İslam düşüncəsində elm yalnız məlumat əldə etmək və müəyyən nəzəri məsələləri öyrənmək vasitəsi deyil. Elm insanı həqiqətə, kamilliyə və məsuliyyətə yönəldən mühüm bir vasitədir. Lakin elmin insan və cəmiyyət üçün həqiqi fayda doğurması onun hansı məqsədlə əldə edilməsindən və hansı mənəvi əsaslar üzərində qurulmasından asılıdır.İslam mənbələrində elm ilə iman, bilik ilə əxlaq, təhsil ilə insanın mənəvi tərbiyəsi bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. Bu baxımdan İmam Əlinin (ə) «بِالإِيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ» — “İman vasitəsilə elm abad olur” məzmunundakı kəlamı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Bu ifadə göstərir ki, elmin həqiqi dəyəri yalnız onun mövcudluğunda deyil, həm də onun qorunması, inkişaf etdirilməsi və insanlığın xeyrinə istiqamətləndirilməsindədir. Elm imanla birləşdikdə insanı və cəmiyyəti qurur; imandan uzaqlaşdıqda isə elm öz məqsədindən kənara çıxa və hətta dağıdıcı nəticələr doğura bilər.1. İslam dünyagörüşündə elmin başlanğıcıQurani-Kərimdə Allah-Təala Özünü insanın və bəşəriyyətin müəllimi kimi təqdim edir. Elm və təlim məsələsinin Quranda xüsusi yer tutması təsadüfi deyil. İlk insanın yaradılışı ilə bağlı olaraq buyurulur:«وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا»“Allah Adəmə bütün adları öyrətdi.”(Bəqərə, 2:31)Bu ayə insanın yaradılışında elmin mühüm rol oynadığını göstərir. İnsan yalnız fiziki varlıq deyil; onu digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də öyrənmək, dərk etmək, mənalandırmaq və əldə etdiyi biliyi inkişaf etdirmək qabiliyyətidir.Qurani-Kərimin başqa bir ayəsində isə belə buyurulur:«الرَّحْمَٰنُ ۝ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ۝ خَلَقَ الْإِنسَانَ ۝ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ»“Rəhman olan Allah Qur’anı öyrətdi. İnsanı yaratdı. Ona bəyan etməyi öyrətdi.”(Rəhman, 55:1–4)Bu ayələrin ardıcıllığı diqqətəlayiqdir. Burada rəhmət, təlim, insanın yaradılması və bəyan bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur.2. Rəhmət və elm arasındakı əlaqəQurani-Kərimdə “ər-Rəhman” adının “Qur’anı öyrətdi” ifadəsindən əvvəl gəlməsi mühüm mənəvi məna daşıyır. Buradan belə nəticə çıxarmaq mümkündür ki, İslam baxımından təlim prosesi yalnız bilik ötürülməsi deyil; o, rəhmət və insanın mənəvi inkişafı ilə əlaqəli bir prosesdir.Əgər elm insanı mərhəmətə, ədalətə, məsuliyyətə və həqiqətə aparırsa, həmin elm öz həqiqi funksiyasını yerinə yetirir. Əksinə, elm əxlaqdan və mənəvi məsuliyyətdən ayrıldıqda onun insan həyatına gətirdiyi fayda məhdudlaşır.Bu baxımdan müəllim yalnız məlumat verən şəxs deyil. Həqiqi müəllim öz biliyi ilə yanaşı, insanlıq, məsuliyyət, ədalət və mərhəmət nümunəsi də təqdim etməlidir.3. Elm insan yaratmalıdırQurandakı “O, insanı yaratdı və ona bəyanı öyrətdi” ardıcıllığı elmin məqsədi haqqında mühüm düşüncə yaradır. Burada bəyan — insanın düşündüyünü ifadə etməsi, danışması, yazması və biliyi başqalarına çatdırması kimi başa düşülə bilər.Lakin hər danışıq həqiqi “bəyan” deyildir. İnsan yalnız danışmaq qabiliyyətinə malik olduğuna görə onun hər sözü hikmətli və faydalı hesab edilə bilməz.Həqiqi bəyan insanın daxili dünyası, biliyi və mənəvi məsuliyyəti ilə əlaqəlidir. Buna görə də:Rəhmət → elm və təlim → insanın formalaşması → düzgün bəyanardıcıllığı insan tərbiyəsinin mühüm prinsiplərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.İnsan Qurani dəyərlərlə formalaşdıqda onun dili və qələmi də cəmiyyətə fayda verməyə başlayır.4. Elm və iman: iki ayrılmaz sütunİslam düşüncəsində elm və iman bir-birinə alternativ deyil. Əksinə, onlar bir-birini tamamlayan iki əsas sütundur.Elm insana nəyi bilməli olduğunu, iman isə həmin biliyin nə üçün və hansı məqsədlə istifadə edilməli olduğunu göstərir.Elm insanın qarşısında imkanlar açır, iman isə bu imkanların istifadəsinə mənəvi istiqamət verir.Məsələn, elmi və texnoloji inkişaf insanın böyük imkanlar əldə etməsinə səbəb ola bilər. Lakin bu imkanların insanlığın xeyrinə, yoxsa zərərinə istifadə edilməsi yalnız texniki biliklə müəyyən olunmur. Burada əxlaq, vicdan, məsuliyyət və iman mühüm rol oynayır.Deməli, elm güc verir, iman isə həmin gücə istiqamət verir.5. “İman elmi abad edir” prinsipinin mənasıİmam Əliyə (ə) aid edilən:«بِالإِيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ»— “İman vasitəsilə elm abad olur”ifadəsi elmin davamlılığı və faydalılığı baxımından dərin məna daşıyır.Elm də digər ictimai və mədəni institutlar kimi inkişaf etməyə, yenilənməyə və qorunmağa ehtiyac duyur. Elmi biliklərin toplanması kifayət deyil. Onların düzgün istiqamətdə tətbiqi, yeni nəsillərə ötürülməsi və insanlığın rifahına xidmət etməsi də zəruridir.Bu baxımdan iman elmin “mənəvi təmiri” funksiyasını yerinə yetirir.