bütün əməlləri qeydə alırlar. İmam Əli (ə) bu ayənin təfsiri haqqında belə buyurmuşdur: “Yəni Allahın etibarlı varlıqları onlara verdiyimiz qüdrətlə bütün yaradılmışlar üzərində hakimdirlər, əgər bir şey etsələr, sanki Allah etmişdir.” Əlbəttə, bu, məsələnin bir tərəfidir. Ancaq digər tərəfi Allahın Özünün hər şeyi əhatə etməsidir. Belə ki, xristian alimlərindən biri İmam Əlidən (ə): “Allah haradadır?”, – deyə soruşduqda İmam (ə) buyurur: “O, buradadır və oradadır, yuxarıda və aşağıdadır, bizi əhatə edir, hər zaman bizimlədir. Allah “nə zaman üç nəfər xəlvəti söhbət edirsə, dördüncüləri Allahdır…”, – deyə buyururkən də bunu çatdırmaq istəmişdir.”[3] Allahın və Allahdan qeyrisinin salamı: İmam Baqirin (ə) hədislərinin birində belə qeyd edilir: “Bir gün bir qrup yəhudi Peyğəmbərin (s) yanına gəlib “əssəlamu ələykə” demək əvəzinə “əssamu ələykə, ey Əbülqasim” deyir. Bunun da mənası “sənə ölüm olsun” və ya “məzəmmət və yorğunluğa düçar olasan” deməkdir. Peyğəmbər (s) onlara “eynisi sizə olsun”, – deyə cavab verir. Aişə qeyd edir ki, bu məqam mənim diqqətimi cəlb etdiyi üçün dedim: “Sizə ölüm olsun. Allahın lənət və qəzəbi üzərinizə olsun.” Peyğəmbər (s) mənə dedi: “Sakit ol, kobudluq və pis danışmaqdan çəkin”. Dedim: Məgər eşitmirsən, “sənə ölüm olsun” deyirlər? Buyurdu: “Bəs sən mənim onlara “eynisi sizə olsun” dediyimi eşitmədin?” Bu zaman Allah-taala bu ayəni göndərir: “Onlar sənin yanına gəldikdə səni Allahın salamladığı kimi salamlamır”.[4] Elmli möminlərin dərəcələrinin yüksəldilməsi: Bir gün Peyğəmbər (s) cümə günlərinin birində “süffə”də (Məscidin qarşısında olan böyük səkidə) əyləşir, ətrafında da adam çox olduğu üçün yer darısqallıq edir. Peyğəmbər (s) adətən, Bədr mücahidlərinə çox böyük hörmət bəsləyərmiş. Elə bu vaxt həmin adamlardan bir qrupu daxil olur. Ancaq camaat artıq Peyğəmbərin (s) ətrafını doldurmuşdu. Onlar Peyğəmbərin (s) yanına gəldikdə ona salam verir, Peyğəmbər (s) də cavab verir. Sonra oradakılara salam verirlər. Onlar da cavab verirlər. Beləcə, ayaq üstə qalırlar. Ancaq onlara yer verən olmur. Bu vəziyyət Peyğəmbərə (s) çox ağır gəlir, üzünü ətrafında oturanlardan bir neçəsinə tutur, gələnlərə yer vermələri üçün onları yerlərindən qaldırır. Bu, iman və cihadda digərlərindən öndə olanlara hörmət edilməsini göstərirdi. Ancaq oradakıların bəzisi Peyğəmbərin (s) bu davranışından narazı qalır. Allah-taala sözügedən ayəni nazil edir, məclisdə oturmaq qaydaları ilə bağlı onlara bir neçə tövsiyə verir, bu göstərişlərin iman, elm və ayıqlıdan xəbər verdiyini göstərir. Bundan başqa, Peyğəmbərin (s) təzə gələnlərə yer vermələri üçün bəzi adamlara durmalarını göstəriş verməsi müqəddəs məqsədə, iman və elmdə öndə olanlara hörmət səciyyəsi daşıyır. Digər tərəfdən, nəzər nöqtəsi olan ayədən belə başa düşülür ki, insanın dərəcəsini iki cəhət yüksəldir: iman və elm. İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Elm və təhsil axtarışında olarkən əcəli yetişmiş şəxslə Peyğəmbər (s) arasında bir dərəcə fasilə var”. Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Qiyamətdə üç qrup şəfaətçi olacaq: peyğəmbərlər, alimlər və şəhidlər”.[5] Ey iman gətirənlər! Peyğəmbərlə gizli söhbət etmək istədiyiniz zaman öncə sədəqə verin. Bu, sizin üçün daha xeyirli və daha pakdır. Əgər imkanınız olmasa, (bilin ki,) Allah bağışlayandır, rəhmlidir. Yoxsullaşacağınızdanmı qorxub gizli söhbətinizdən əvvəl sədəqə verməkdən çəkindiniz? İndi ki bunu etmədiniz və Allah da tövbənizi qəbul etdisə, onda namaz qılıb zəkat verin, Allaha və Onun elçisinə itaət edin. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır. Sən Allahın qəzəbinə tuş gəlmiş adamlarla dostluq edənləri görmədinmi? Onlar nə sizdəndirlər, nə də onlardan. Onlar bilə-bilə yalandan and içirlər. Allah onlar üçün şiddətli bir əzab hazırlamışdır. Çünki onlar pis əməllər törədiblər. Onlar andlarını özlərinə sipər edib insanları Allah yolundan döndərdilər. Buna görə də onları alçaldıcı bir əzab gözləyir. Nə malları, nə də övladları onları Allahın əzabından qorumayacaq. Onlar Cəhənnəm sakinləridir və orada əbədi qalacaqlar. Allah onların hamısını dirildəcəyi gün onlar sizə and içdikləri kimi, Ona da and içəcək və nə isə əldə edə biləcəklərini güman edəcəklər. Bilin ki, onlar əsl yalançılardır. Şeytan onları üstələmiş və Allahı xatırlamağı onlara unutdurmuşdur. Onlar Şeytanın firqəsidirlər. Bilin ki, şeytanın firqəsi ziyana uğramışdır. Allah və Onun elçisi ilə düşmənçilik edənlər ən zəlil kimsələr arasında olacaqlar. Allah əzəldən belə yazmışdır: “Mən və elçilərim, hökmən, qalib gələcəyik!” Allah qüvvətlidir, məğlubedilməzdir. ——————————————————————————– Xəlvəti danışıq: Bu ayənin nazilolma səbəbindən bəhs edən hədis və tarixi mənbələrdən belə məlum olur ki, bir qrup varlı adam Peyğəmbərin (s) yanına gəlib onunla xəlvəti söhbətlər edirdi. Bu hərəkət Peyğəmbərin (s) qiymətli vaxtını tutmaqla yanaşı, zəiflərin narahatlığına və varlıların imtiyaz qazanmasına səbəb olurdu. Allah-taala bu surənin 12-ci ayəsini nazil edir və onlara xəlvətə çəkilməzdən əvvəl ehtiyaclılara sədəqə vermələrini göstəriş verir. Vəziyyəti belə görən varlılar xəlvətə çəkilməkdən imtina edirlər. Bu zaman növbəti ayə nazil olur və Allah həmin ayədə onları məzəmmət edir, birinci ayənin hökmünü götürür və hər kəsə yalnız xeyir işlərdə xəlvəti danışmağa, Allaha itaət etmək üçün xəlvətə çəkilməyə icazə verir. Bəs bu hökmün və onun tez bir zamanda dəyişməsinin səbəbi nə olmuşdur? Bəzi təfsirçilər bu suala cavab verərkən belə qeyd etmişlər: Burada məqsəd öz sevgilərini Peyğəmbərə (s) xəlvətdə izhar edən iddialı insanları sınamaq olmuşdur. Allah-taala bu vasitə ilə sevgi və mərhəmət etirafının müftə olduğu zamana aid olduğunu aşkara çıxarır. Halbuki az miqdarda maldan keçməklə şərtləndiyində iddiaçılar susurlar. Əlbəttə, Allahın bu böyük imtahanından yalnız möminlərin əmiri İmam Əli (ə) keçmişdir. İmam Əli (ə) hədislərinin birində belə buyurur: “Quranda bir ayə nazil olub ki, nə məndən əvvəl kimsə ona əməl edib, nə də məndən sonra kimsə ona əməl edəcək. Mənim bir dinarım var idi, onu on dirhəmə dəyişmişdim. Allahın rəsulu (s) ilə hər dəfə xəlvətə çəkilmək istədikdə bir dirhəm sədəqə verirdim.” Abdullah ibn Ömər ibn Xəttaba istinad edilən bir rəvayətdə belə deyilir: “Əlinin üç fəziləti var idi. Əgər onlardan biri məndə olsaydı, mənim üçün qırmızı tüklü dəvələrdən daha yaxşı olardı. Onun Fatimə ilə evliliyi, Xeybər günü bayrağın ona verilməsi və “Nəcva” ayəsi(nə əməl etmək).” Bu ayə müsəlmanlara göstərdi ki, zərurət olmadığı təqdirdə Peyğəmbər (s) və digər İslam rəhbərlərini xəlvətə çəkməklə onların qiymətli vaxtını tutmasınlar, bununla da müsəlmanların narahatlığına səbəb olmasınlar. Buna görə də birinci hökm müvəqqəti xarakter daşımış, ayənin məqsədi hasil olduqdan sonra dəyişmişdir. Çünki birinci hökm bir sıra problemlərin meydana çıxmasına səbəb olurdu; hər hansı zəruri bir məsələ ortaya çıxdıqda və həmin məsələni Peyğəmbərə (s) xəlvətdə söyləmək zərurəti yarandıqda sədəqə hökmü insanların qarşısını kəsirdi, bununla da bir çox fürsətlər əldən çıxır, İslam cəmiyyətinə ziyan dəyirdi. Peyğəmbərlə (s) xəlvətdə danışmaq hökmünün nə qədər sürməsi və nə zaman dəyişməsi ilə bağlı müxtəlif fikirlər bildirilmişdir. Bəziləri bu müddətin bir saat, bəziləri bir gecə, bəziləri isə on gün sürdüyünü qeyd etmişlər. Ehtimal ki, üçüncü fikir daha düzgündür. Çünki bu müddət bir saat və ya bir gecə olsaydı, qanundan boyun qaçıranlar bəhanə edib deyəcəkdilər ki, bizim Peyğəmbərlə (s) xəlvətdə görüşüb danışmağımıza səbəb olacaq bir hadisə baş vermədi. Ancaq on gün müddəti elə bir müddətdir ki, həqiqətləri üzə çıxarır, onların məzəmmət edilməsinə haqq qazandırır. Sədəqənin miqdarına gəldikdə isə, bu barədə nə ayədə, nə də hədislərdə bir şey qeyd edilməmişdir. Ancaq İmam Əlinin (ə) hədisindən hətta bir dirhəmin belə, kifayət etdiyi başa düşülür.[6] Şeytanın hökmranlığı münafiqlərin taleyinin sonudur: Bu ayədə münafiqlərin taleyinin sonunun necə olduğuna işarə edilmişdir. Yalançı münafiqlər, var-dövlətləri ilə qürrələnənlərin sonu Şeytanın hökmranlığı altına keçmək, onun vəsvəsələrinə tabe olmaq və Allahı tamamilə unutmaqdır. Onların sonu təkcə haqq yoldan azmaq deyil, Şeytanın xidmətçiləri, köməkçiləri, yardımçıları, qoşunu və dəstəsi tərkibində başqalarını da haqq yoldan çıxarmaqdır. İmam Hüseyn (ə) Kərbəlada qaranlıq gecə və coşqun sel kimi axışıb gələn Kufə ordusu qarşısında belə buyurmuşdur: “Əcəb pis bəndələrsiniz, Allaha itaət etdiyinizi, Peyğəmbərə (s) iman gətirdiyinizi deyirsiniz, ancaq indi Peyğəmbərin (s) balasını öldürməyə gəlmisiniz, Şeytan sizi hökmranlığı altına alıb, Allahı sizə unutdurub.” Sonra buyurmuşdur: “Məhv olun, arzularınız məhv olsun! Allah tərəfindən gəlmişik, Ona tərəf də qayıdacağıq.”[7] Allaha və Axirət gününə iman gətirən elə bir camaat tapa bilməzsən ki, onlar Allaha və Onun elçisinə düşmən olanlarla – öz ataları, oğulları, qardaşları, qohum-əqrəbaları olsalar belə – dostluq etsinlər. Allah imanı onların qəlb səhifəsinə yazmış və Öz tərəfindən bir ruhla onlara güc bəxş etmişdir. Onları ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edəcəkdir. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Allah onlardan razıdır, onlar da Allahdan razıdırlar. Onlar Allahın firqəsidirlər. Bilin ki, qalib gələnlər və nicat tapanlar məhz Allahın firqəsidir. [1] Nümunə, c.23, səh.403 [2] Nümunə, c.23, səh.406 [3] Nümunə, c.23, səh.426 [4] Üsuli-kafi, c.2, səh.642 [5] Nümunə, c.23, səh.437 [6] Nümunə, c.23, səh.447 [7] Nümunə, c.23, səh.461

