Məqalələr

Qurani-Kərimdə Təbiət və Kainat Haqqında İfadələr: Müasir Elmi Biliklərlə Müqayisəli Təhlil

Qurani-Kərimdə Təbiət və Kainat Haqqında İfadələr: Müasir Elmi Biliklərlə Müqayisəli TəhlilXülasəBu məqalədə Qurani-Kərimdə kainat, Yer, canlılar, insanın embrional inkişafı, su, atmosfer, dənizlər, dağlar və digər təbiət hadisələri haqqında verilən bəzi ifadələr müasir elmi biliklərlə müqayisəli şəkildə araşdırılır. Tədqiqatın əsas məqsədi Quran ayələrini müasir elmi nəzəriyyələrə məcburi şəkildə uyğunlaşdırmaq deyil, mətnin təbiət hadisələri haqqında ifadələrinin müasir elmi müşahidələrlə hansı səviyyədə əlaqələndirilə biləcəyini müəyyən etməkdir.Araşdırmada xüsusilə kainatın genişlənməsi, həyatın su ilə əlaqəsi, embrional inkişaf, dənizlərin xüsusiyyətləri, atmosferin qoruyucu funksiyası, küləklərin tozlanmadakı rolu, Günəşin hərəkəti və canlıların davranışı kimi mövzular nəzərdən keçirilir. Nəticələr göstərir ki, bəzi Quran ifadələri müasir elmi biliklərlə maraqlı paralellər təşkil edir. Bununla yanaşı, belə paralellərin elmi sübut kimi təqdim edilməsi metodoloji baxımdan ehtiyat tələb edir. Buna görə Quranın elmi aspektlərinin öyrənilməsində həm mətnin ilkin mənası, həm klassik təfsir, həm də müasir elmi məlumatlar birlikdə nəzərə alınmalıdır.Açar sözlər: Qurani-Kərim, elm, təbiət, kainat, kosmologiya, embriologiya, biologiya, geologiya, müqayisəli təhlil.1. GirişElm insanın kainatı, canlı aləmi və təbiət hadisələrini sistemli şəkildə öyrənməsinin əsas vasitələrindən biridir. Din isə insanın varlıq, yaradılış, həyatın mənası və insanın kainatdakı mövqeyi haqqında suallarına cavab verən mühüm düşüncə sistemlərindən biridir.Qurani-Kərim yalnız ibadət və əxlaq məsələlərindən deyil, eyni zamanda göylərdən, Yerdən, canlılardan, sudan, insanın yaradılışından, gecə və gündüzdən, yağışdan, dənizlərdən və digər təbiət hadisələrindən də bəhs edir.Bu baxımdan Quranın təbiət haqqında ifadələrinin müasir elmlə müqayisəsi maraqlı tədqiqat istiqamətlərindən biridir. Lakin burada mühüm metodoloji məsələ meydana çıxır: Quran elmi dərslik deyil. Buna görə ayələrin məqsədini yalnız müasir elmi nəzəriyyələrin təsdiqi kimi qəbul etmək düzgün olmaz.Bu məqalədə əsas yanaşma belədir: əvvəlcə Quran ayəsinin məzmunu müəyyən edilir, daha sonra həmin ifadənin müasir elmi biliklərlə mümkün əlaqəsi araşdırılır və nəhayət, bu əlaqənin elmi baxımdan nə dərəcədə əsaslandırıla bildiyi qiymətləndirilir.2. Kainatın genişlənməsiQurani-Kərimin Zariyat surəsinin 47-ci ayəsində belə buyurulur:وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَMəna etibarilə ayədə göyün qüdrətlə qurulmasından və onun genişləndirilməsindən bəhs edilir.Müasir kosmologiyada kainatın genişləndiyi qəbul edilir. XX əsrdə aparılan astronomik müşahidələr uzaq qalaktikaların bir-birindən uzaqlaşdığını göstərmiş və bu müşahidələr genişlənən kainat modelinin inkişafına səbəb olmuşdur.Bu səbəbdən ayədəki “genişləndiririk” ifadəsi bəzi müasir tədqiqatçılar tərəfindən kainatın genişlənməsi ilə əlaqələndirilir.Lakin qeyd edilməlidir ki, ərəb dilindəki “musiun” ifadəsinin klassik təfsirlərdə müxtəlif mənaları vardır. Buna görə ayəni yalnız müasir kosmoloji termin kimi qəbul etmək metodoloji baxımdan mübahisəlidir.3. Kainatın ilkin vahid vəziyyətiƏnbiya surəsinin 30-cu ayəsində göylərlə Yerin bir-biri ilə bağlı vəziyyətdə olduğu və daha sonra ayrıldığı bildirilir:أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَاMüasir kosmologiyada kainatın ilkin dövrünün son dərəcə sıx və isti vəziyyətdə olduğu nəzəriyyələri mövcuddur.Ayədəki “rətq” və “fətaq” sözlərinin “bitişik olmaq” və “ayırmaq” mənaları daşıması bu ayənin kainatın başlanğıcı ilə əlaqələndirilməsinə səbəb olmuşdur.Bununla belə, ayənin kosmoloji nəzəriyyənin birbaşa elmi təsviri olduğunu iddia etmək üçün əlavə hermenevtik və tarixi əsaslandırma tələb olunur.4. Həyatın su ilə əlaqəsiƏnbiya surəsinin 30-cu ayəsində:وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ— “Hər bir canlı şeyi sudan yaratdıq” məzmunlu ifadə yer alır.Müasir biologiyada su canlı orqanizmlərin əsas komponentlərindən biri hesab edilir. Hüceyrə daxilində gedən çoxsaylı biokimyəvi proseslər su mühitində baş verir.Astrobiologiyada da maye su həyat üçün əsas potensial şərtlərdən biri hesab edilir.Bu baxımdan ayənin ifadəsi həyat və su arasındakı fundamental əlaqə ilə diqqətəlayiq paralel təşkil edir.5. İnsan embrionunun inkişafıMuminun surəsinin 12–14-cü ayələrində insanın yaradılışı müxtəlif mərhələlərlə təsvir olunur:nütfə,ələqə,mudğə,sümük,sümüyün ətlə örtülməsi.Müasir embriologiya insan embrionunun bir sıra ardıcıl inkişaf mərhələlərindən keçdiyini göstərir.Quran terminlərinin müasir embrioloji mərhələlərlə eyniləşdirilməsi məsələsində müxtəlif elmi və dini yanaşmalar mövcuddur. Buna görə burada terminoloji uyğunluqların diqqətlə və ərəb dilinin klassik istifadəsi nəzərə alınmaqla araşdırılması vacibdir.6. Dağlar və Yer qabığının quruluşuNəbə surəsinin 6–7-ci ayələrində dağlar “mıxlar” adlandırılır:وَالْجِبَالَ أَوْتَادًاMüasir geologiyada dağ sistemlərinin yalnız yer səthində görünən hissədən ibarət olmadığı, bəzi dağların yer qabığının dərinliklərinə uzanan strukturlara malik olduğu məlumdur.Bu səbəbdən dağların “mıx” formasında təsviri bəzi müəlliflər tərəfindən onların geoloji quruluşu ilə əlaqələndirilir.Lakin “dağlar Yer kürəsini hərəkətsiz saxlayan mismarlardır” formasında sadələşdirilmiş nəticə müasir geologiyanın mövqeyini tam əks etdirmir.7. Dənizlər arasında sərhədRəhman surəsinin 19–20-ci ayələrində iki dənizin qarşılaşmasından və onların arasında maneə olmasından danışılır:مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِبَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِOkeanoqrafiyada müxtəlif temperatur, duzluluq və sıxlığa malik su kütlələri arasında keçid zonaları mövcuddur. Bu zonalar su kütlələrinin xüsusiyyətlərinin dərhal eyniləşmədiyi sərhədlər yarada bilər.Quranın “bərzəx” ifadəsi bu hadisə ilə əlaqələndirilə bilər. Lakin burada da ayənin konkret olaraq müasir okeanoqrafik mexanizmi təsvir etdiyini iddia etməkdən çəkinmək lazımdır.8. Dənizin dərinliklərində qaranlıqNur surəsinin 40-cı ayəsində dərin dənizlərdə qaranlığın qat-qat olmasından bəhs edilir:أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّMüasir okeanoqrafiya göstərir ki, günəş işığı suyun dərinliyinə endikcə sürətlə azalır və müəyyən dərinliklərdə təbii işıq çox zəif olur və ya praktiki