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Rəhman” surəsi

“Rəhman” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Rəhman Allah Quranı öyrətdi. İnsanı yaratdı, ona danışmağı öyrətdi. Günəş və Ay müəyyən bir ölçü ilə fırlanırlar. Bitkilər da, ağaclar da Ona səcdə edir. Göyü ucaltdı, tərəzi və qanun qoydu ki, çəkidə həddi aşmayasınız. Tərəzidə insafla çəkin və çəkini əskiltməyin. O, yeri məxluqat üçün yaratdı. Orada meyvələr və gül-çiçkli xurma ağacları vardır. Saman şəkli alan gövdəli və yarpaqlı dənli bitkilər və xoş ətirli bitkilər də vardır. Elə isə (ey insanlar və cinlər,) Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı, cinləri də qarışıq və hərəkət edən oddan yaratdı. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? —————————————————————————————- “Rəhman” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surədə Allahın insanlara bəxş etdiyi müxtəlif maddi və mənəvi nemətlərdən danışılır. Buna görə də bu sürəni mərhəmət və ya nemət surəsi də adlandırmaq olar.[1] Bəyan etmək insanın ən mürəkkəb davranışıdır: “Bəyan” sözü leksik baxımdan geniş məna yükünə malikdir. Bu sözü istənilən açıqlayıcı və aşkarediciyə şamil etmək olar. Buna görə də təkcə danışığa deyil, yazmağa, müxtəlif və mürəkkəb mövzuları ifadə edən rasional və məntiqi əsaslandırmalara şamil olur. Bütün bunlar “bəyan” ifadəsində toplaşır. Baxmayaraq ki, bu kompleksin indeksi danışmaqdır. Adət etdiyimiz üçün biz danışmağı sadə bir proses hesab etsək də, əslində o, insanın ən mürəkkəb incə davranışlarındandır. Bəlkə də deyə bilərik, belə bir zərif, eyni zamanda mürəkkəb davranış yoxdur. Çünki səs orqanları müxtəlif səsləri yaratmaq üçün bir-biri ilə əməkdaşlıq edir: ağ ciyər havanı özünə çəkir, sonra yavaş-yavaş onu qırtlaqdan xarıc edir. Sonra səs telləri səslənir, bəzisi razılıq, bəzisi qəzəb, bəzisi yalvarış, bəzisi sevgi, məhəbbət və ya ədavət ifadə edən müxtəlif səslər meydana gəlir. Ardınca bu səslər dil, dodaq, dişlər və ağız boşluğu vasitəsilə əlifba hərflərini xüsusi incəliklə ərsəyə gətirir. Başqa sözlə desək, qırtlaqdan xaric olan monoton səs fərqli forma və ölçülərdə kəsilərək hərf şəkli alır. Nəticədə, dillərin yaranması prosesi meydana gəlir. İnsan maddi və mənəvi ehtiyaclarını ödəmək üçün malik olduğu təfəkkürünü inkişaf etdirərək müxtəlif dillər yaradır. Maraqlıqdır, dil yaradılışında insana mane ola biləcək heç nə yoxdur. Dünyada mövcud olan dillər o qədər çoxdur ki, onları saymaq olmur. Hətta tədricən yeni-yeni dillər formalaşır. Bunlardan əlavə, nitqin insanların inkişafı və təkamülü, mədəniyyətlərin meydana gəlməsi və tərəqqisindəki rolunu nəzərə alsaq, məlum olar ki, əgər bu nemət olmasaydı, insanlar öz təcrübələrini, elmlərini asanlıqla gələcək nəsillərə ötürə, elm, mədəniyyət, din və əxlaqın inkiafına nail ola bilməzdirlər. Əgər bu böyük nemət insandan bir günlüyə alınsa, insan cəmiyyəti geriləyər. Əgər “bəyan” sözünü daha geniş mənada götürsək, yəni yazı və incəsənəti də buraya aid etsək, onun insan həyatında nə qədər mühüm rol oynadığı tam aydın olar. Buna görə də Rəbbin insanlara bəxş etdiyi nemətlər məcmusunu ehtiva edən bu surədə nə üçün insanın yaradılışından sonra danışıq nemətinə yer verildiyini başa düşərik.[2] Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Allah-taala bu cümlə ilə insanları Allahın bəxş etdiyi nemətlər haqqında düşünməyə, öz-özlərindən “bu nemətlərdən hansınısa inkar etmək olarmı? Əgər olmazsa, nə üçün nemət verəni tanımayaq? Nə üçün Onu tanıyıb nemət verənə şükür etməyək? Nə üçün müqəddəs dərgahında təzim etməyək?” – deyə soruşmağa sövq edir. Bu cümlənin təkrarı fəsahətlə nəinki təzad təşkil etmir, əksinə özü bir fəsahət yaradır. Sanki ata unutqan oğluna xitab edərək deyir: Uşaqlıq və aciz olduğun vaxtı unudursan? Xəstələndiyində sənin üçün ən yaxşı həkimləri gətirdiyimi və sənin müalicən üçün hansı zəhmətlərə qatlaşmağa hazır olduğumu unudursan? Gənclik yaşına çatdığında, ailə qurmaq istədikdə yaxşı bir həyat yoldaşı seçdiyimi unutdunmu? Ev və yaşamağa ehtiyac duyduğun vaxt sənin üçün hər şey etdiyimi unutdunmu? Bəs bu itaətsilik nədəndir? Allah-taala da müxtəlif nemətlərini bu unutqan insanlara xatırladır, bu nemətlərin hər birindən sonra soruşur ki, bunlardan hansını inkar edə bilərsən?[3] Cəhənnəmliklərin bəzi əzabları qeyd edildikdən sonra da bu cümlə təkrar edilmişdir. Əslində onların əzablarından sonra qeyd edilən bu xatırlatma da bütün insanlar və cinlər üçün bir nemətdir.[4] O, iki məşriqin və iki məğribin Rəbbidir. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O, iki müxtəlif dənizi təmas halında bir-birinin yanında qərarlaşdırdı. Onların arasında maneə vardır, onu keçə bilməzlər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlardan mirvari və mərcan çıxır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Düzəlmiş gəmilər də Onundur – dənizdə hərəkət edir, dağ kimidirlər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Yer üzündə olan hər kəs fani olacaq. Təkcə Rəbbinin əzəmətli və uca zatı əbədidir. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Göylərdə və yerdə olan hər kəs Ondan diləyir. O, hər gün bir iş görür. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Tezliklə ancaq sizinlə məşğul olacağıq, ey insanlar və cinlər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Ey cin və insan tayfası! Əgər bacarırsınızsa, göylərin və yerin hüdudlarını aşın! Yalnız qüdrət və qüvvətlə keçə bilərsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Üstünüzə tüstüsüz alov və qalın tüstü göndəriləcək və siz heç kəsdən kömək diləyə bilməyəcəksiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Göy yarılıb ərimiş yağ kimi çəhrayı olduğu vaxt (elə qorxulu hadisələr baş verəcək ki, tab gətirə bilməyəcəksiniz). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O gün nə insan, nə də cin günahı barəsində sorğu-sual olunmayacaqdır (hər şey aydın olacaq). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? —————————————————————————————- O, hər gün bir işdədir: Bu ayə geniş məzmuna malikdir, istənilən yeni yaradılışa, dünyada baş verən dəyişikliklərə şamil olur. Allah daim yaradır və yaratmaqda davam edir. Onun ehtiyaclıların və diləyənlərin ehtiyaclarına cavab verməsi də belədir, hər gün yeni forma yaradır. Bir gün bir xalqa qüdrət bəxş edir, başqa bir gün onları qara torpaq üzərinə oturdur, bir gün sağlamlıq və təravət bəxş edir, başqa bir gün zəiflədir, bir gün qəm-qüssəni ürəkdən yuyub aparır, başqa bir gün qəm-qüssə üçün bir şərait yaradır. Xülasə, hər gün gözəl yaradılış sisteminə, nizam-intizamına uyğun olaraq yeni bir hadisə, yeni bir varlıq yaradır. Bu həqiqət bir tərəfdən bizim Allaha daim ehtiyaclı olduğumuzu göstərir, digər tərəfdən ümidsizlik pərdəsini qəlbimizdən kənara çəkir, başqa bir tərəfdən təkəbbür və qəfləti yuyub aparır. O, hər gün bir iş görür. İmam Əli (ə) belə buyurmuşdur: “Həmd və tərif əsla ölməyən, yaratdığı sisteminin qəribəlikləri heç zaman bitib tükənməyən Allaha məxsusdur. Çünki O, hər gün bir iş görür, heç zaman olmamış yeni bir məzmun yaradır.” Peyğəmbərin (s) bu ayənin təfsirini ehtiva edən bir hədisində belə buyurulur: “Onun işlərindən biri budur ki, hansısa günahı bağışlayır, narahatlığı və çətinliyi aradan qaldırır, bir dəstəni yüksəldir, başqa bir dəstəni aşağı endirir.” Bu ayə ümidverici, təkəbbür sındıran, yaradılışın davamlı olduğunu göstərən ayələrdəndir. Buna görə də məsum imamlar insanlarda ümid yaratmaq üçün bu ayəyə xüsusi önəm vermişlər. Belə ki, Əbuzərin Rəbəzəyə sürgün qərarı verildikdən sonra İmam Əli (ə) onu ötürməyə gedir və çox dərin mənalı kəlamları ilə ona təsəlli verir. Sonra İmam Həsən (ə) onu əmi deyə çağırır, atasının sözlərinə əlavələr edir. Ondan sonra İmam Hüseyn (ə) belə buyurur: “Ey əmi! Allah-taala bu şəraiti dəyişə bilər. O, hər gün yeni bir iş, vəziyyət yaradır. Bu zümrənin dünyası sənin haqqı deməyinə mane oldu, sənin dinin isə onların yanlışına mane oldu… Elə isə Allahdan səbir və qalibiyyət dilə.” Bir məsələni də qeyd etməliyik ki, “gün” deyilərkən burada gündüz mənası deyil, uzun sürən dövrlər, saatlar, anlar nəzərdə tutulmuşdur. Yəni Allah hər zaman, hər an bir iş, bir vəziyyət yaradır.