olaraq yox olur.Ayənin “qat-qat qaranlıq” ifadəsi bu fiziki hadisə ilə maraqlı şəkildə müqayisə edilə bilər.9. Dənizlərdə daxili dalğalarEyni ayədə:مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ— “dalğa üzərində dalğa” ifadəsi işlədilir.Müasir okeanoqrafiyada səth dalğalarından əlavə, müxtəlif sıxlıqdakı su təbəqələri arasında yaranan daxili dalğalar da müşahidə olunur.Bu fakt Quran ifadəsinin müasir okeanoqrafiya ilə müqayisəsinə imkan verir.10. Atmosferin qoruyucu funksiyasıƏnbiya surəsinin 32-ci ayəsində göy “qorunmuş tavan” kimi təqdim edilir:وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًاYer atmosferi planetimizi ultrabənövşəyi şüalanmanın müəyyən hissəsindən qoruyur, temperaturun tənzimlənməsində iştirak edir və meteoroloji proseslərin formalaşmasına imkan yaradır.Bundan əlavə, Yer maqnitosferi Günəş küləyinin yüklü hissəciklərinin təsirinin qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.Bu səbəbdən “qorunmuş tavan” ifadəsi Yer ətrafındakı qoruyucu sistemlərlə müqayisə edilə bilər.11. Günəşin hərəkətiYasin surəsinin 38-ci ayəsində Günəşin hərəkətindən bəhs edilir:وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَاMüasir astronomiyaya görə Günəş sabit və hərəkətsiz obyekt deyil. O, Süd Yolu qalaktikasının mərkəzi ətrafında böyük sürətlə hərəkət edir.Buna görə ayədə Günəşin “axması/hərəkət etməsi” ifadəsi müasir astronomik biliklərlə uyğunlaşdırıla bilər.12. Ayın və Günəşin fərqli şəkildə təqdim edilməsiYunus surəsinin 5-ci ayəsində Günəş üçün “ziya”, Ay üçün isə “nur” ifadələri işlədilir.Müasir astronomiyada Ayın öz işığını yaratmadığı və müşahidə etdiyimiz Ay işığının Günəşdən gələn işığın əks olunması olduğu məlumdur.Bu terminoloji fərq Quranın Günəş və Ayı fərqli işıq anlayışları ilə təqdim etməsi baxımından diqqət çəkir.13. Yağış və su dövranıQuranda yağışın yaranması və buludların hərəkəti ilə bağlı müxtəlif ayələr mövcuddur. Məsələn, Rum surəsinin 48-ci ayəsində küləklərin buludları hərəkət etdirməsindən və yağışın meydana gəlməsindən bəhs olunur.Müasir meteorologiyada küləklər su buxarı və bulud sistemlərinin hərəkətində mühüm rol oynayır.Bu baxımdan Quranın yağış hadisəsini külək, bulud və su ilə əlaqəli şəkildə təqdim etməsi diqqətəlayiqdir.14. Küləklərin tozlanmadakı roluHicr surəsinin 22-ci ayəsində:وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَifadəsi işlədilir.“Ləvaqih” sözü “dölləndirən/tozlandıran” mənaları ilə əlaqələndirilir.Müasir botanika göstərir ki, çoxsaylı bitkilərdə külək tozcuqların bir bitkidən digərinə daşınmasında mühüm rol oynayır.Bu səbəbdən ayənin ifadəsi bitkilərin küləklə tozlanması hadisəsi ilə müqayisə edilə bilər.15. Arıların sosial davranışıNəhl surəsinin 68–69-cu ayələrində arıya müraciət edilir və onun müxtəlif yerlərdən qida toplaması haqqında danışılır.Müasir biologiya arı koloniyalarında yüksək səviyyədə təşkilatlanmış sosial davranışların olduğunu göstərir. Arılar qida mənbələrinin yerini digər arılara müxtəlif siqnallarla çatdıra bilirlər.Bu nümunə Quranın canlıların davranışına diqqət çəkən ifadələrindən biridir.16. Qarışqaların ünsiyyətiNəml surəsinin 18-ci ayəsində bir qarışqanın digər qarışqalara xəbərdarlıq etməsindən bəhs olunur.Müasir entomologiyada qarışqaların kimyəvi siqnallar, toxunma və digər vasitələrlə mürəkkəb ünsiyyət sisteminə malik olduğu məlumdur.Bu baxımdan ayədəki qarışqa davranışı ilə müasir entomoloji müşahidələr arasında maraqlı paralel mövcuddur.17. Heyvan südünün bioloji mənşəyiNəhl surəsinin 66-cı ayəsində heyvanların bədənində südün yaranması haqqında ifadə vardır.Müasir fiziologiyaya görə süd vəzilərində südün komponentlərinin sintezi üçün qan dövranı vasitəsilə daşınan qida maddələrindən istifadə edilir.Ayənin südün yaranmasını heyvanın həzm sistemi və qan dövranı ilə əlaqələndirən ifadəsi fizioloji proseslərlə müqayisə edilə bilər.18. İnsan beyninin frontal nahiyəsiƏləq surəsinin 15–16-cı ayələrində insanın “yalançı və günahkar kəkili/alın nahiyəsi” haqqında ifadə işlədilir.Müasir neyroelm frontal beyin sahələrinin qərarvermə, davranışın idarə olunması, planlaşdırma və sosial davranış kimi funksiyalarda iştirak etdiyini göstərir.Bu səbəbdən bəzi tədqiqatçılar ayədəki “nəsiyə” ifadəsini beynin frontal nahiyəsi ilə əlaqələndirmişlər.Lakin bu əlaqənin Quran ayəsinin ilkin və əsas mənası kimi qəbul edilməsi ayrıca təfsir məsələsidir.19. Yer kürəsinin formasıZumər surəsinin 5-ci ayəsində gecənin gündüzün, gündüzün isə gecənin üzərinə “bürünməsi” ifadəsi işlədilir:يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ“Kəvvərə” felinin əsas mənalarından biri bir şeyi yuvarlaq formada dolamaqdır.Bu ifadə bəzi müasir müəlliflər tərəfindən Yer kürəsinin sferik forması ilə əlaqələndirilir. Lakin klassik təfsirlərdə ayənin əsas mövzusu gecə və gündüzün bir-birini əvəz etməsidir.20. Elmi və dini mətnlərin əlaqələndirilməsində metodoloji prinsipQuran və elm arasındakı əlaqəni araşdırarkən üç əsas prinsip nəzərə alınmalıdır.Birincisi, ayənin ərəb dilindəki ilkin mənası müəyyən edilməlidir.İkincisi, klassik və müasir təfsirlər müqayisə edilməlidir.Üçüncüsü, ayənin müasir elmi faktla uyğunluğu müəyyən edilərkən müasir elmin nəticəsinin həqiqətən möhkəm və geniş qəbul edilmiş məlumat olub-olmadığı yoxlanmalıdır.Bu metodoloji yanaşma “elm dəyişərsə, Quranın mənası da dəyişir” kimi problemlərin qarşısını almağa kömək edir.NəticəAparılan müqayisəli təhlil göstərir ki, Qurani-Kərimdə kainatın quruluşu, göy cisimləri, Yer, su, canlılar, insanın yaradılışı və müxtəlif təbiət hadisələri haqqında çoxsaylı ifadələr mövcuddur.Kainatın genişlənməsi, həyatın su ilə əlaqəsi, embrional inkişaf, dənizlərin xüsusiyyətləri, atmosferin qoruyucu funksiyası, küləklərin bitkilərin tozlanmasındakı rolu, Günəşin hərəkəti və heyvanların sosial davranışı kimi mövzular müasir elmi biliklərlə müqayisə edildikdə diqqətəlayiq paralellər meydana çıxır.Bununla yanaşı, bu paralellərin hamısını “müasir elmi kəşflərin Quranda əvvəlcədən tam və texniki formada verilməsi” kimi təqdim etmək elmi metod baxımından düzgün olmaz. Daha ehtiyatlı yanaşma Quranın təbiət haqqında ifadələrinin müasir elmi biliklərlə müqayisəli hermenevtik təhlilidir.Beləliklə, Quran və elm münasibətinin araşdırılması həm dini mətnin dil və təfsir xüsusiyyətlərinin, həm də müasir elmin metodoloji sərhədlərinin nəzərə alınmasını tələb edir. Bu yanaşma dini mətnə hörmətlə yanaşı, elmi obyektivliyi də qorumağa imkan verir.