[5] Əgər bacarırsınızsa, göylərin və yerlərin hüdudlarını aşın: Bu ayənin dünyaya, yoxsa Qiyamətə, ya da hər ikisinə aid olması təfsirçilər arasında fikir ayrılığına səbəb olmuşdur. Əvvəlki və sonrakı ayələr axirət dünyasına aid olduğu üçün bu ayənin Allahın ədalətindən qaçışa aid olduğunu söyləyə bilərik. İmam Sadiq (ə) hədislərinin birində belə buyurmuşdur: “Allah Qiyamət günü bəndələri bir yerə toplayacaq, göyün mələklərinə yerə enmələrini əmr edəcək, sayları yer üzünün insan və cinlərinin sayından iki dəfə artıq olan mələklər yerə enəcək. Sonra sayları bu saydan iki dəfə çox olan ikinci göyün mələklərinə enmələrini əmr edəcək. Bu ardıcıllıqla yeddi göyün mələyi yerə enəcək, bir-birini əhatə edən yeddi örtük kimi insanları və cinləri əhatə edəcəklər. Bundan sonra carçı car edərək deyəcək: “Əgər bacarırsınızsa, göylərin və yerin hüdudlarını aşıb keçin. Yalnız qüdrət və qüvvətlə keçə bilərsiniz.” Bu zaman onları yeddi qrup mələyin əhatə etdiyini görəcəklər.”[6] Qiyamətdə sorğu-sual yoxdur? Bu ayənin ilk baxışda Qiyamətdə sorğu-sual olunacağından bəhs edən ayələrlə təzad təşkil etməsi təəssüratı yarana bilər. Ancaq Qiyamətin uzun bir gün olacağını nəzərə alsaq, bu problem öz həllini tapar. Həmin gün insan dayanıb keçidlərdən keçməli, hər dayanacaqda bir müddət dayanmalıdır. Bəzi hədislərə görə əlli dayanacaq olacaq, onların bəzisində ümumiyyətlə sorğu-sual olmayacaq, “üzün rəngi daxili sirlərdən xəbər verəcək”. Bəzi dayanacaqlarda insanın dilinə möhür vurulacaq, bədən üzvləri şahidlik edəcək. Bəzi insanlar həqiqətən sorğu-sual olunacaqlar, bəziləri höcətləşəcək, mübahisə edəcək, özünü müdafiə etməyə qalxacaq. Xülasə, hər bir səhnənin öz şərtləri olacaq, hər bir səhnə digərindən daha qorxulu olacaq.[7] Günahkarlar simalarından tanınacaq, kəkillərindən və ayaqlarından yaxalanacaqlar (və Cəhənnəmə atılacaqlar). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Budur günahkarların inkar etdikləri Cəhənnəm! Bu gün onlar onunla qaynar su arasında get-gəldə olacaqlar. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Rəbbinin hüzurundan qorxanları iki Cənnət bağı gözləyir. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də növbənöv nemətlər və təravətli ağaclar vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də hər zaman axan iki bulaq vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də hər meyvədən iki növ vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlar orada astarları atlas və ipəkdən olan döşəklərə dirsəklənəcəklər. Hər iki bağın meyvələri onlara yaxın olacaqdır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? O Cənnət bağlarında yalnız öz həyat yoldaşlarını sevən, onlardan əvvəl heç bir insan və cinin toxunmadığı Cənnət qadınları vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlar sanki yaqut və mərcandırlar. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Yaxşılığın əvəzi ancaq yaxşılıq deyildirmi? Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Bu ikisindən açağıda iki Cənnət bağı da vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Hər ikisi yamyaşıldır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? İkisində də fəvvarə vuran iki bulaq vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? —————————————————————————– Cəhənnəmlə qaynar su arasında: “An” sözünün kökü mənası vaxt olan “ina” sözüdür. “An” sözü burada yüksək hərarət və qaynar mənasında işlədilmişdir. Yəni qaynar su artıq ən son mərhələsinə yetişmişdir. Cəhənnəm sakinləri Cəhənnəmin yandırıcı şölələrində yanıb susayacaqlar, su içmək istədikdə isə onlara qaynar su veriləcək, ya da üzərlərinə töküləcək. “Ğafir” surəsinin 71-72-ci ayələrinə əsasən qaynar Həmim bulağı Cəhənnəmin yanındadır. Cəhənnəmlik insanları birinci oraya tökəcək, sonra Cəhənnəm oduna salacaqlar: “Həmin vaxt onları boyunlarında dəmir halqalar və zəncirlər olduğu halda sürüyüb qaynar suya tökəcəklər; sonra odda yandırılacaqlar.” Nəzər nöqtəsi olan ayə də oxşar məzmunu ifadə edir.[8] Bu iki Cənnət qorxanların yolunu gözləyir: Təfsirçilər “Allahın hüzurundan qorxurlar” deyilərkən hansı mənanın nəzərdə tutulması ilə bağlı müxtəlif versiyalar irəli sürmüşlər. Bəzi Quran ayələri və hədislərin də təsdiq etdiyi bir təfsirə əsasən, burada Allahın elmi, qüdrəti və bütün insanlara daimi nəzarətindən qorxmaq nəzərdə tutulmuşdur. “Rəd” surəsinin 33-cü ayəsində belə buyurulur: “Hər kəsin başı üzərində olan (hər kəsə nəzarət edən), hamının əməllərini görən (bu xüsusiyyətlərə malik olmayanla eynidirmi?)” İmam Sadiqin (ə) bu ayənin təfsirini ehtiva edən bir hədisində belə deyilir: “Bir adam Allahın onun etdiklərini bildiyini, dediklərini eşitdiyini, xeyir və pis əməllərindən xəbərdar olduğunu bilirsə, bu diqqət onu çirkin işlərdən çəkindirir. Bunlar Rəblərinin hüzurundan qorxan və özlərini nəfslərinin istəklərindən saxlayanlardır.”[9] İki Cənnət bağı: İki Cənnət bağı ilə bağlı çoxlu versiyalar irəli sürülmşüdür. Birinci Cənnət maddi və cismani Cənnət, ikinci Cənnət isə Cənnət sakinlərinin Allahın təsəvvür edilə bilməyəcək razılığından zövq aldığı mənəvi və ruhani Cənnət ola bilər (Ali-İmran-15). Birinci Cənnət onların əməllərinin nəticəsi, ikinci Cənnət Allahın əlavə lütfkarlığı ola bilər (Nur-38). Biri itaət, digəri isə günahdan çəkinməyə, biri iman və əqidə, digəri saleh əməllər və sairəyə görə verilə bilər. Xitab obyekti insanlar və cinlər olduğu üçün bu cənnətlərin hər biri onlara ayrı-ayrılıqda aid ola bilər. Əlbəttə, bu versiyaların heç biri xüsusi arqumentə əsaslanmır, ancaq eyni zamanda, hamısının bu ayədə toplana biləcəyi mümkün haldır. Dəqiq məlumdur ki, Allah Cənnət sakinlərinin ixtiyarına çoxlu bağlar verəcək. Cəhənnəm sakinləri odla qaynar su arasında get-gəldə olduqları halda, Cənnət sakinləri Cənnət bağlarında gəzib dolanacaqlar.[10] 62-ci ayədən sonrakı ayələrdə qeyd olunan iki Cənnətdən aşağı olan digər iki Cənnət barəsində söz açılmışdır. Yəqin ki bu Cənnət məqamı iman və Allahın hüzurundan qorxmaq baxımından əvvəlkilərdən geri qalan insanlara məxsusdur. Məqsəd iman və saleh əməl tənasübünü göstərməkdir. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Qızıldan olan iki Cənnət, məqamları çox yüksək, Allah dərgahına daha yaxın olan insanlar üçündür. Gümüşdən olan iki Cənnət isə bir qədər aşağı məqamda olan sağ tərəfin səhabələri üçündür.”[11] Əla ibn Səyabə adlı bir nəfər İmam Sadiqə (ə) deyir: “Biz bir dəstə Cəhənnəmdən çıxıb Cənnətə daxil olur” dedikdə camaat bizə təəccüblə baxır və deyirlər ki, siz demək istəyirsiniz ki, onlar Cənnətdə Allahın dostları ilə bir yerdə olurlar? İmam (ə) buyurur: “Ey Əla, Allah-taala “onlardan aşağıda iki Cənnət bağı vardır”, – deyə buyurmuşdur. And olsun Allaha, Allah dostları ilə bir yerdə deyillər…”[12] Onlarda çoxlu meyvələr, xurma və nar ağacları vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Orada xoşxasiyyətli, gözəl qadınlar vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Çadırlarda təkcə öz ərlərinə aid olan hurilər vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlardan əvvəl heç bir insan və cinin toxunmadığı (qadınlar vardır). Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Onlar yaşıl rəngli gözəl parçalarla üzlənmiş taxtlara dirsəklənəcəklər. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan sayırsınız? Sənin əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin adı nə qədər mübarəkdir! [1] Nümunə, c.23, səh.91 [2] Nümunə, c.23, səh.99 [3] Nümunə, c.23, səh.113 [4] Əl-Mizan, c.19, səh.102 [5] Nümunə, c.23, səh.138 [6] Nümunə, c.23, səh.149 [7] Nümunə, c.23, səh.155 [8] Nümunə, c.23, səh.158 [9] Nümunə, c.23, səh.160 [10] Nümunə, c.23, səh.162 [11] Nümunə, c.23, səh.175 [12] Məcməül-bəyan, c.9, səh.351

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Qəmər” surəsi

“Qəmər” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! Qiyamət yaxınlaşdı və Ay bölündü. Onlar bir möcüzə və əlamət gördükdə üz döndərib: “Bu davamı olan bir sehrdir” deyirlər. Onlar (Allahın ayələrini) yalan hesab etdilər və öz nəfslərinin istəklərinə tabe oldular. Halbuki hər bir işin qərarlaşdığı bir yer var. Onlara pisliklərdən çəkindirən kifayət qədər xəbərlər (peyğəmbərlər və daha əvvəlki qövmlər) gəlmişdir. Bu, Allahın böyük bir hikmətidir. Lakin təhdidlər (inadkar insanlara) fayda vermir. Buna görə onlardan üz çevir. Carçının onları qorxulu hadisəyə çağıracağı günü xatırlat! ————————————————————————————— Şi’ra ulduzu: Şi’ra Yəmən şi’rası adı ilə tanınan ən parlaq ulduzlardan birinin adıdır. Bu ulduz cənub tərəfdə çıxdığından, eyni zamanda Yəmən də Ərəbistan yarımadasından cənubda yerləşdiyi üçün Yəmən şi’rası adlandırılmışdır. Bu ulduz adətən səhərlər əkizlər bürcünün yanında görünür və çox diqqət çəkən parlaqlığı olur. Çox parlaq olduğu üçün ona ulduzlar şahı da deyilir. Bu ulduzun çox qəribəlikləri var. Quranda Allahın Şi’ra ulduzunun Rəbbi kimi təqdim edilməsi Xüzaə və sair qəbilələrin həmin ulduzu müqəddəs hesab edib ona sitayiş etməsi, onu yer üzündəki bütün mövcudatın mənbəyi hesab etmələri ilə bağlıdır. Onlar yaradılmışı yaradanın, idarə ediləni idarə edənin yerinə qoymuşdular. Çox maraqlıdır ki, surənin əvvəlində batan ulduza and içilir, burada isə Şi’ranın Rəbbindən danışılır. Əgər bu ikisini yanaşı qoysaq, Şi’ranın nə üçün məbud ola bilməyəcəyi aydın olar. Onun da məbud ola bilməyəcəyi qürub etməsi və yaradılış qanunlarına tabe olması ilə bağlıdır.[1] “Qəmər” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə beş hissədən ibarətdir: 1. Qiyamətin yaxın olması, Ayın iki yerə bölünməsi və Allahın möcüzələrini inkar edənlərin israrı; 2. İlk inadkar qövm olan Nuh (ə) qövmü, onların tufan və seldə məhv olması ilə bağlı kiçik bir xatırlatma; 3. Ad qövmünün əhvalatı və onların ağır əzaba düçar edilməsi; 4. Səmud qövmünün əhvalatı və onların öz peyğəmbərləri Salehə (ə) qarşı çıxması; 5. Lut (ə) qövmü ilə bağlı xatırlatma və onların acı sonu; 6. Firon və tərəfdarları haqqında xatırlatma və onlara göndərilən əzab; 7. Bu qövmlərin Məkkə müşrikləri və Peyğəmbərin (s) müxalifləri ilə müqayisəsi, bu hərəkətlərini davam etdirəcəkləri təqdirdə onları çox acı aqibətin gözləyəcəyindən xəbər verilməsi, günahkarlara Qiyamətdə veriləcək əzablar və təqvalılara veriləcək mükafatların bir qisminə işarə.[2] Ayın iki yerə bölünməsi: Bəzilərinin iddiasına görə, hətta təvatür (uydurula bilmə ehtimalı sıfıra bərabər olan hədislər çoxluğu) həddə olan hədislər çoxluğuna əsasən müşriklər Peyğəmbərin (s) yanına gəlib deyirlər: “Əgər doğru deyirsənsə və sən həqiqətən də Allahın peyğəmbərisənsə, ayı bizim üçün iki yerə böl”. Peyğəmbər (s) buyurur: “Əgər bunu etsəm, iman gətirərsiniz?” Onlar deyirlər: “Əlbəttə”. Həmin gecə ayın on dördüncü gecəsi idi. Peyğəmbər (s) Allahdan onların istədiyini yerinə yetirməsini istəyir. Sonra barmağı ilə aya işarə edir və qəfildən ay iki yerə bölünür. Peyğəmbər (s) müşrikləri tək-tək çağırıb buyurur: Baxın![3] Ayın bölünməsi hadisəsinin Peyğəmbərin (s) hicrətindən qabaq Məkkədə baş verməsi müfəssir və ravilərə görə mübahisə mövzusu deyil. Bəzi hədislərdən belə məlum olur ki, bu hadisə Peyğəmbərin (s) hicrətinə yaxın vaxtda, onun Məkkədə olduğu son dövrlərdə baş vermişdir. Bu da Mədinədən Peyğəmbərin (s) yanına gəlib onunla Əqəbədə beyət edənlərin xahişinə əsasən baş vermişdir. Bu hadisənin tələb edilməsinin səbəblərindən bəhs edən bəzi hədislərə görə müşriklər Peyğəmbərə (s) deyirlər ki, sehr və cadu yerdəki hadisələrə təsir göstərir, biz Mühəmmədin (s) sehr deyil, möcüzə göstərdiyinə əmin olmaq üçün onun göylə bağlı bir qeyri-adilik göstərməsini istəyirik. Hətta bir qrup inadkar təəssübkeş bu böyük möcüzəni gördükdən sonra deyir ki, Şam və Yəmən karvanları gəlib bu hadisəni gördüklərini deməsələr, biz onun möcüzə olduğunu qəbul etməyəcəyik. Adıçəkilən karvanlar da hadisəni təsdiq etdikdən sonra onlar yenə də iman gətirmirlər. Əlbəttə, bu böyük möcüzə digər möcüzələr kimi, zəif tarixi mənbələr və hədislərdə Ayın bir parçasının yerə enməsi kimi xurafat və təhriflərə məruz qalmışdır. Buna görə də möcüzənin əsl məzmununun it-bata düşməməsi üçün xurafatları orijinaldan diqqətlə ayırmaq lazımdır.[4] Onlar qorxunun şiddətindən gözlərini aşağı dikmiş halda ətrafa yayılan çəyirtkələr kimi qəbirlərindən çıxacaqlar. Boyunlarını carçıya tərəf uzadaraq: “Bu gün ağır və acı bir gündür!” – deyəcəklər. Onlardan əvvəl Nuh qövmü (öz peyğəmbərlərini) yalançı hesab etmişdi. Onlar qulumuzu yalançı adlandırıb: “O, dəlidir!” – dedilər və (peyğəmbərlik missiyasını davam etdirməməsi üçün müxtəlif vasitələrlə) onun qarşısı alındı. O, Rəbbinə yalvarıb: “Məni üstələdilər! Mənim intiqamımı onlardan al!” – dedi. Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq. Yeri yarıb çoxlu bulaqlar qaynatdıq. Bu iki su təyin edilmiş ölçüdə bir-birinə qarışdı (və böyük bir dəniz yaratdı). Biz onu lövhələr və mismarlardan hazırlanmış bir miniyə mindirdik. (Həmin gəmi) nəzarətimiz altında hərəkət edirdi. Bu, (kafirlər tərəfindən) inkar edilmiş şəxslərə bir mükafat idi. Biz bu hadisəni ümmətlərə bir əlamət olaraq saxladıq. Heç ibrət alan bir nəfər varmı? Mənim əzabım və qorxutmağım necə oldu! Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Heç xatırlayan bir adam varmı? Ad qövmü də (öz peyğəmbərlərini) yalançı saydı. (Görün) Mənim əzabım və qorxutmağım necə oldu! Biz qurtarmaq bilməyən nəhs bir gündə onların üstünə çox soyuq və qorxulu bir külək göndərdik. O, insanları kökündən qoparılmış xurma gövdələri kimi yerdən qoparırdı. (Görün) Mənim əzabım və qorxutmağım necə oldu! Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Heç xatırlayan bir adam varmı? Səmud qövmü də Allahın təhdidlərini yalan saydı. Onlar dedilər: “Özümüzdən olan bir adamamı tabe olacağıq? Onda biz azğınlığa düşər və ağılsız iş görmüş olarıq! Aramızdan vəhy təkcə onamı nazil oldu? Xeyr, o, çox özündənrazı yalançıdır,” Sabah onlar kimin özündənrazı yalançı olduğunu biləcəklər. Biz onları sınağa çəkmək üçün bir dişi dəvə göndərəcəyik. Sən onların sonunu gözlə və səbirli ol! ———————————————————————————— Lövhələr və mismarlardan ibarət bir minik: Quranın bu ifadəsi çox maraqlı və dərin mənalıdır. Çünki Allah sanki demək istəyir ki, bütün dünyanı basmış, qarşısına çıxan hər şeyi öz kamına alıb batıran böyük selin içində Nuhun (ə) və dostlarının xilasını bir ovuc mismar və taxtaya tapşırdıq, onlar da öz vəzifələrini yaxşı yerinə yetirdilər. Bu, əslində, böyük bir qüdrət nümayişidir.[5] Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq: Dildə və qəlbdə Allahla ünsiyyət yaratmaq üçün Quran ən asan, ən yaxşı və ən yaxın vasitədir. Onun asanlıq səbəbi yüngül və səthi olması deyil, ismarışlarının qəlbə və cana yaxın olmasıdır. “Müzzəmmil” surəsinin 5-ci ayəsində belə buyurulur: “Biz tezliklə sənə çox ağır bir çətinlik endirəcəyik.” Quran çox ağır və dərin məzmunlu kitabdır, ancaq insanın fitrətinə tanış olduğu və onunla səsləşdiyi üçün onu anlamaq və ondan istifadə etmək hər kəsə asandır. Ağır və dərin mənalı olmaqla yanaşı asan, rəvan və hər kəs üçün başadüşülən olması Quranın möcüzəvi xüsusiyyətlərindəndir. Ağır olmaq heç də çətin olmaq deyil. Necə ki, yüngül olmaq da səthilik və məzmunsuzluq demək deyil. Asanlıq və ağırlıq bir-birinə zidd xüsusiyyətlər olmadığı üçün onların bir araya gəlməsi heç də təəccüblü deyil.[6] Qəlb Quranla ünsiyyətə hazır olduğu hər vaxt onun tərəfindən cəzb olunur. İslam tarixində Quranın hazır qəlblərə göstərdiyi heyrətamiz təsirlə bağlı nümunələr bu faktı təsdiq edir. Ancaq bir toxumun həyat nütfəsi ölübsə, ona heç nə etmək olmaz. Əgər onu ən münbit yerdə əksəniz, dibinə Kövsər suyu töksəniz və ən yaxşı bağbanların nəzarəti altında bəslənsə belə heç vaxt göyərməyəcək, gül-çiçək açmayacaq.