İman elmi abad edir: elmin həyatı, inkişafı və insanın tərbiyəsində imanın rolu

İslam düşüncəsində elm yalnız məlumat əldə etmək və müəyyən nəzəri məsələləri öyrənmək vasitəsi deyil. Elm insanı həqiqətə, kamilliyə və məsuliyyətə yönəldən mühüm bir vasitədir. Lakin elmin insan və cəmiyyət üçün həqiqi fayda doğurması onun hansı məqsədlə əldə edilməsindən və hansı mənəvi əsaslar üzərində qurulmasından asılıdır.İslam mənbələrində elm ilə iman, bilik ilə əxlaq, təhsil ilə insanın mənəvi tərbiyəsi bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. Bu baxımdan İmam Əlinin (ə) «بِالإِيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ» — “İman vasitəsilə elm abad olur” məzmunundakı kəlamı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Bu ifadə göstərir ki, elmin həqiqi dəyəri yalnız onun mövcudluğunda deyil, həm də onun qorunması, inkişaf etdirilməsi və insanlığın xeyrinə istiqamətləndirilməsindədir. Elm imanla birləşdikdə insanı və cəmiyyəti qurur; imandan uzaqlaşdıqda isə elm öz məqsədindən kənara çıxa və hətta dağıdıcı nəticələr doğura bilər.1. İslam dünyagörüşündə elmin başlanğıcıQurani-Kərimdə Allah-Təala Özünü insanın və bəşəriyyətin müəllimi kimi təqdim edir. Elm və təlim məsələsinin Quranda xüsusi yer tutması təsadüfi deyil. İlk insanın yaradılışı ilə bağlı olaraq buyurulur:«وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا»“Allah Adəmə bütün adları öyrətdi.”(Bəqərə, 2:31)Bu ayə insanın yaradılışında elmin mühüm rol oynadığını göstərir. İnsan yalnız fiziki varlıq deyil; onu digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də öyrənmək, dərk etmək, mənalandırmaq və əldə etdiyi biliyi inkişaf etdirmək qabiliyyətidir.Qurani-Kərimin başqa bir ayəsində isə belə buyurulur:«الرَّحْمَٰنُ ۝ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ۝ خَلَقَ الْإِنسَانَ ۝ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ»“Rəhman olan Allah Qur’anı öyrətdi. İnsanı yaratdı. Ona bəyan etməyi öyrətdi.”(Rəhman, 55:1–4)Bu ayələrin ardıcıllığı diqqətəlayiqdir. Burada rəhmət, təlim, insanın yaradılması və bəyan bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur.2. Rəhmət və elm arasındakı əlaqəQurani-Kərimdə “ər-Rəhman” adının “Qur’anı öyrətdi” ifadəsindən əvvəl gəlməsi mühüm mənəvi məna daşıyır. Buradan belə nəticə çıxarmaq mümkündür ki, İslam baxımından təlim prosesi yalnız bilik ötürülməsi deyil; o, rəhmət və insanın mənəvi inkişafı ilə əlaqəli bir prosesdir.Əgər elm insanı mərhəmətə, ədalətə, məsuliyyətə və həqiqətə aparırsa, həmin elm öz həqiqi funksiyasını yerinə yetirir. Əksinə, elm əxlaqdan və mənəvi məsuliyyətdən ayrıldıqda onun insan həyatına gətirdiyi fayda məhdudlaşır.Bu baxımdan müəllim yalnız məlumat verən şəxs deyil. Həqiqi müəllim öz biliyi ilə yanaşı, insanlıq, məsuliyyət, ədalət və mərhəmət nümunəsi də təqdim etməlidir.3. Elm insan yaratmalıdırQurandakı “O, insanı yaratdı və ona bəyanı öyrətdi” ardıcıllığı elmin məqsədi haqqında mühüm düşüncə yaradır. Burada bəyan — insanın düşündüyünü ifadə etməsi, danışması, yazması və biliyi başqalarına çatdırması kimi başa düşülə bilər.Lakin hər danışıq həqiqi “bəyan” deyildir. İnsan yalnız danışmaq qabiliyyətinə malik olduğuna görə onun hər sözü hikmətli və faydalı hesab edilə bilməz.Həqiqi bəyan insanın daxili dünyası, biliyi və mənəvi məsuliyyəti ilə əlaqəlidir. Buna görə də:Rəhmət → elm və təlim → insanın formalaşması → düzgün bəyanardıcıllığı insan tərbiyəsinin mühüm prinsiplərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.İnsan Qurani dəyərlərlə formalaşdıqda onun dili və qələmi də cəmiyyətə fayda verməyə başlayır.4. Elm və iman: iki ayrılmaz sütunİslam düşüncəsində elm və iman bir-birinə alternativ deyil. Əksinə, onlar bir-birini tamamlayan iki əsas sütundur.Elm insana nəyi bilməli olduğunu, iman isə həmin biliyin nə üçün və hansı məqsədlə istifadə edilməli olduğunu göstərir.Elm insanın qarşısında imkanlar açır, iman isə bu imkanların istifadəsinə mənəvi istiqamət verir.Məsələn, elmi və texnoloji inkişaf insanın böyük imkanlar əldə etməsinə səbəb ola bilər. Lakin bu imkanların insanlığın xeyrinə, yoxsa zərərinə istifadə edilməsi yalnız texniki biliklə müəyyən olunmur. Burada əxlaq, vicdan, məsuliyyət və iman mühüm rol oynayır.Deməli, elm güc verir, iman isə həmin gücə istiqamət verir.5. “İman elmi abad edir” prinsipinin mənasıİmam Əliyə (ə) aid edilən:«بِالإِيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ»— “İman vasitəsilə elm abad olur”ifadəsi elmin davamlılığı və faydalılığı baxımından dərin məna daşıyır.Elm də digər ictimai və mədəni institutlar kimi inkişaf etməyə, yenilənməyə və qorunmağa ehtiyac duyur. Elmi biliklərin toplanması kifayət deyil. Onların düzgün istiqamətdə tətbiqi, yeni nəsillərə ötürülməsi və insanlığın rifahına xidmət etməsi də zəruridir.Bu baxımdan iman elmin “mənəvi təmiri” funksiyasını yerinə yetirir.