[7] Mübarək və nəhs: Adətən insanlar bəzi günlərin mübarək, bəzilərinin isə nəhs olduğunu düşünürlər. Baxmayaraq ki, həmin günlərin dəqiq hansı günlər olduğu da mübahisəlidir. Görəsən İslamın bu inanca münasibəti necədir. Bu suala cavab vermək üçün bir neçə nüansa diqqət yetirmək lazımdır: Birincisi, bu inanc heç də ağıl və şüura zidd deyil. Baxmayaraq ki, bu mövzunu sübut və ya inkar etmək üçün heç bir rasional arqumentimiz yoxdur. Sadəcə, bunun mümkün olduğunu, ancaq əqli cəhətdən sübuta yetirilə bilmədiyini deyə bilərik. Buna görə də bu barədə əlimizdə geniş üfüqlərə işıq saçan vəhy əsaslı dini dəlil olarsa, onu qəbul etmək bəlkə də bir zərurət hesab edilməlidir. İkincisi, Quranda günlərin mübarək və nəhs olmasına işarələr edilmişdir. Hədislərdə də bu, çox rast gəlinən məsələdir. Hədislərdə qeyd edilir ki, Adəm (ə) ayın birinci günündə yarandığı üçün həmin gün mübarəkdir. Bu cür hədislərdən bəzi günlərin sirli təsirlərə malik olduğu, ancaq bizim onlardan xəbərdar olmadığımız aydın olur. Üçüncüsü, diqqətlərin nəhs və mübarək günlərə yönəldilməsi adətən, insana ibrətamiz tarixi hadisələri xatırlatmaqla yanaşı Allaha üz tutmasına da səbəb olur. Buna görə də hədislərdə qeyd edilir ki, nəhs adlandırılmış günlərdə iş dalınca getməzdən əvvəl sədəqə verin, dua oxuyun, Allahdan yardım diləyin, bəzi Quran əylərini oxuyun, Allaha təvəkkül edin ki, işiniz uğurlu olsun.[8] İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “(Səfər niyyəti, ruzi qazanmaq və sair məqsədlə) evdən çıxmağa hazırlaşanda sədəqə ver.”[9] Yuxarıda qeyd edilənlərə də əsaslanıb ifrata varmaq, şayiə və xurafatlara uymaq olmaz. Əgər hər hansı mötəbər hədisdə bir şey öz təsdiqini tapıbsa, onu qəbul etmək lazımdır, əks təqdirdə, Allaha təvəkkül etməklə həmin sözə etinasızlıq göstərib həyata ciddi-cəhdlə davam etmək lazımdır.[10] 28. Onlara xəbər ver ki, su onların arasında bölünməlidir (bir gün dəvə, bir gün isə onların növbəsidir). Hər biri öz növbəsində gəlsin!” Onlar yoldaşlarından birini çağırdılar. O da dəvəni tutub diz vətərini kəsdi. (Görün) Mənim əzabım və xəbərdarlıqlarım necə oldu! Biz onlara yalnız səs göndərdik və onlar mal-qara sahibinin ağılda topladığı quru ot-ələf kimi oldular. Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Yada salan bir adam varmı? Lut qövmü də xəbərdarlıqları yalan saydı. Biz onların üstünə çınqılları havaya sovuran tufan göndərdik. Yalnız Lutun ailəsini sübh çağı xilas etdik. Bu, Bizim tərəfimizdən bir nemət idi. Biz şükür edən şəxsi belə mükafatlandırırıq. (Lut) onları Bizim əzabımızla qoxutdu, onlar isə höcətləşməyə və şübhə yaratmağa davam etdilər. Onlar Lutdan qonaqlarını onlara verməsini tələb etdilər. Ancaq Biz onları kor etdik (və dedik): “Əzabımı və təhdidlərimi dadın!” Nəhayət, sübh tezdən onlara davamlı bir əzab gəldi. Elə isə əzabımı və təhdidlərimi dadın! Biz Quranı yada salmaq üçün asanlaşdırdıq. Yada salan bir adam varmı? Xəbərdarlıqlar Firon nəslinə də gəldi. Onlar nişanələrimizin hamısını yalan saydılar. Biz də onları qüvvət və qüdrətimizlə yaxalayıb cəzalandırdıq. Sizin kafirləriniz onlardan yaxşıdırmı? Yoxsa səmavi kitablarda sizə toxunulmazlıq vəd edilmişdir? Yoxsa onlar: “Biz müttəfiq, güclü və qalib bir dəstəyik!” – deyirlər? Tezliklə hamısı məğlub olacaq və dönüb qaçacaqdır. Qiyamət onlara vəd verilib. Qiyamət əzabı daha qorxulu və daha acıdır. Günahkarlar azğınlıq və od şölələri içindədirlər. Cəhənnəm oduna sürüklənəcəkləri gün (onlara deyiləcək): “Cəhənnəmin odunu dadın!” Əlbəttə, Biz hər şeyi qədərincə yaratdıq. ————————————————————————————- Biz onları kor etdik: İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Lutun qövmü onunla mübahisə edir, güc göstərirdi. Hətta iş o yerə çatdı ki, evə soxuldular. Cəbrail Lutdan onları buraxmasını istəyir. Onlar içəri girən kimi Cəbrailin işarəsi ilə kor olurlar.”[11] Deyilənə görə, hətta gözləri yerli-dibli yox olur. Deyilənə görə, Allah onların əzabını ona görə sübh vaxtına qədər təxirə salır ki, bu hadisə bir gün əvvəl baş verdiyi üçün, Allah onlara bir gecə də artıq düşünmək fürsəti verir, Allahın kor etdiyi insanlar üzərindəki əzab nümunəsinə baxsınlar, bəlkə ayılıb tövbə etsinlər. Ancaq hədislərdə qeyd edilənlərə görə, hətta kor olanları özləri belə, ibrət almır, əlləri ilə divarlardan tuta-tuta evlərinə gəlib sabah Lutun ailəsini son nəfərinə qədər qətlə yetirəcəklərinə and içirlər.[12] Səqər: Bəziləri hesab edir ki, “Səqər” Cəhənnəmin tam deyil, qeyri-adı yandırıcı xüsusiyyətə malik xüsusi bir hissəsinin adıdır. Hədislərinin birində İmam Sadiq (ə) belə buyurmuşdur: “Cəhənnəmdə Səqər adlı bir dərə var. Ora təkəbbürlü adamların yeridir. O dərə hər dəfə nəfəs aldıqda Cəhənnəmi yandırır.”[13] Dünyanın hər bir şeyi hesab-kitab üzrədir: Bu ayə varlıq aləminə hakim olan bir həqiqət üzərindən pərdə çəkir. Həmin həqiqət bütün kainatın dəqiq nizam-intizamıdır. Bəşəriyyətin elmi artdıqca insan bu nizam-intizamdan daha çox xəbərdar olur. Kosmonavtlar dəqiq elmi hesablamalarla Ayda düşmək istədikləri nöqtəyə dəqiqliklə uçuş edə bilirlər. Baxmayaraq ki, onlar Yer kürəsindən hərəkət etdikləri vaxtda Ay öz oxu ətrafına, habelə raket yerdən qalxarkən Yer həm öz oxu ətrafına, həm də Günəşin ətrafına çox böyük sürətlə fırlanır. Ancaq bütün bu hərəkətlər dəqiq tənzimləndiyi üçün kosmonavtlar dəqiq hesablamalarla uğurlu uçuş yerinə yetirə bilir və istədikləri məkana eniş edə bilirlər. Astroloqlar dəqiq hesablamalar sayəsində on illər öncədən gün və ay tutulması ilə bağlı dəqiq proqnoz verirlər. Bütün bunlar kainatda dəqiq ölçülərin olmasından xəbər verir. Kiçik varlıqlar arasında xırda qarışqalar öz mürəkkəb bədənləri, damarları və sinir sistemi ilə insanı heyran edir. Ancaq mikroblar, viruslar və amöblər kimi kiroskopik varlıqları müşahidə etdikdə bu ölçü incəliyinin nə qədər yüksəldiyinin şahidi oluruq. Belə ki, həmin mikroskopik canlılarda bəzən bir millimetrin mində birinin, hətta daha kiçik ölçünün hesablandılğı insanda heyrət doğurmaya bilmir. Bundan başqa, atomları araşdırdıqda bundan da kiçik miqyaslarla qarşılaşırıq. Atomlarda artıq ölçülər ağlasığmaz dərəcədədir. Bu miqyaslar təkcə kəmiyyətlərə aid deyil, mürəkkəb keyfiyyətlər də bu miqyaslarda dəqiqliklə nəzərə alınmışdır. İnsanın ruhu, meylləri, istəkləri, instinktləri üzərində hakim olan sistem və nizam-intizam onun fərdi və ictimai həyatı üçün dəqiqliklə nizamlanmışdır. Əgər bu sistemdə kiçik bir dəyişiklik baş versə, insanın fərdi və ictimai həyatı bir-birinə dəyər. Təbiət aləmində elə varlıqlar var ki, bir-birinin əyləci hesab edilirlər. Ov quşları kiçik quşların ətini yeyir. Onların sayının həddi aşmaması, nəticədə, bütün məhsulları məhv etməməsi üçün iri quşlar onların qarşısını alır. Onlar yalnız xüsusi şərtlər altında sağ qalırlar. Əgər onlar uzun ömür yaşayıb çoxlu bala versəydilər, bütün kiçik quşların nəsli kəsilərdi. Bu qayda bitki və heyvanat aləmi, flora və fauna üçün dəyişməzdir. Onların üzərindəaparılan araşdırmalar insanı “əlbəttə, Biz hər şeyi qədərincə yaratdıq” ayəsi ilə daha yaxından tanış edir.[14] Biz bircə dəfə əmr edirik, o da bir göz qırpımında yerinə yetir. Biz keçmişdə sizə bənzər şəxsləri məhv etmişik. Heç ibrət alan varmı? Onların etdiyi hər şey əməl kitablarında yazılmışdır. Hər bir kiçik və böyük (əməl) yazılmışdır. Şübhəsiz ki, müttəqilərin Cənnət bağlarında və çayların kənarında yerləri var – qüdrətli hökmdar olan Allahın hüzurunda, doğru haqq məkanda. [1] Nümunə, c.22, səh.562 [2] Nümunə, c.23, səh.5 [3] Nümunə, c.23, səh.8-9 [4] Nümunə, c.23, səh.18 [5] Nümunə, c.23, səh.33 [6] Təfsiri-mövzui, c.1, səh.355 [7] Nümunə, c.23, səh.36 [8] Nümunə, c.23, səh.41 [9] Kafi, c.4, səh.283 [10] Nümunə, c.23, səh.44 [11] Əl-Mizan, c.19, səh.85 [12] Nümunə, c.23, səh.64 [13] Nümunə, c.23, səh.76 [14] Nümunə, c.23 ,səh.81

1 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Nəcm” surəsi