İman:Elmin məqsədini müəyyənləşdirir;Alimi məsuliyyətli olmağa çağırır;Elmin insanlığa xidmət etməsini təmin edir;Biliyin mənəvi dəyərlərdən ayrılmasının qarşısını alır;Elmin davamlı inkişafına mənəvi motivasiya yaradır.Beləliklə, iman elmi məhdudlaşdıran deyil, onu məqsədli, məsuliyyətli və faydalı edən amil kimi çıxış edir.6. Elm, əməl və cəmiyyətin abadlaşmasıElmin yalnız nəzəri səviyyədə qalması onun bütün imkanlarının reallaşmasına imkan vermir. Elm əmələ çevrildikdə cəmiyyətin həyatına təsir göstərir.Bu baxımdan elmi inkişafın üç mərhələsini qeyd etmək olar:Bilik → düzgün əməl → ictimai abadlıqİnsan bildiyi həqiqətə uyğun hərəkət etdikdə elm onun həyatında canlı qüvvəyə çevrilir. Əgər bilik əməli davranışa çevrilmirsə, onun cəmiyyətə təsiri məhdud qalır.Məhz buna görə İslam ənənəsində alim yalnız çox bilən insan kimi deyil, bildiyi ilə yaşayan və onu düzgün istiqamətdə tətbiq edən şəxs kimi dəyərləndirilir.7. Hövzə və universitet: məqsəd birdirİslam sivilizasiyasının tarixində dini elmlərlə digər elmlər arasında bu gün mövcud olan sərhədlər həmişə eyni formada olmayıb. Keçmişdə bir çox böyük alim həm dini elmlərə, həm də riyaziyyat, astronomiya, fəlsəfə, tibb və digər sahələrə yiyələnmişdir.Şeyx Bəhai kimi alimlərin elmi irsi bunun mühüm nümunələrindən biridir.Bu gün hövzə və universitet müxtəlif ixtisaslaşma sahələri kimi fəaliyyət göstərsə də, onların əsas məqsədlərindən biri ortaqdır: insanın və cəmiyyətin inkişafına xidmət etmək.Hövzə mənəvi və dini bilikləri, universitet isə müxtəlif elmi və peşəkar bilikləri inkişaf etdirə bilər. Lakin hər iki sahənin insanın həqiqət axtarışına və cəmiyyətin rifahına xidmət etməsi əsas şərtdir.8. Tarixi olmayan elm və həqiqət axtarışıElmin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun həqiqəti axtarmasıdır. İnsan özünü, kainatı və insanın kainatdakı yerini dərk etməyə çalışır.İslam dünyagörüşündə bu axtarış yalnız maddi dünyanın öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. İnsan:öz mahiyyətini;dünyanın quruluşunu;insan ilə kainat arasındakı əlaqəni;həyatın məqsədini;insanın Yaradan qarşısındakı məsuliyyətinidərk etməyə çalışmalıdır.Bu baxımdan elm insanın varlıq haqqında dünyagörüşünü genişləndirməlidir. Biliyin yalnız texniki nəticələrə çevrilməsi onun bütün fəlsəfi və mənəvi imkanlarını əhatə etmir.9. Faydalı elm anlayışıİslam baxımından hər bilik eyni dərəcədə faydalı hesab edilmir. Faydalı elm insanı həqiqətə yaxınlaşdıran, onun məsuliyyət hissini gücləndirən və cəmiyyətin inkişafına xidmət edən elmdir.Bu mənada elm insanın özünü tanımasına da kömək etməlidir.İnsan özünü tanıdıqca məsuliyyətini daha yaxşı dərk edir. Dünyanı tanıdıqca onun qanunauyğunluqlarını anlayır. Yaradanla münasibətini dərk etdikcə isə biliyinin və imkanlarının qarşısında mənəvi məsuliyyət hiss edir.Beləliklə, həqiqi elm yalnız “nədir?” sualına deyil, həm də “nə üçün?” və “necə istifadə edilməlidir?” suallarına cavab axtarır.10. Elm adamının mənəvi məsuliyyətiAlimin cəmiyyətdəki mövqeyi onun əldə etdiyi bilik qədər, həmin biliyə münasibəti ilə də müəyyən olunur.Alim öz biliyini:şöhrət;şəxsi üstünlük;hakimiyyət;maddi maraqüçün deyil, həqiqət və insanlığın xeyri üçün istifadə etməlidir.Bu baxımdan iman alimin daxili məsuliyyətini gücləndirən mühüm amildir.İmanlı alim üçün elm yalnız peşə deyil, həm də məsuliyyətdir. Onun yazdığı hər söz, verdiyi hər qərar və yetişdirdiyi hər tələbə gələcək cəmiyyətə təsir göstərə bilər.Nəticə“İman elmi abad edir” prinsipi elm və iman münasibətinə dair mühüm bir konsepsiyanı ortaya qoyur. Bu konsepsiyaya əsasən, elm insan həyatının inkişafı üçün zəruri olsa da, onun həqiqi dəyəri mənəvi məqsəd və məsuliyyətlə tamamlandıqda üzə çıxır.Qurani-Kərimin “Ər-Rəhman. Qur’anı öyrətdi. İnsanı yaratdı. Ona bəyanı öyrətdi” ayələri elm, insan və bəyan arasında dərin əlaqənin mövcudluğunu göstərir.Bu baxımdan təhsil sisteminin əsas məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək olmamalıdır. Əsas məqsəd bilikli, düşünən, məsuliyyətli, mərhəmətli və insanlığa xidmət edən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.Elm insanın əlində gücdür. İman isə həmin gücün istiqamətini müəyyən edən mənəvi meyardır.Ona görə də cəmiyyətin həqiqi inkişafı yalnız elmin çoxalması ilə deyil, elmin iman, əxlaq, məsuliyyət və əməl ilə birləşməsi ilə mümkündür.Başqa sözlə:Elm insanı gücləndirir, iman isə həmin gücü insanlığın xidmətinə yönəldir.Və məhz buna görə:“İman elmi abad edir.”

Hicrət – islam tarixinin başlanğıcı

Ərəb dilindən tərcüməsi «köçmək» deməkdir. Həzrət Mühəmmədin (s) Peyğəmbərliyinin 13-cü ilində Məkkədə müşriklərin zülm və əziyyətinin dözülməz həddə çatdığı bir şəraitdə müsəlmanların, onların da ardınca Peyğəmbərin Yəsrib (Mədinə) şəhərinə köçməsinə deyilir. Bundan əvvəl Yəsribdən gəlmiş nümayəndə heyəti Peyğəmbərlə iki dəfə beyət edərək (Əqəbə beyətləri), o həzrətə sığınacaq verməyi və İslamı qorumağı vəd etmişdi. Peyğəmbərin tapşırığı ilə əvvəlcə bütün müsəlmanlar Məkkəni tərk edib Mədinəyə köçdülər. Şəhərdə Peyğəmbərin özündən, Əbu Bəkrdən, Əli ibn Əbu Talibdən və Bəni-Haşim soyuna mənsub bir neçə qadından savayı müsəlman qalmamışdı. Məkkə müşrikləri müsəlmanların şəhəri tərk etmələrindən xəbər tutan kimi qərara gəldilər ki, Həzrət Mühəmmədin (s) əldə çıxmasına heç cür icazə verməsinlər. Bunun üçün ən yaxşı yol Onu öldürmək idi. Bəni-Haşimin qisas tələbini əngəlləmək üçün qərara aldılar ki, Məkkənin adlı-sanlı ailələrinin hər birindən nümayəndələr seçilsin, sonra onlar silahlanıb gecə Peyğəmbərin evinə hücum etsinlər və Onu öldürsünlər. Bu halda Mühəmmədin (s) qatili məlum olmayacaq, qohumları da Onun intiqamını kimdən alacaqlarını bilməyəcəklər. Müşriklər bu planı çox gizli saxlasalar da, Allah vəhy vasitəsilə öz Peyğəmbərini məsələdən agah etdi. Həzrət Mühəmməd (s) şəhəri təcili surətdə tərk etməyə hazırlaşdı. Təyin olunmuş gündə 40 nəfərlik sui-qəsd qrupu Peyğəmbərin evinin qarşısında pusqu qurub gecənin düşməsini gözləməyə başladı. Həzrət Mühəmməd (s) onların zənnini azdırmaq üçün öz əbasını əmisi oğlu Əli ibn Əbu Talibin əyninə geyindirdi və Onu öz əvəzində evdə saxladı. Əli bu təhlükəli anda Peyğəmbəri qorumaq təklifini canla-başla qəbul etdi. Bu münasibətlə Qurani-kərimin aşağıdakı ayəsi nazil oldu: «İnsanların eləsi də vardır ki, Allahın razılığını qazanmaq yolunda öz canını fəda edər. Allah öz bəndələrinə qarşı çox mehribandır» («Bəqərə», 207). Hava qaralanda Həzrət Mühəmməd Peyğəmbər (s) gizlicə evdən çıxdı. Sui-qəsdçilər Onun getməsini duymadılar, pəncərədən gördükləri şəxsin (Əlinin) Mühəmməd (s) olduğunu zənn edib arxayınlıqla pusqunu davam etdirdilər. Gecəyarı sui-qəsdçilər qapını sındırıb içəri soxuldular, lakin Peyğəmbərin yatağında Əli ibn Əbu Talibin yatdığını gördülər. Peyğəmbər isə əvvəlcədən qərarlaşdıqları yerdə Əbu Bəkrlə görüşüb, onunla birlikdə Məkkəni tərk etdi. Onlar məkkəlilərin zənnini azdırmaq üçün Yəsribə sarı deyil, əks tərəfə üz tutdular və Məkkənin cənubundakı Səvr dağının mağarasında gizləndilər. Allahın möcüzəsi ilə Peyğəmbər və Əbu Bəkr mağaraya daxil olandan sonra mağaranın girişini bir hörümçək torla örtdü, bir göyərçin də orada yuva qurub yumurtladı. İzi tutub mağaraya kimi gələn təqibçilər hörümçək torunu və göyərçini görəndə bu mağaraya çoxdan bəri insan girmədiyini zənn edib qayıtdılar. Həzrət Mühəmmədlə (s) Əbu Bəkr mağarada 3 gün qaldılar. Onların vəziyyəti aşağıdakı ayədə təsvir edilmişdir: «(Ey möminlər!) Əgər siz ona (Peyğəmbərə) kömək etməsəniz, Allah ona kömək göstərmiş olar. Necə ki, kafirlər onu (Məkkədən) iki nəfərdən biri olaraq çıxardıqları, hər ikisi mağarada olduğu və öz dostuna (Əbu Bəkrə): «Qəm yemə, Allah bizimlədir!» dediyi zaman göstərmişdi» («Tövbə», 40). Bu müddətdə onlar Əbu Bəkrin sürüsünü dağın ətəyində otaran Amir adlı çobanın verdiyi südlə, Əli ibn Əbu Talibin və Abdullah ibn Əbu Bəkrin hər gün gətirdiyi yemək payı ilə dolanırdılar. Mağaradan şəhərə dönərkən Əli və Abdullah irəlidə gedir, onların ardınca Amir qoyun sürüsünü gətirirdi. Buna görə yerdə insan ləpiri qalmır və yalnız qoyun sürüsünün keçməsi təsəvvürü yaranırdı. Bu səbəbdən ən bacarıqlı ləpirtanıyanlar belə, Peyğəmbərin gizləndiyi yeri tapa bilmirdilər. Üç gün tamam olduqdan İslam Peyğəmbəri və Əbu Bəkr bələdçinin müşayiəti ilə Yəsribə tərəf yollandılar. Bunun üçün Əbu Bəkr Məkkədəki sürüsündən iki dəvə gətizdirdi. Peyğəmbər halallıq naminə həmin dəvələrin qiyməti barədə onunla sövdələşdi və pul tapan kimi ödəyəcəyini bildirdi. Yolda Məkkə təqibçilərindən Süraqə adlı birisi təsadüfən onların izinə düşdü. O, atını düz Həzrət Mühəmməd Peyğəmbərin (s) üstünə səyirtdi. Bu zaman Allahın yardımı ilə möcüzə baş verdi: Süraqənin atı şahə qalxıb onu yerə çırpdı. Əzilmiş və silahı əlindən düşmüş Süraqə aman istəməyə məcbur oldu. Peyğəmbər Süraqəyə bu şərtlə aman verdi ki, onları gördüyünü heç kəsə deməsin. Süraqə verdiyi sözə əməl etdi; bunun sayəsində Peyğəmbər və səfər yoldaşları təhlükəsiz halda öz yollarına davam etdilər. Mədinəyə bir az qalmış quraqlıq nəticəsində heyvanlarının südü qurumuş bir qadına rast gəldilər. Peyğəmbərin duası ilə heyvanların südü qayıtdı. Bu iki hadisə: Süraqənin zərərsizləşdirilməsi və qoyunların bol süd verməsi Həzrət Mühəmməd Peyğəmbərin (s) hicrət yolunda göstərdiyi möcüzələrdən sayılır. Peyğəmbər Yəsribə birbaşa daxil olmayıb, şəhər kənarındakı Qüba kəndində dayandı. O həzrət hicri təqvimlə rəbiül-əvvəl ayının 1-də Məkkədən çıxıb, ayın 12-də Qübaya çatmışdır. Onun hicrət səfəri 12 gün davam etmişdir. Həzrət Mühəmməd (s) Məkkədə «əmin» (etibarlı, əmanətdar) ləqəbi ilə tanınırdı. Camaat öz qiymətli əşyalarını, mübahisəli əmlakını saxlamaq üçün Ona verirdi. Peyğəmbər hicrət edəndə evində xeyli əmanət pul və mal qalmışdı. Əli ibn Əbu Talib əmanətləri öz sahiblərinə təhvil verdi, sonra Məkkədə qalmış anası Fatimə bint Əsədi və Peyğəmbərin kiçik qızı Fatimeyi-Zəhranı da özü ilə götürüb şəhərdən çıxdı. Məkkə müşrikləri Ona mane olmaq istəsələr də, Əlinin şücaəti qarşısında tab gətirməyib geri dönməyə məcbur oldular. Əli himayəsində olanlarla birlikdə rəbiül-əvvəl ayının 15-də Qüba kəndinə çatıb Peyğəmbərə qoşuldu. Bu müddə ərzində artıq Qübada Peyğəmbərin başçılığı altında ilk məscidin bünövrəsi qoyulmuşdu. Həmin gün Həzrət Mühəmməd Peyğəmbər (s) Yəsribə daxil oldu. Yəsriblilər o həzrəti çox səmimi qarşıladılar. Peyğəmbər şəhərə yaxınlaşanda əllərində xurma budağı tutmuş yəsriblilər pişvaza çıxıb, bu münasibətlə qoşduqları nəğməni oxumağa başladılar: «Yəsrib kənarındakı təpələrdən on dörd gecəlik Ay üzümüzə doğdu (yəni Peyğəmbər şəhərimizə gəldi). Yer üzündə bircə nəfər dua edən mömin qalsa da, bu səadəti nəsib etdiyinə görə Allaha şükr etməlidir. Ey Allah tərəfindən bizə göndərilmiş Peyğəmbər, sənin əmrlərinə itaət etmək borcumuzdur”. Hər bir yəsribli müsəlman istəyirdi ki, Peyğəmbər onun evində qonaq qalsın. Amma Allahın Peyğəmbəri mübahisələrə son qoymaq məqsədilə elan etdi ki, Onun dəvəsinnin ovsarını sərbəst buraxsınlar; dəvə harada çöksə, Peyğəmbərin evi orada tikiləcək. Dəvə Yəsribin küçələrini gəzib, iki yetim uşağa aid sahədə yerə yatdı. Peyğəmbər həmin sahənin pulunu uşaqların hömayədarına ödədi. Burada ilk məscidi və Peyğəmbərin evini tikmək qərara alındı. Məscid və ev hazır olana kimi Həzrət Mühəmməd (s) yaxınlıqdakı Əbu Əyyub Ənsarinin evində yaşadı. Peyğəmbər Yəsribə köçdükdən sonra bu şəhəri «Mədinətün-nəbi» (Peyğəmbərin şəhəri) adlandırmağa başladılar. Sonralar şəhərə qısaca olaraq «Mədinə» (şəhər) dedilər. Həzrət Mühəmməd Peyğəmbərin (s) Məkkədən Mədinəyə hicrəti müsəlman təqviminin (hicri-qəməri təqvimin) başlanğıcı sayılır. Hicrət İslam taixində mühüm yerə malik olan hadisədir. Bu, əslində İslamın məhv olmaqdan, Peyğəmbərin də ölümdən xilas olma tarixidir. Hicrət ilk müsəlman icmasının yaranmasının başlanğıcıdır. İslam tarixində iki böyük hicrət olmuşdur. Bunlardan birincisi və ən mühümü – yuxarıda haqqında danışılan Mədinə hicrəti, o biri isə Həbəşistana hicrətdir  Natiq Rəhimov