“Nəcm” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! And olsun batmaqda olan ulduza! Sizin yoldaşınız nə azmış, nə də hədəfi itirmişdir. O, əsla nəfsinin istəyi ilə danışmır. Danışdığı yalnız ona nazil edilən bir vəhydir. Bunu ona çox qüvvətli olan öyrətdi – qeyri-adi bacarığı olan şəxs (Cəbrail). O, qüdrət və hökmranlığını göstərdi. O, ən uca üfüqdə idi. Sonra yaxınlaşıb daha yaxın oldu. O, iki yay uzunluğunda, hətta ondan da yaxın məsafədə idi. Burada Allah Öz bəndəsinə vəhy olunmalı olanı vəhy etdi. (Peyğəmbərin pak) qəlbi gördüyünü yalan saymadı. Siz onunla gördüyü şey barəsində mübahisəmi edirsiniz? Onu bir daha gördü – Sidrətül-müntəhada (Müntəhadakı Sidr ağacının yanında). Məva bağı da oradadır. Həmin vaxt Sidrətül-müntəhanı bir şey (göz qamaşdıran nur) bürümüşdü. (Peyğəmbərin) gözü yayınmadı və həddi aşmadı (gözləri onu aldatmadı, gördüyü həqiqət idi). O, Rəbbinin ən böyük dəlil və nişanələrindən bəzisini gördü. Siz mənə deyin görüm, Lat və Uzza, habelə üçüncüləri olan Mənat (Allahın qızlarıdır)? Məgər oğlanlar sizin, qızlar Onundur? Elə isə, bu, ədalətsiz bölgüdür! Onlar sizin və atalarınızın qoyduqları adlardan başqa bir şey deyildir. Allah onlar haqqında heç bir dəlil nazil etməmişdir. Onlar yalnız əsası olmayan zənlərinə və nəfslərinin istəklərinə uyarlar. Halbuki Rəblərindən onlara doğru yolu göstərən rəhbər artıq gəlmişdir. Yoxsa insan arzuladığı hər şeyə çatacaq? Axirət də, dünya da Allahındır. Göylərdə o qədər mələk var ki, onların şəfaətinin heç bir faydası yoxdur. Yalnız Allah istədiyi və razı qaldığı şəxs üçün icazə verdikdən sonra bu, mümkündür. ——————————————————————————— “Nəcm” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surənin əsas məqsədi üç məqsədi xatırlamaqdır: Allahın yeganə idarəedici olması, məad və peyğəmbərlik. Surə peyğəmbərlik mövzusu ilə başlayır, Peyğəmbərə (s) Allah tərəfindən vəhy edildiyi təsdiq edilir, onun hansı formada olması qeyd edilir. Sonra Allahın təkliyindən danışılır, xəyali olaraq Allaha ortaq edilən şəriklər və bütlər ciddi şəkildə inkar edilir, ardınca bütün yaradılış və onların idarə edilməsi, o cümlədən diriltmək, öldürmək, güldürmək, ağlatmaq, zənginləşdirib yoxsulllaşdırmaq, məhv etmək, əzaba düçar etmək, dəvət etmək, qoxutmaq və sairənin yalnız Allaha aid edildiyi bəyan edilir. Surə məad mövzusu, səcdə və ibadətə əmr edilməsi ilə sona yetir.[1] 7-18. Merac, dostla yaxından görüş: Bu və əvvəlki ayələr Peyğəmbərə (s) vəhy edildiyini təsdiq edir, onun formasını izah edir. Əhli-beyt (ə) imamlarından nəql edilmiş çoxlu sayda hədisdə bu ayələrin əsas məqsədinin bütün vəhylər deyil, merac gecəsi Allahın Peyğəmbərə (s) göndərdiyi yaxın vəhy haqqında məlumat vermək olduğu bildirilmişdir. Ayələrin zahiri məzmunu da bu faktı təsdiq edir. Təfsirçilər bu ayələrdəki cümlə və sözlər haqqında bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Allah-taala 7-ci ayədə “O, ən uca üfüqdə idi”, – deyə buyurur. Üfüq yer mənası bildirir. Uca üfüq deyiləndə göy nəzərdə tutulur. Əslində, ayənin çatdırmaq istədiyi məzmun belədir: Peyğəmbər (s) merac gecəsi göyün ən yüksək yerində olmuş, sonra daha çox yaxınlaşmışdır… Allah-taala vəhy edilməli olanı Öz bəndəsinə vəhy etmişdi. Peyğəmbərin pak qəlbi gördüyü hadisədə yanılmamışdı, Peyğəmbərin (s) gördükləri həqiqət idi. Əlbəttə, burada Peyğəmbərin (s) qəlb gözü ilə nə gördüyü açıq şəkildə deyilməmişdir. Ancaq 18-ci ayədə onun bu ruhani səfərdə Allahın bir sıra böyük nişanələrini gördüyü qeyd edilmişdir. Burada Allah-taala ilə görüş nəzərdə tutula bilər. Təbii ki, görmə fiziki göz deyil, qəlb gözünə aiddir, “görüş” deyilərkən isə fiziki deyil, ruhani görüş nəzərdə tutulur. Allahı fiziki deyil, yalnız ruhani gözlə görmək olar. İmam Rzadan (ə) “Peyğəmbər (s) Allahı gördümü?” – deyə soruşulduqda buyurmuşdur: “Bəli, Onu qəlbi ilə gördü. Məgər Allahın “(Peyğəmbərin pak) qəlbi gördüyünü yalan saymadı”, – deyə buyurduğunu eşitməmisən? Peyğəmbər (s) Allahı gözü ilə deyil, qəlbi ilə gördü.” 13-cü ayədə Peyğəmbərin (s) Allahla olan başqa bir görüşünə – merac vaxtı Peyğəmbərin (s) Sidrətül-müntəhanın yanında olan başqa bir görüşünə işarə edilmişdir. “Sidr” ağac, “Müntəha” isə yer adıdır. Burada göylərin ən son nöqtəsi nəzərdə tutulmuşdur. Çünki “Məva bağı”nın (möminlərin məskunlaşdığı Cənnət bağının) onun yanında, Cənnətin göydə olduğunu buyurur. Quranda bu ayədən başqa heç bir yerdə bu ağacdan söhbət açılmamışdır. Sanki Allah burada rəmzlərlə danışır. Hədislərdə Sidrin yeddinci göydəki bir ağacın adı olduğu qeyd edilmişdir. İnsanların əməlləri həmin ağaca doğru yüksəlir.[2] Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “Onun yarpaqlarnın hər birinin üzərində Allaha tərif deyən bir mələk gördüm.” Başqa bir hədisində isə belə buyurur: “Mən Sidrətül-müntəhaya çatdım, onun hər bir yarpağının kölgəsində bir ümmətin əyləşdiyini gördüm.” Buradan da yerdəki ağaclara bənzər bir ağacın nəzərdə tutulmadığı məlum olur. Onunla Allah dərgahında böyük bir kölgə salana və hər yarpağı üzərində bir mələyin tərif deməsinə, keçmiş ümmətlərin əməlisalehlərinin onun kölgəsində əyləşməsinə işarə edilmişdir.[3] 16-cı ayədə belə buyurulur: “Sidrətül-müntəhanı bir şey bürümüşdü”. Allah bu ayənin izahını verməmişdir. Ancaq hədislərdə bildirilir ki, Allahla Peyğəmbər (s) arasındakı pərdə götürüldüyü və o, Allahı qəlb gözü ilə gördüyü an Sidr ağacını bir nur bürümüşdür.[4] Hər halda biz meracın əsl həqiqətindən xəbərsizik. Bu hadisə haqqında olan izahlar bir növ bənzətmədir. Söz bu həqiqəti ifadə etməyə aciz olduğu üçün bu cür böyük həqiqətlərə belə işarə edilmişdir. Axirətə inanmayanlar, mələkləri (Allahın) qadın(ları) adlandırırlar. Ancaq buna dair heç bir bilgiləri yoxdur. Sadəcə, əsası olmayan zənnə qapılırlar. Halbuki zənn əsla həqiqət ola bilməz. İndi ki belədir, sən də Bizi xatırlamağı rədd edib yalnız dünya həyatını istəyənlərdən üz çevir! Bu, onların biliyinin ən son həddidir. Sənin Rəbbin Onun yolundan azanı da, doğru yolla gedəni də yaxşı tanıyır. Pislik edənlərə əməllərinin cəzasını verməsi, yaxşılıq edənləri isə yaxşı əməllərinə görə mükafatlandırması üçün göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. Onlar kiçik günahlar istisna olmaqla, böyük günahlardan və çirkin əməllərdən çəkinirlər. Sənin Rəbbinin məğfirəti genişdir. O, sizi torpaqdan yaratdığı vaxtdan və analarınızın bətnində rüşeym halında olduğunuz vaxt hər kəsdən yaxşı tanıyırdı. Elə isə özünüzü öyməyin! O, təqvalıları daha yaxşı tanıyır. Gördünmü (İslamdan) üz çevirəni, (malından) az verib çox verməkdən imtina edəni? Məgər o, qeybi bilir, (başqalarının onun günahlarını öz öhdəsinə götürəcəyini) görür? Yoxsa Musanın səhifələrində olanlardan xəbərdar olmayıb? Və vəzifəsini tam yerinə yetirən İbrahimin (səhifələrində olanlardan xəbərdar olmayıb)? Heç bir günahkar başqasının günah yükünü daşımaz. İnsana yalnız çalışıb səy göstərdiyi aiddir. Onun səy göstərdiyi tezliklə görünəcək. Sonra ona yetərli qədər mükafat veriləcəkdir! Bütün işlərin son nöqtəsi sənin Rəbbindir. Güldürən də, ağladan da Odur! Öldürən də, dirildən də Odur! ———————————————————————————- “Ləməm” sözünün mənası: “Ləməm” günaha yaxınlaşmağa deyilir. “Ləməm” kiçik günahlar mənasında da işlədilir. Ayənin məzmunundan da məlum olur ki, “ləməm” insanın yol verdiyi, ancaq sonradan fərqinə varıb tərk etdiyi günaha deyilir. İmam Sadiq (ə) bu ayəni izah edərkən belə buyurmuşdur: “İnsanın etdiyi, sonra bir müddət uzaqlaşıb yenidən etdiyi günahdır (həmşiəlik adətinə çevrilmir)”. O həzrət başqa bir hədisində belə buyurmuşdur: “Ləməm insanın öncə edib, sonra bağışlanılmasını dilədiyi günahdır.” Ümumiyyətlə, əməlisaleh insanların xətaya yol verməsi mümkün haldır, ancaq bu xəta onların təbiətinə ziddir. Onların ruhları və qəlbləri hər zaman təmizdir, bulaşma təsadüfi xarakter daşıyır. Onlar xətaya yol verən kimi peşman olub Allahdan bağışlanma diləyirlər.[5] Özünüzü öyməyin: Bu çirkin əməl insanın özünü tanımamasından irəli gəlir. Əgər insan özünü yaxşı tanısa, Allahın böyüklüyü qarşısında özünün kiçik olduğunu görsə, üzərində olan ağır məsuliyyətlər müqabilində əməllərinin kiçik olduğunu bilsə, Allahın ona bəxş etdiyi saysız-hesabsız nemətləri gözləri önünə gətirsə, heç zaman özünü öyməz, lovğalanmaz. Qürrələnmək, qəflət, özünü üstün tutmaq və nadan düşüncələr də bu çirkin əmələ təhrik edən amillərdəndir. İnsanın özünü öyməsi özünü kamil hesab etməsindən irəli gəldiyi üçün geriləməsinə səbəb olur. Çünki kamilliyin göstəricisi insanın qüsurlu olduğunu etiraf etməsi, naqis və zəif olduğunu qəbul etməsi ilə bəlli our. Buna görə də övliyalar Allahın təyin etdiyi vəzifələr qarşısında hər zaman təqsirli olduqlarını etiraf etmiş, insanları özünü öyməkdən, etdikləri əməlləri üstün tutmaqdan çəkinməyə çağırmışlar. İmam Baqir (ə) belə buyurmuşdur: “Heç biriniz namazının, orucunun, zəkat, həcc və ümrə ayinlərinin çoxluğu ilə öyünməsin. Çünki Allah təqvalıları daha yaxşı tanıyır.”