Həzrət Rüqəyyənin (ə) həyatı və şəhadəti

Həzrət Rüqəyyənin (ə) həyatı və şəhadəti Mənbə: Şeyx Abbas Qummi, Müntəhəl-Amal; Məhəmməd Baqir Məclisi, Biharül-Ənvar, c. 45; Seyid ibn Tavus, əl-Lühuf fi Qətlə’t-Tufuf. İmam Hüseynin (ə) kiçik qızı Həzrət Rüqəyyənin (ə) anasının adı Ümmü-İshaqdır. O, 59-cu hicri-qəməri ilində Mədinə şəhərində dünyaya gəlmiş və 61-ci ilində atası ilə birlikdə Kərbəlaya səfər etmişdir. Bəzi rəvayətlərə əsasən, Həzrət Rüqəyyə (ə) şəhadətə yetdiyi zaman üç-dörd yaşında idi və hicri-qəməri 61-ci ilin Səfər ayının 5-də Şam şəhərində əsirlikdə ikən şəhadətə çatmışdır. Onun Dəməşq şəhərində yerləşən müqəddəs məqbərəsi şiələrin məşhur ziyarətgahlarındandır. Həzrət Rüqəyyənin (ə) şəhadəti Mənbə: İmadəddin Təbəri, Kamil Bəhai, c. 2, s. 179–181; Şeyx Abbas Qummi, Nəfəsül-Məhmum; Məhəmməd Baqir Məclisi, Biharül-Ənvar, c. 45. İmam Hüseynin (ə) kiçik qızı Rüqəyyə (ə) Şam şəhərində Yezidin zindanında ikən gecələrin birində yuxuda atasını görür. Yuxudan oyandıqdan sonra atasını yanında görmədikdə ağlamağa başlayır və deyir: «Atam haradadır? Mənim atamı gətirin». Nə qədər təsəlli versələr də, sakitləşmir. Əhli-beyt (ə) əsirləri də onun naləsinə qoşularaq ağlayırlar. Mənbə: İmadəddin Təbəri, Kamil Bəhai, c. 2, s. 179–181; Məhəmməd Baqir Məclisi, Biharül-Ənvar, c. 45. Rəvayətə görə, Yezid hadisədən xəbər tutduqda İmam Hüseynin (ə) mübarək başının Həzrət Rüqəyyənin (ə) yanına aparılmasını əmr edir. Balaca Rüqəyyə (ə) atasının başını bağrına basır, onunla dərdləşərək deyir: «Atacan! Kaş mən sənə fəda olaydım və sənin mübarək saqqalının qana boyandığını görməyəydim». O qədər ağlayır ki, huşunu itirir və az sonra şəhadətə çatır. Mənbə: Molla Məhəmməd Təqi Sepihr, Nasixut-Təvarix; Şeyx Abbas Qummi, Nəfəsül-Məhmum. Həzrət Rüqəyyənin (ə) qüslü tamam olduqdan sonra onu əsirlikdə köhnəlmiş öz köynəyi ilə kəfən edib Şam xarabalığında dəfn edirlər. Mənbə: Nasixut-Təvarix (sonrakı tarix mənbələri). Həzrət Rüqəyyə (ə) dəfn olunan gecə Həzrət Ümmü-Gülsüm çox ağlayırdı. O deyirdi ki, keçən gecə Rüqəyyə (ə) ona belə demişdi: «Bibican! Bu şəhərdə mənim kimi əsir olan başqa uşaq varmı? Nə üçün bizə çörək və su vermirlər?» Mədinədə Həzrət Rüqəyyəyə (ə) əza məclisi Mənbə: Şeyx Abbas Qummi, Nəfəsül-Məhmum; Şeyx Müfid, əl-İrşad. Əhli-beyt (ə) əsirləri Şamdan Mədinəyə qayıtdıqdan sonra matəm məclisləri təşkil etdilər. Onların qəm və kədəri o qədər böyük idi ki, uzun müddət normal həyatlarına qayıda bilmədilər. Mənbə: İbn Quləveyh, Kamilüz-Ziyarat; Məhəmməd Baqir Məclisi, Biharül-Ənvar, c. 46; Şeyx Abbas Qummi, Nəfəsül-Məhmum. Seyid ibn Tavus İmam Sadiqdən (ə) nəql edir ki, İmam Zeynəlabidin (ə) atasının müsibətinə qırx il ağladı. Hər dəfə qarşısına su və ya yemək gətiriləndə buyururdu: «قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ جَائِعًا، قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ عَطْشَانًا» «Allah Rəsulunun (s) oğlunu ac öldürdülər, Allah Rəsulunun (s) oğlunu susuz öldürdülər.» Bu sözləri deyərək göz yaşları su və yeməyə qarışana qədər ağlayardı. Mənbə: Molla Məhəmməd Təqi Sepihr, Nasixut-Təvarix, s. 507. Mədinə əhalisi hər gün Əhli-beytin (ə) evinə gələrək başsağlığı verirdi. Həzrət Zeynəb (ə) Kərbəla, Kufə və Şam hadisələrini danışarkən Həzrət Rüqəyyəni (ə) xatırlayır və buyururdu: «Amma Şamın xarabasında Rüqəyyənin şəhadəti belimi bükdü.»

İmam Hüseynə (ə) MƏRSİYƏ tarixi ƏHLİ-SÜNNƏ mənbələrində

İmam Hüseynə (ə) MƏRSİYƏ tarixi ƏHLİ-SÜNNƏ mənbələrində Qədim şiə mənbələrindən əlavə bir çox əhli-sünnə kitablarında İmam Hüseynin (ə) Kərbəla müsibətindən danışılmış, bu barədə yazılan və deyilən mərsiyə və şerlər barədə məlumat verilmişdir ki, aşağıda bunlardan birinə işarə edəcəyik: Hicri-Qəməri tarixi ilə 3-4-cü əsrlərdə yaşamış əhli-sünnə alimi, ravi və şair Əbulfərəc Əli ibn Hüseyn İsfahani (284-362 hq) özünün “əl-Əğani” (təranə, nəğmə, avazla oxunan hər şey) adlı əsərinin müxtəlif yerlərində İmam Hüseyn (ə) barədə yazılan mərsiyələrə və bu mərsiyələrin müsibət məclislərində oxunmasına və İmam Hüseynin (ə) qatillərinin lənətlənməsinə işarə etmişdir. Bax: c.1, 16, s.362; c.17, s.188, 302 və 446. Əbulfərəc İsfəhani “Həzrət İmam Hüseynin (ə) xəbərləri” adı ilə açdığı fəsldə (c.16, s.359) xanım Rübab İmruul-Qeys qızının Kərbəla şəhidlərinə mərsiyə deməsi barədə yazır: “… Əmim mənə xəbər verdi Əl-Kənanidən, o da Qənəb ibn Mühriz Bahilidən, o da Məhəmməd ibn Həkəmdən, o da Əvanədən ki, Səkinənin anası Rübab bint İmruul-Qeys əri şəhid edildikdən sonra belə mərsiyə deyərdi: إنَّ الَّذي كانَ نوراً يُستَضاءُ بِهِ – بِكَربَلاءَ قَتيلٌ غَيرُ مَدفونِ سِبطُ النَّبِيِّ جَزاكَ اللّهُ صالِحَةً – عَنّا وَجُنِّبتَ خُسرانَ المَوازينِ قَد كُنتَ لي جَبَلاً صَعباً ألوذُ بِهِ – وكُنتَ تَصحَبُنا بِالرَّحمِ وَالدّينِ مَن لِليَتامى ومَن لِلسّائِلينَ ومَن – يُغني ويَأوي إلَيهِ كُلُّ مِسكينِ وَاللّهِ لا أبتَغي صِهراً بِصِهرِكُمُ – حَتّى اُغيَّبَ بَينَ الرَّملِ وَالطّينِ Tərcüməsi: O şəxs ki, nur idi və insanlar onun nurundan faydalanırdılar Kərbəlada öldürüldü və dəfn edilmədi Ey Peyğəmbərin (s) nəvəsi, Allah bizim tərəfimizdən sənə yaxşı mükafat versin Və səni əməl tərəzisinin ziyanlarından uzaq etsin Sən həqiqətən də mənim üçün möhkəm bir dağ idin ki, sənə sığınırdım Sən bizimlə mehribanlıq və dindarlıqla rəftar və yoldaşlıq edərdin Bundan sonra yetimlərin dadına kim çatsın, yoxsulların harayına Bundan sonra kim ehtiyacsızlıq qapısı olsun və yoxsullar ona güvənsin And olsun Allah ki, səndən sonra özümə ər seçmərəm Qumlar və torpaqlar altında dəfn olunan günədək @mirmehemmed_beshir #imamhüseynəhlisünnəmənbələrində

‘Mübahilə’ ayəsi və onun qısa izahı

“Ali-İmran” surəsinin 61-ci ayəsində buyurulur: فَمَنْ حَآجَّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءكُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءكُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ “(Ya Peyğəmbər!) Hər kəs (İsa barəsində) sənə elm gəldikdən sonra səninlə mübahisə etsə, onlara de: “Gəlin biz də oğullarımızı, siz də oğullarınızı; biz də qadınlarımızı, siz də qadınlarınızı; biz də özümüzü, siz də özünüzü çağıraq! Sonra mübahilə edib (yalvarıb qarğış edərək) yalançılara Allahdan lənət istəyək.” “Mübahilə” əslində “azad, özbaşına buraxmaq, bir şeyi qeyd-şərtsiz nəzərə almaq” mənasını bildirən “bəhl” sözündən götürülmüşdür. Məsələn, balasına süd vermək üçün özbaşına buraxılan heyvana “bahil” deyilir. Dualarda da “ibtihal”ın mənası işlərin Allaha tapşırılmasından ibarətdir. Bu sözü “həlakət”, “qarğış”, “lənət” və “insanın Allahın lütf və mərhəmətindən üzülüb özbaşına buraxılması” kimi də mənalandırmışlar. “Mübahilə”nin bu ayədəki məfhum və mənasına gəldikdə isə, “mübahilə” iki nəfərin bir-birinə qarşı nifrin və qarğışı mənasını ifadə edir. Belə ki, hər şey şüur və məntiq baxımından aydın olduqdan sonra mübahisə kəsilməyəndə iki nəfər, yaxud iki qrup bir yerə toplaşıb Allaha dua edir və Ondan yalançının rüsvay olmasını, cəzalanmasını diləyir. Sünni və şiə təfsirlərində, eləcə də, bəzi hədis və tarix kitablarında qeyd olunur ki, hicrətin 10-cu ilində bir neçə nəfər Rəsuli-Əkrəm (s) tərəfindən Yəmənin Nəcran məntəqəsində İslamı yaymağa, təbliğ etməyə təyin olundular. Nəcran xristianları Peyğəmbəri-Əkrəmlə (s) danışıq aparmaq üçün bir nümayəndə heyətini Mədinəyə göndərdilər. Danışıqlardan sonra onlar bəhanə axtararaq şəkdə olduqlarını deyir, heç bir məntiq və dəlilə əsaslanmadan həzrət İsanın (ə) allahlıq məqamında şərik olduğunu iddia edirlər. Bu ayə nazil olaraq buyurur: “Ya Peyğəmbər! Səninlə mübahisə apararaq haqqı qəbul etməkdən imtinaedənlərə de: Gəlin biz də oğullarımızı, siz də oğullarınızı; biz də qadınlarımızı, siz dəqadınlarınızı; biz də özümüzü, siz də özünüzü çağıraq! Sonra mübahilə edib(yalvarıb qarğış edərək) yalançılara Allahdan lənət istəyək.” Yəni bu qarğış hər kəsi tutsa, onun batil yolda olması məlum olacaqdır. Bununla da mübahisəni sona yetirərik. Bu ayə nazil olandan sonra Peyğəmbəri-Əkrəm (s) Nəcran xristianlarını mübahiləyə çağırdı. Onlar o həzrətdən fikirləşmək üçün bir gün möhlət istədilər. Xristianların başçısı və alimi dedi: “Əgər sabah Mühəmməd öz ailəsi və övladları ilə birgə mübahiləyə gəlsə, onunla mübahilə etmədən geri qayıdarıq; amma hay-küylə, təmtəraqla, öz mürid və tərəfdarları ilə gəldiyini görsək, onunla mübahilə edərik.” Ertəsi gün Peyğəmbər (s) Əli (ə), Fatimə (ə.s), Həsən (ə) və Hüseynlə (ə) birlikdə xristianların qarşısına çıxdı. Xristianların başçısı ətrafındakılardan soruşdu: “Bunlar kimdir?” (Bu hadisəni Peyğəmbər (s) özü müşahidə edirdi.) Ona dedilər: “Biri əmisi oğlu və kürəkəni, o iki oğlan uşağı qız nəvələri və o qadın da hamıdan əziz bildiyi qızıdır!” Xristianların yepiskopu dedi: “Mənim gördüyüm kişi öz qərarında möhkəmdir, mübahiləyə şücaət və cürətlə gəlmişdir. Qorxuram ki, haqq olsa, ağır bəlaya düçar olaq!” Sonra üzünü Peyğəmbərə tutub dedi: “Ey Mühəmməd! Biz qərara gəldik ki, səninlə mübahilə yox, sülh edək!” Bəzi rəvayətlərdə isə onun belə dediyi nəql olunmuşdur: “Ey xristianlar! Mən elə nurlu simalar görürəm ki, əgər onlar Allahdan istəsələr, dağ yerindən qopar! Onlarla mübahilə etməyin, yoxsa həlak olarsınız!” (“Məcməül-bəyan”, 2-ci cild, səh. 452 (ixtisarla). Əhli-sünnə və Əhli-beyt (ə) ardıcıllarının mötəbər və məşhur mənbələrində nəql olunan bir çox rəvayətlərə əsasən, “mübahilə” ayəsi Əli (ə), Fatimeyi-Zəhra (ə.s), Həsən (ə) və Hüseyn (ə) haqqında nazil olmuşdur. Bəzi rəvayətlərə əsasən mübahilə Zil-hiccə ayının 24-də, yaxud 25-də, o zaman Mədinə şəhərinin kənarında yerləşən Peyğəmbər məscidində baş vermişdir ki, hazırda şəhərin içərisində yerləşir. Həmin yerdə «Məscidül-icabə» adlı bir məscid də tikmişlər. Bu məscidlə Məscidün-Nəbinin arası təqribən iki kilometrdir. “MÜBAHİLƏ”NİN ƏHƏMİYYƏTİ “Mübahilə” hadisəsi İslam Peyğəmbərinin (s) risalət və peyğəmbərliyinin doğru və haqq olduğunu göstərən aydın bir nişanə və dəlildir. Çünki Allahla qəti və mənəvi əlaqəsi olmayan şəxsin belə təhlükəli işə razı olması mümkün deyildir. Peyğəmbəri-Əkrəm (s) çəkinmədən müxaliflərinə deyir ki, gəlin, birlikdə dua edib Allahdan yalançıları rüsvay etməsini diləyək. Bunun mənası odur ki, sözsüz, mənim nifrin və qarğışım sizi tutacaq və siz bunun nəticəsini görəcəksiniz! Şübhəsiz, belə bir meydana girmək asan iş deyil; əgər qarğış Allah dərgahında qəbul olunmasa və qarşı tərəf cəzasına çatmasa, bu özü böyük rüsvayçılıq olar. Heç bir ağıllı insan qarşı tərəfin məğlub olacağına inanmadan belə bir işə əl atmaz. Məhz bu səbəbdən də, rəvayətlərdə deyildiyi kimi, mübahilədən söz düşdükdə, Nəcran xristianları Peyğəmbəri-Əkrəmdən (s) bir qədər fikirləşmək üçün möhlət istədilər. Onlar Peyğəmbərin (s) özü ilə gətirdiyi şəxslərin yalnız dörd nəfərdən ibarət olduğunu, səs-küy salmadan, qəti inam və xatircəmliklə vəd edilmiş yerə gəldiyini gördükdə, dəhşətə gələrək mübahilədən boyun qaçırdılar və o həzrətin haqq olduğuna inanmaqla əzabdan amanda qaldılar. Digər tərəfdən bu ayə Peyğəmbərin (s) Əhli-beytinin (Əli, Fatimə, Həsən və Hüseynin (ə)) yüksək məqama malik olduğunu göstərən ən aydın və möhkəm sübutdur. Şübhəsiz, ayədə qeyd olunan “əbnaəna” (oğullarımız) sözündə məqsəd imam Həsən və imam Hüseyn (ə), “nisaəna” (qadınlarımız) sözündə məqsəd Fatimeyi-Zəhradır (ə.s). “Ənfüsəna” (özümüz) sözünə gəldikdə isə, şübhəsiz məqsəd təkcə Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) özü deyil. Çünki ayədə “özümüzü dəvət edək” ifadəsi vardır ki, əgər yalnız Peyğəmbər (s) nəzərdə tutulsaydı, onda insanın öz-özünü dəvət etməsinin heç bir mənası olmazdı. Buna əsasən, yeganə yol budur ki, belə deyək: “Məqsəd Əlidir (ə)!” “Mübahilə” ayəsinin təfsirində nəql olunan məşhur bir hədis insanın diqqətini özünə daha çox cəlb edir. Hədisdə deyilir: “Bir gün xəlifə Məmun Abbasi imam Rzadan (ə) “Baban Əli ibn Əbi Talibin (ə) Peyğəmbərin (s) xəlifəsi olmasına dəlilin varmı?” – deyə soruşduqda, Həzrət buyurdu: “Ənfüsəna” ayəsi (buna dəlildir).” Məmun dedi: “Əgər “nisaəna” olmasaydı (sözün düz olardı!)” İmam Rza (ə) buyurdu: “Əgər “əbnaəna” olmasaydı (sən deyən olardı)!” Əllamə Təbatəbai bu qısa və eyni zamanda mənalı sözləri şərh edərək yazır: “İmam Rzanın (ə) “ənfüsəna” ayəsinə istinad etməsinin səbəbi budur ki, Allah-Taala Əlini (ə) Peyğəmbərin (s) canı və nəfsi kimi tanıtdırmışdır. Buna əsasən, Əli (ə) xilafət və imamət məqamına hamıdan layiqdir, risalət və peyğəmbərlikdən başqa hər bir məqamında Peyğəmbərlə (s) eynidir. Məmunun cavabı isə buna bir növ irad idi. Belə ki, ayədə qeyd olunan “nisaəna” (qadınlarımız) sözü göstərir ki, “ənfüsəna” sözü Peyğəmbərin (s) canı və nəfsi kimi şəxsi deyil, ümumi olaraq “ricaləna” (kişilərimiz) mənasını bildirir. İmam Rza (ə) da növbəti cavabı ilə bildirir ki, “ənfüsəna” “kişilərimiz” mənasını daşısaydı, artıq “əbnaəna” (oğullarımız) sözünə ehtiyac olmazdı. Çünki oğullar ifadəsi də kişi cinsinə daxildir. Buna əsasən, ayədəki “ənfüsəna” sözü “kişilərimiz” mənasında deyil. (“Əl-mizan”, 3-cü cild, səh. 230, “mübahilə” ayəsinin təfsiri.) “Biharul-ənvar” kitabında nəql olunur ki, Məmun imam Rzaya (ə) dedi: “Ola bilər ki, “ənfüsəna” (özümüz) sözü başqasına yox, yalnız Peyğəmbərin (s) özünə aid olsun.” İmam Rza (s) buyurdu: “Məgər insan özünü bir işə çağıra bilərmi? Peyğəmbər (s) Fatimə (ə.s), Həsən və Hüseyndən (ə) əlavə, Əlini (ə) də çağırdı. Buradan məlum olur ki, Əli (ə) Peyğəmbərin (s) canı və nəfsi kimidir!” (“Biharul-ənvar”, 10-cu cild, səh. 350)