[6] İmam Əli (ə) təqvalıların xüsusiyyətləri haqqında belə buyurmuşdur: “Öz kiçik əməllərindən narazıdırlar, etdikləri çox ibadəti az sayırlar, Bunlar özlərini daim ittiham edirlər, əməllərinə görə qorxu hissi keçirirlər. Onları təmiz olduqlarına görə təriflədikdə qorxuya düşərək deyirlər: Mən özüm-özümü yaxşı tanıyıram, Rəbbim məni özümdən yaxşı tanıyır. Ey Rəbbim, məni haqqımda söyləninənlərə görə cəzalandırma, məni haqqımda düşündüklərindən daha yaxşı et, onların xəbərsiz olduqları günahlarımı bağışla!”[7] İnsan üçün yalnız etdiyi əməl nəticəsi verir: Əllamə Təbatəbai bu ayəni izah edərkən “insan üçün” ifadəsi ilə bağlı çox mühüm bir nüansa toxunmuşdur. Burada “lam” ön qoşması həqiqi sahibliyi, malikliyi bildirir. Yəni insan təkcə etdiyi yaxşı və ya pis əməlin sahibidir. Bu əməllər əbədi olaraq onunla bir yerdə olur. Ancaq insanın sahib və malik olduğunu düşündükləri – mal, vəzifə, övlad və sair, hamısı bu dünyada insanla birlikdə olan xəyali varlıqlardır, insan bu dünyanı tərk edərkən onları bu dünyada qoyub gedir. Ancaq ayə və hədislərə əsasən o dünyada günahı olan möminlərə şəfaət ediləcəyi məsələsinə gəlincə, bu məsələ ilə təzad təşkil etmir. Səbəbi isə onların bu dünyada Allaha və Onun ayələrinə inanıb yaxşı əməllər etməsidir. Onlara şəfaət olunmasına məhz həmin iman və əməlləri səbəb olur. Əgər imanları olmasaydı, onlara əsla şəfaət olunmazdı. Beləliklə, mömin öldükdən sonra digər möminlərin bağışlanma istəyindən və göndərdikləri hədiyyə savablardan faydalanırlar. Habelə bu dünyada yaxşı və ya pis bir ənənə qoymuş insan öldükdən sonra həmin ənənəyə əməl edən insanların günah və savabına ortaq olurlar. Çünki həmin adam həmin ənənəni qoymaq üçün səy göstərmişdir.[8] O, biri erkək və biri də dişi olmaqla iki cüt yaratdı – xaric olan bir nütfədən. Başqa bir aləm də yaratmaq Ona aiddir. Ehtiyacsız edib, qalıcı sərmayə bəxş edən Odur. Şi’ra ulduzunun da Rəbbi Odur. O, əvvəlki Ad qövmünü məhv etdi, Səmud qövmünü də. Onlardan heç kəsi sağ buraxmadı. Onlardan qabaq Nuh qövmünü də. Çünki onlar daha zalım, daha azğın kimsələr idi. Həmçinin alt-üst olmuş şəhərləri (Lutun qövmünü) də O viran qoydu. Sonra onları ağır əzaba qərq etdi. Sən öz Rəbbinin hansı nemətinə şübhə edirsən? Bu, əvvəlki qorxudanlardan olan bir qorxudandır (peyğəmbərdir). Yaxınlaşmalı olan yaxınlaşıb (Qiyamət günü yetişir). Allahdan başqa heç kəs onun çətinliklərini aradan qaldıra bilməz. Siz bu sözə təəccüblənirsiniz, gülürsünüz, heç ağlamırsınız, qəflət və ehtiras içində ömür sürürsünüz? İndi ki belədir, hamınız Allaha səcdə qılın və Ona ibadət edin! [1] Əl-Mizan, c.19, səh.26 [2] Əl-Mizan, c.19, səh.26 [3] Nümunə, c.22, səh.497 [4] Əl-Mizan, c.19, səh.32 [5] Nümunə, c.22, səh.537 [6] Nümunə, c.22, səh.542 [7] Nəhcül-bəlağə, 184-cü xütbə [8] Əl-Mizan, c.19, səh.47

0 Oxu

QURANI KƏRIM 15.02.2025

“Tur” surəsi

“Tur” surəsi Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə! And olsun Tur dağına! And olsun yazılmış kitaba – açılmış bir səhifə üzərində (olan kitaba)! And olsun Beytül-məmura (abad evə)! And olsun yüksəklmiş tavana! And olsun dolu və alovlanan dənizə! Rəbbinin əzabı, mütləq, olacaqdır. Heç nə onun qarşısını ala bilməyəcək. O gün göy şiddətlə titrəyəcək, dağlar yerindən qopub hərəkətə gələcəkdir. O gün vay halına yalan sayanların! O kəslərin ki, batil sözlər içində oynayırlar. O gün onları zorla Cəhənnəm oduna atacaqlar. (Onlara deyəcəklər:) “Bu, sizin inkar etdiyiniz Cəhənnəm odudur! ———————————————————————————— Quran nöqteyi-nəzərindən insan yaranışının məqsədi: Hər kəsin öz-özünə verdiyi ən mühüm suallardan biri budur ki, biz nə üçün yaranmışıq? Allah natamam idimi ki, insanı yaratmaqla Öz natamamlığını tamamladı? Halbuki Allahın hər cəhətdən kamil və sonsuz bir varlıq olduğunu bilirik. Quran ayələrində insanın yaradılış məqsədi müxtəlif formalarda ifadə edilmişdir. “Mülk” surəsinin 2-ci ayəsində gözəl əməl cəhətdən insanın sınağa çəkilməsi bir məqsəd olaraq təqdim edilmişdir. “Təlaq” surəsinin 12-ci ayəsində Allahın elm və qüdrətindən xəbərdar olması göylərin və yerlərin yaradılış məqsədi kimi göstərilmişdir. “Hud” surəsinin 118-119-cu ayələrində bildirilir ki, insan Allahın rəhmətinə nail olmaq üçün yaradılmışdır. Nəzər nöqtəsi olan ayədə isə insanın yalnız ibadət etmək üçün yaradıldığı göstərilir. Allah-taala bu ayədə açıq şəkildə buyurur ki, cinləri və insanları yalnız Ona ibadət etməsi üçün yaradıb. Bu ayələrə azca diqqətlə baxdıqda onların arasında heç bir ziddiyyət olmadığının, əksinə, onların bəzisinin ilkin məqsəd, bəzisinin orta məqsəd, bəzisinin son məqsəd, bəzisinin isə nəticə olduğunun şahidi oluruq. Əsl hədəf isə bu ayədə qeyd edildiyi kimi, ibadət və bəndəlikdir, elm, qüdrət, imtahan, sınaq isə ibadət və bəndəlik yolu üzərində olan məqsədlərdir, Allahın rəhməti isə bəndəlik və ibadətin nəticəsidir. Əlbəttə, yaddan çıxarmamalıyıq ki, ibadət təkcə öz-özlüyündə mühüm əhəmiyyət daşıyan namaz və oruc kimi zahiri əməllərdən ibarət deyil, ibadət Allah qarşısında tam itaət göstərməkdir. Bəndəlik və ibadət bütün sahələrdə qeyd-şərtsiz itaətdən ibarətdir. Kamil bəndəlik budur ki, insan yalnız həqiqi məbud haqqında düşünür, Onun yolunda addım atır, Ondan qeyrisini, hətta özünü də unudur. Yaradılışın son məqsədi də məhz budur. Həmin məqsədə çatmaq üçün Allah imtahan və sınaq meydanı yaradıb, insana elm və ayıqlıq verib, nəticədə isə ona rəhmət okeanında qərq olmaq lütfü bəxş edib.[1] “Tur” surəsinin ümumi məzmunu: Bu surə Məkkədə nazil olub. Surə yaxşılar, pak və təmiz insanlar, pislər, günahkarlar və cinayətkarların aqibətindən bəhs edir. Bundan əlavə burada müxtəlif etiqad məsələlərinə də toxunulur.[2] 1-6. Ayələrdə qeyd edilən andların izahı: “Tur” deyilərkən böyük ehtimalla Musaya (ə) vəhy nazil olan Turi-sina dağı nəzərdə tutulur. “Geniş səhifəyə yazılmış kitab” ifadəsi ilə lövhələr formasında nazil olan və səhifələr üzərində yazılmış Tövrata işarə edilir. “Beytül-məmur” sözü ilə bağlı iki versiya var: Birinci versiyaya görə o, Kəbə evidir. Çünki insanların ibadət etməsi üçün ilk tikilən, dövrümüzə qədər də abad qalmış ev məhz Kəbə evidir. İkinci versiyaya görə Kəbə evinə paralel olaraq göydə yerləşən və mələklərin ibadəti ilə abad olan evdir. Bu versiyaya bir çox hədislərdə də rast gəlinir. “Yüksəlmiş tavan” deyilərkən səma nəzərdə tutulur. Səmanın tavana bənzədilməsi ola bilsin ki, ulduz və planetlərin onu sıx şəkildə örtərək tavan şəklinə salmaları ilə bağlıdır. Ola bilsin ki, burada atmosfer təbəqəsi nəzərdə tutulur. Belə ki, o, yer küəsini tavan kimi möhkəm örtərək onu göydən yağan daş yağışlarından, kosmosdan gələn zərərli şüalardan qoruyur. “Bəhrül-məscur” sözünün də iki mənası var: dolu və alovlanan dəniz. Quran ayələri (Təkvir-6, İnfitar-2) və bəzi hədislərdə ikinci məna təsdiq edilir. Hədislərdə qeyd edilir ki, Qiyamət günü dənizlər yanacaq, oda çevriləcək. Bəzi hədislərdə də qeyd edilir ki, dənizlər, onlarda od yandırıldığı üçün quruyacaq.