Bu məsələnin Qədir-Xum hadisəsilə hec bir əlaqəsi yoxdur

Hədis elmi

Cərh lüğətdə “yaralamaq, təsir etmək, bir yaranı deşmək” mənalarını ifadə edir. Hədis termini olaraq “cərh” müəyyən səbəblərdən ravinin rədd edilməsinə, tənqid edilməsinə deyilir. Bunun üçün cərh ləfzlərindən istifadə edilir. Məsələn: zəif, mətruk, kəzzab və s. Hafiz “əzbərləyən, muhafizə edən” mənasını verir. Mühəddislərə verilən ləqəblərdən biridir. Hədis elmində yüksək dərəcələrə çatmış şəxslərə verilir. Bu termin haqqında vahid tərf yoxdur. Cəmaluddin əl-Mizziyə görə hafiz bildiyi şəxslər bilmədiyi şəxslərdən çox olan şəxsdir. Bəzi hədisşünaslara görə, hafiz 100 min hədisi sənədləri ilə birlikdə əzbər bilən, hədislərin sənədlərini təşkil edən ravilərin tərcümeyi-hallarını, cərh və tədil baxımından hər biri haqqında verilmiş hökmləri bilən hədisçidir. Hakim lüğəti mənası “hökm edən, hakim olan”. Hədis elmində ən yüksək mərtəbəyə çatmış şəxslərə verilən ləqəbdir. Həsən Luğətdə “gözəl, xoş” mənalarını ifadə edir. İstilahi mənası barədə müxtəlif fikirlər var. Həsən hədis ədalət şərtini daşımaqla bərabər zəbt baxımından səhih hədis ravilərindən aşağı dərəcədə olan ravilərin müttəsil sənədlə rəvayət etdikləri, o cümlədən şazz və illətdən uzaq hədisdir. (İbn Həcər, Nuxbətul-fikr, s.24) Həsən hədis qüvvət baxımından səhih hədisdən aşağı olsa da, dəlil olma və əməl etmə baxımından eynilə səhih hədis kimidir. Höccət lüğətdə “dəlil, bürhan” mənasını verir. Bir həqiqəti ortaya çıxaran istər əqli, istər nəqli dəlilə “höccət” deyilir. Hədis üsulunda iki müxtəlif mənada işlədilir. Birincisi, tədil ləfzidir. İbn Əbi Hatimin təsnifatına görə tədilin birinci mərtəbəsinə, İbn Həcərin təsnifatına görə isə ikinci mərtəbəsinə aiddir. İkincisi, mühəddislərə verilən ləqəblərdəndir. “Hafiz” mərtəbəsindən bir pillə yüksək mərtəbədir. Bəzi mühəddislərin fikrincə, 300 min hədisi sənədləri ilə birlikdə əzbər bilən şəxsə deyilir. Müvəssəq hədis Əhli-beyt (ə.s) məktəbinin hədis elminə görə sənədində 12 İmam şiəsinə müxalif olan firqələrdən birinə mənsub olan, lakin hədisşünaslara görə etibarlı hesab edilən ravi olan hədisə deyilir. Səhih hədis kimi etibarlıdır. Mühəddis rəvayət və dirayət baxımından ravinin və mərvinin (rəvayət olunan şey) hallarını bilən və hədisi sənədi ilə rəvayət edən şəxsdir. “Müsnəd”dən yüksək, “hafiz”dən aşağı dərəcədir. Ravi bir xəbəri, rəvayəti danışan, nəql edən şəxsdir. Rical hədis üsulu elmində hədisləri rəvayət edən ravilər haqqında işlədilən ümumi ifadədir. “Bu hədisin ricalı siqədir” dedikdə, hədisin sənədini təşkil edən ravilər qəsd edilir. Səduq “doğrudanışan” deməkdir. Siqə hədis üsulunda ədalət və zəbt sifətlərinə sahib olan raviyə deyilir. Bir hədisin səhih hesab edilməsi üçün ilk əvvəl ravilərinin ədalət və zəbt cəhətdən güvənilən, etibarlı olması lazımdır. Buna görə də ravilərin siqə olub-olmaması böyük əhəiyyət kəsb edir. Səbt sabit və sağlam mənalarını verən kəlmədir. Hədis elmində etibarlı şəxsləri tərif etmək üçün istifadə edilən ümumi bir ifadədir. “Səbtun” şəklində tək işlədildikdə tədilin üçüncü mərtəbəsinə, “səbtun-səbtun” şəklində təkrarən işlədildikdə tədilin ikinci mərtəbəsinə dəlalət edir. Tədil ravinin ədalətli olduğuna hökm etməyə deyilir. Ravinin ədalət sahibi olduğunu hğkmünü verənə isə muaddil deyilir. Ravinin ədalətli olmasını ifadə edən bir sıra terminlər vardır ki, onlara tədil ləfzləri deyilir.Məsələn: siqə, səduq, mutqin və s. Azərbaycanca qarşılığının “tərifləmək” olduğunu söyləmək mümkündür.  

İmanı öyrət, şirki öyrətmə!

Famil Burxanoğlu yazır : İmanı öyrət, şirki öyrətmə! İmam Sadiq (ə) buyurur: “Əməvilər imanın öyrədilməsinə icazə versələr də, şirkin öyrədilməsinə imkan vermədilər ki, insanlar əməvilərin onları şirkə sövq etdiklərini anlamasınlar”. Hədisdə diqqət çəkən bir, ondan da çox diqqət çəkən başqa bir nüans var. Əməvilər din, iman, tövhidin təbliğinə və öyrədilməsinə imkan verir, şərait yaradırdılar. Ancaq küfrün və şirkin tanıtdırılmasına imkan vermirdilər. Bunu ona görə edirdilər ki, insanlar şirk və küfrün mahiyyətindən xəbərdar olub kafir və müşrik rəhbərləri tanıyıb onları şirkə sürükləyənlərə qarşı çıxmasınlar. İş o yerə gəlmişdi ki, insanlar imanın zövq və səfasında qərq olduqları vaxt əməvilərin onları şirkə necə sürüklədiklərindən xəbərsiz qalıb, əməvilərə dinin təbliğinə şərait yaratdıqları, məscidlər tikdirdikləri üçün dua edirdilər. Onları mömin, ədalətli rəhbərlər adlandırırdılar. Əməvi sultanı Qurandan ayə deyəndə hayıl-mayıl olurdular. Peyğəmbərdən (s) yuxu danışanda, onun qəbrini ziyarət edəndə qəlblərinə su səpilirdi… Hədisdə başqa bir incə məqam “öyrətmə” ilə bağlıdır. Hədisdə insanların “öyrənməsi” yox, məhz “öyrətmə” ilə bağlı icazə və qadağanın olduğu vurğulanır. Bəli, əməvilər məhz təbliğatçı və öyrədicilərə nəyi deyib, nəyi deməməyi əmr edirdilər. “Öyrənmənin” qarşısını almaq olmaz, amma “öyrətmənin” olar. Öyrədəni proqramlaşdırsan, o, cəmiyyəti həmin proqram üzrə yetişdirər. Bu, birbaşa yox, dolayı da ola bilər. Cəmiyyət münbit torpaqdır, hansı toxumu səpsən, onu cücərdər. Əməvilərin zəkası bunda idi. Onların icazə və qadağaları məhz təbliğatçılara idi. Vaiz irfan danışıb auditoriyanı məst etsin, imandan gen-bol vəz edib irfana susamış qəlbləri sirab etsin. Beləcə, (nəzəri) irfanın və imanın zövqü-səfasında qərq olmuş qəlb küfrü, şirki unutsun. Hələ üstəlik, kafirə, müşrikə, fasiqə, facirə bu estetik zövqü almağa imkan yaratdığı üçün dua etsin. Vaiz və mübəlliğ də sevgi ilə dolub daşsın, dinin sevgi və şəfqəti ilə coşsun, amma mülayim ahəngi aşmasın ki, cəmiyyət diksinər…