[3] Bu, sehrdir, yoxsa siz görmürsünüz? Oraya daxil olub yanın! Dözsəniz də, dözməsəniz də sizin üçün eynidir. Çünki sizə ancaq etdiyiniz əməllərin cəzası verilir”. Ancaq müttəqilər Cənnət bağları və bol nemətlər içindədirlər. Rəblərinin onlara bəxş etdiklərinə və onları Cəhənnəm əzabından xilas etdiyinə görə sevinirlər. (Onlara deyiləcək:) “Xeyirxah əməllərinizin əvəzi olaraq nuşcanlıqla yeyin, için!” Sıra ilə düzülmüş taxtlar üzərində bir-birinin yanında dirsəklənəcəklər. Biz onları iri qaragözlü hurilərlə evləndirəcəyik. Möminlərin imanda onların arxasınca gedən nəsillərini də (Cənnətdə) özlərinə qovuşduracağıq. Onların əməllərindən heç bir şey əskiltməyəcəyik. Hər kəs öz əməlinin girovudur. Onlara istədikləri meyvələrdən və ətlərdən bol-bol verəcəyik. Onlar Cənnətdə bir-birindən mənasız davranışlara və günaha təhrik etməyən pak şərabla dolu badələr alacaqlar. Ətraflarında onlara xidmət etmək üçün sədəf içindəki mirvarilər kimi yeniyetmə oğlanlar fırlanacaq. Onlar bir-birinə üz tutub (keçmişdən) soruşacaqlar. Deyəcəklər: “Biz ailəmiz içində olarkən (onların günahlarının bizə də bulaşacağından) qorxurduq. Amma Allah bizə minnət qoydu və öldürücü əzabdan qorudu. Biz əvvəllər Onu çağrırdıq. Çünki yaxşılıq edən və rəhmli olan Odur!” (Onlara) xatırlat! Sən öz Rəbbinin lütfü sayəsində nə kahinsən, nə də dəli! Yoxsa onlar: “O bir şairdir. Biz onun ölümünü gözləyirik!” – deyirlər? De: “Gözləyin, mən də sizinlə birlikdə gözləyirəm!” ———————————————————————————- Cənnət əhlinə qarşı böyük lütfkarlıq: Qiyamət günü Allahın möminlərə qarşı göstərəcəyi lütfkarlıqlardan biri budur ki, gözlərinə işıq bəxş etmək üçün onların mömin və sevdikləri övladlarını onlara qovuşduracaq. Əgər bu övladlar əməl cəhətdən büdrəmiş və təqsirkar olsalar, Allah əməlisaleh atalarının hörmətinə onları bağışlayacaq, dərəcələrini artıracaq. Hədislərinin birində Peyğəmbər (s) belə buyurmuşdur: “İnsan Cənnətə daxil olduğu vaxt ata, ana, həyat yoldaşı və övladlarını axtaracaq. Ona deyiləcək: “Onlar sənin dərəcənə çatmayıblar”. Deyəcək: “Ya Rəbbim! Mən özümə və onlara görə əməl etmişəm.” Bu zaman övladlarının ona qovuşdurulmasına əmr veriləcək.” Övladların atanın dərəcəsinə yüksəlməsi məsələsində belə təsəvvür oluna bilər ki, atanın əməllərindən götürülüb övlada verilir. Ancaq ayənin davamında belə buyurulur: “Biz onların əməllərindən heç nə əskiltmirik”. Sonda isə belə buyurulur: “Hər kəs öz əməlinin girovundadır.” Buna görə də möminlərin əməllərinin və mükafatlarının azalıb-əskilməməsi heç də təəccüblü deyil. Çünki bu əməllər hər zaman insanla birlikdədir. Əgər Allah onların övladlarına lütfkarlıq və mərhəmət göstərib onları Cənnətdə təqvalılara qovuşdurursa, bu, Cənnətdəkilərin əməllərindən kəsilməsi nəticəsində baş vermir.[4] Mirvari kimi xidmətçilər: Allah Cənnət əhlinin nemətlərini tam edib, onlara hər şey verib, o cümlədən onlara yüksək səviyyədə xidmət göstərən xidmətçilər, ətraflarında dövrə vuran, onları pak şərabla sirab edən saqilər bəxş edib. Zahiri gözəllikləri, incə davranışları, gözəl əxlaqları, Cənnət əhlini elə məftun edəcək ki, dünyada olarkən Allaha itaət yolunda qatlaşdıqları bütün ağrı-acıları unudacaqlar. Quranın çox ayələrində Cənnətin xidmətçiləri sədəf içində olan mirvariyə bənzədilmişdir. Çünki bu gövhər o qədər şəffaf, gözəl və tərdir ki, ona heç bir hədd təyin etmək olmur. Sədəfdən çıxarılarkən isə o tamamilə başqa cür olur. Cənnətin xidmətçiləri də o qədər gözəl, ağbəniz və səfalıdırlar ki, sanki sədəfdən yeni çıxmış mirvarini xatırladırlar. “Onlar üçün” ifadəsi Cənnət sakinlərinin hər birinin özünə məxsus olan xidmətçiləri olduğunu göstərir. Cənnət qəm-qüssə yeri olmadığı üçün bu xidmətçilər Allahın xüsusi bəndələrinə xidmət göstərməkdən xüsusi zövq alacaqlar. Bir məsələni də qeyd etməliyik ki, “qılman” mənası qul deyil, yeniyetmə olan “qulam” sözünün cəmidir. Məlumdur ki, bu yaşda olanlar çevik, aktiv, şad və gülərüz olurlar. Ayə və hədislərə görə Cənnətdə ümumiyyətlə, xidmətçiyə ehtiyac olmayacaq. Nə istəyəcəklərsə, dərhal ona nail olacaqlar. Ancaq bu, Cənnət sakinlərinə qarşı Allah tərəfindən göstərilən yüksək hörmət və qayğının göstəricisidir. Bu ayədə onların konkret hansı xidmətləri göstərəcəkləri qeyd edilməsə də, digər ayələr onların işinin Cənnət sakinlərinə xidmət göstərmək, onlara növbənöv dadlı Cənnət içkiləri və yeməkləri verməkdən ibarət olduğu qeyd edilmişdir. Bir nəfər Peyğəmbərdən (s): “Xidmətçilər sədəfdəki mirvari kimidirlərsə, bəs xidmət göstərdikləri necədir?” – deyə soruşduqda buyurur: “Canım əlində olana and olsun ki, xidmət göstərilənlərin xidmətçilərdən üstünlüyü on dörd gecəlik ayın digər ulduzlardan üstünlüyü kimidir.”[5] Bu əməlləri onlara öz ağılları əmr edir, ya onlar həddi aşmış adamlardır? Ya onlar: “Quranı yalandan Allahın adına çıxırsan!” – deyirlər? Xeyr, onlar iman gətirmirlər. Əgər doğru söyləyirlərsə, onda ona (Qurana) bənzər bir kəlam gətirsinlər. Bəlkə onlar heçdən yaranıblar? Ya onlar öz-özlərini yaradıblar? Ya onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar yəqinlik axtarışında deyillər. Sənin Rəbbinin xəzinələrimi onlardadır? Ya onlar bütün kainatın hakimidirlər? Yoxsa onların, üstünə çıxıb vəhyin sirlərini dinlədikləri bir nərdivanlarımı vardır? Əgər onlardan bu iddiada olan varsa, qoy onda aydın bir dəlil gətirsin! Yoxsa qızlar Onun, oğlanlar isə sizindir? Yoxsa sən onlardan ağır yükü altında qaldıqları bir mükafat istəyirsən? Yoxsa onlar qeybi bilir və ona əsasən yazırlar? Yoxsa səninlə bağlı mənfur bir plan hazırlayırlar? Amma kafirlər bilsinlər ki, özləri o planın toruna düşəcəklər. Yoxsa onların Allahdan başqa bir məbudları var? Allah onların qoşduqları şəriklərdən uzaqdır. Əgər onlar göydən bir daş parçasının düşdüyünü görsələr: “Bu, topa buluddur!” – deyərlər. Sən onları ölümləri ilə görüşəcəkləri günə qədər tərk et! O gün tədbirləri onlara heç bir fayda verməyəcək və onlara kömək göstərilməyəcəkdir. Zalımlar üçün ondan qabaq bir əzab var. Lakin onların çoxu (bunu) bilmir. Rəbbinin hökmünün təbliğində dözümlü ol! Sən Bizim tam mühafizəmiz altındasan. Qalxdıqda Rəbbinə həmd və tərif de! Habelə gecə vaxtı Ona tərif de, bir də ulduzlar batandan sonra (səhər açılanda)! ————————————————————————————- Əgər doğru deyirlərsə, Qurana bənzər bir kəlam gətirsinlər: Bu, Quran möcüzəsini açıq şəkildə bəyan edən ayələrdən biridir, məzmunu təkcə Peyğəmbərin (s) dövrünə xas deyil. Cümlədəki xitab Quranın vəhy olması ilə bağlı şəkk-şübhəsi olan hər kəsə şamildir. Bu və eyni məzmunlu ayələrdə Quranın çağırış nidası çox yüksək olmuşdur. Peyğəmbərin (s) seçildiyi gündən və Quranın bu iddiasından bu vaxta qədər on dörd əsr keçir, bu müddət ərzində ona müsbət cavab verən tapılmamışdır. Doğrusu, nə üçün alimlər, xüsusilə uzun illər İslama qarşı təbliğata böyük vəsait xərcləyən kilsə xadimləri və yəhudilər Quranla mübarizəyə qalxmaq, “Qurana bənzər bir kəlam gətirsinlər” iddiasına cavab olaraq bir kəlam təqdim etmələri üçün mallarının bir hissəsini alim, ədib və söz bilicilərinin ixtiyarına vermirlər? Cavab aydındır. Quranın bu ümumi ecazkarlığı səmavi vəhyin orijinallığının canlı şahididir.[6] Peyğəmbərin (s) tam mühafizəsi: Ayənin ərəbcə orijinalındakı “sən bizim gözlərimiz önündəsən” cümləsi çox incə məna ifadə edir, həm Allahın elmindən xəbər verir, həm də Onun tam himayəsini və lütfkarlığını göstərir. Belə ki, insan böyük bir varlığın nəzarət etdiyini, himayəsində olanın bütün səy və fəaliyyətlərini gördüyünü, onu düşməndən qoruduğunu hiss etsə, həm özündə güc tapar, həm də daha çox məsuliyyətli olar.[7] 48-49. Allaha təriflər söylənilən vaxt: Allahla dərdləşmək, Ona ibadət etmək, təriflər söyləmək, pak və müqəddəs olduğunu etiraf etmək insana rahatlıq gətirdiyi üçün Allah-taala səbir və dözümlü olmaq göstərişi verdikdən sonra buyurur: “Qalxdıqda Rəbbinə həmd və tərif de!” – Sübh vaxtları ibadət etmək və namaz qılmaq üçün qalxanda, vacib namaz qılmaq üçün yuxudan qalxanda, məclis və yığıncaqlardan qalxanda Ona həmd və tərif de, ruhuna və canına Ona həmd və tərif deməklə işıq və səfa bəxş et, dilini Onu xatırlamaqla xoş ətirli et, Onu xatırlamaqdan yardım al, düşmənin xəyanətlərinə qarşı mübarizəyə hazır ol. Hədislərin birində belə deyilir: Peyğəmbər (s) məclisdən qalxarkən buyurdu: “Ey mənim Allahım, Sən ucasan, Sənə həmd edərək Səndən başqa məbud olmadığına şahidlik edirəm, Səndən bağışlanma diləyirəm, Sənə tövbə edirəm.” Soruşdular: Bunlar nədir belə, deyirsən? Buyurdu: “Bunlar Cəbrailin mənə öyrətdikləri, məclisdə baş verənlərin kəffarəsidir.” Surənin son ayəsində belə buyurulur: “Gecə vaxtı Ona tərif de, bir də ulduzlar batandan sonra.” Təfsirçilərin çoxu “gecə vaxtı ona tərif de” cümləsi ilə gecə namazının, “ulduzlar batandan sonra” ifadəsi ilə dan yeri sökülməzdən əvvəl, ulduzlarn batdığı vaxt qılınan sübh namazının nafiləsinə işarə edildiyini qeyd etmişlər. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Sübh namazının iki rükət nafiləsi dünya və dünyada olanların hamısından yaxşıdır.”[8] [1] Nümunə, 22, səh.384 [2] Nümunə, c.22, səh.408 [3] Nümunə, c.22, səh.411 və Əl-Mizan, c.19, səh.6 [4] Nümunə, c.22, səh.427 [5] Pəyame-Quran, c.6, səh.265 [6] Nümunə, c.22, səh.449 [7] Nümunə, c.22, səh.467 [8] Nümunə, c.22, səh.467

1 Oxu

Məqalələr