İman:Elmin məqsədini müəyyənləşdirir;Alimi məsuliyyətli olmağa çağırır;Elmin insanlığa xidmət etməsini təmin edir;Biliyin mənəvi dəyərlərdən ayrılmasının qarşısını alır;Elmin davamlı inkişafına mənəvi motivasiya yaradır.Beləliklə, iman elmi məhdudlaşdıran deyil, onu məqsədli, məsuliyyətli və faydalı edən amil kimi çıxış edir.6. Elm, əməl və cəmiyyətin abadlaşmasıElmin yalnız nəzəri səviyyədə qalması onun bütün imkanlarının reallaşmasına imkan vermir. Elm əmələ çevrildikdə cəmiyyətin həyatına təsir göstərir.Bu baxımdan elmi inkişafın üç mərhələsini qeyd etmək olar:Bilik → düzgün əməl → ictimai abadlıqİnsan bildiyi həqiqətə uyğun hərəkət etdikdə elm onun həyatında canlı qüvvəyə çevrilir. Əgər bilik əməli davranışa çevrilmirsə, onun cəmiyyətə təsiri məhdud qalır.Məhz buna görə İslam ənənəsində alim yalnız çox bilən insan kimi deyil, bildiyi ilə yaşayan və onu düzgün istiqamətdə tətbiq edən şəxs kimi dəyərləndirilir.7. Hövzə və universitet: məqsəd birdirİslam sivilizasiyasının tarixində dini elmlərlə digər elmlər arasında bu gün mövcud olan sərhədlər həmişə eyni formada olmayıb. Keçmişdə bir çox böyük alim həm dini elmlərə, həm də riyaziyyat, astronomiya, fəlsəfə, tibb və digər sahələrə yiyələnmişdir.Şeyx Bəhai kimi alimlərin elmi irsi bunun mühüm nümunələrindən biridir.Bu gün hövzə və universitet müxtəlif ixtisaslaşma sahələri kimi fəaliyyət göstərsə də, onların əsas məqsədlərindən biri ortaqdır: insanın və cəmiyyətin inkişafına xidmət etmək.Hövzə mənəvi və dini bilikləri, universitet isə müxtəlif elmi və peşəkar bilikləri inkişaf etdirə bilər. Lakin hər iki sahənin insanın həqiqət axtarışına və cəmiyyətin rifahına xidmət etməsi əsas şərtdir.8. Tarixi olmayan elm və həqiqət axtarışıElmin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun həqiqəti axtarmasıdır. İnsan özünü, kainatı və insanın kainatdakı yerini dərk etməyə çalışır.İslam dünyagörüşündə bu axtarış yalnız maddi dünyanın öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. İnsan:öz mahiyyətini;dünyanın quruluşunu;insan ilə kainat arasındakı əlaqəni;həyatın məqsədini;insanın Yaradan qarşısındakı məsuliyyətinidərk etməyə çalışmalıdır.Bu baxımdan elm insanın varlıq haqqında dünyagörüşünü genişləndirməlidir. Biliyin yalnız texniki nəticələrə çevrilməsi onun bütün fəlsəfi və mənəvi imkanlarını əhatə etmir.9. Faydalı elm anlayışıİslam baxımından hər bilik eyni dərəcədə faydalı hesab edilmir. Faydalı elm insanı həqiqətə yaxınlaşdıran, onun məsuliyyət hissini gücləndirən və cəmiyyətin inkişafına xidmət edən elmdir.Bu mənada elm insanın özünü tanımasına da kömək etməlidir.İnsan özünü tanıdıqca məsuliyyətini daha yaxşı dərk edir. Dünyanı tanıdıqca onun qanunauyğunluqlarını anlayır. Yaradanla münasibətini dərk etdikcə isə biliyinin və imkanlarının qarşısında mənəvi məsuliyyət hiss edir.Beləliklə, həqiqi elm yalnız “nədir?” sualına deyil, həm də “nə üçün?” və “necə istifadə edilməlidir?” suallarına cavab axtarır.10. Elm adamının mənəvi məsuliyyətiAlimin cəmiyyətdəki mövqeyi onun əldə etdiyi bilik qədər, həmin biliyə münasibəti ilə də müəyyən olunur.Alim öz biliyini:şöhrət;şəxsi üstünlük;hakimiyyət;maddi maraqüçün deyil, həqiqət və insanlığın xeyri üçün istifadə etməlidir.Bu baxımdan iman alimin daxili məsuliyyətini gücləndirən mühüm amildir.İmanlı alim üçün elm yalnız peşə deyil, həm də məsuliyyətdir. Onun yazdığı hər söz, verdiyi hər qərar və yetişdirdiyi hər tələbə gələcək cəmiyyətə təsir göstərə bilər.Nəticə“İman elmi abad edir” prinsipi elm və iman münasibətinə dair mühüm bir konsepsiyanı ortaya qoyur. Bu konsepsiyaya əsasən, elm insan həyatının inkişafı üçün zəruri olsa da, onun həqiqi dəyəri mənəvi məqsəd və məsuliyyətlə tamamlandıqda üzə çıxır.Qurani-Kərimin “Ər-Rəhman. Qur’anı öyrətdi. İnsanı yaratdı. Ona bəyanı öyrətdi” ayələri elm, insan və bəyan arasında dərin əlaqənin mövcudluğunu göstərir.Bu baxımdan təhsil sisteminin əsas məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək olmamalıdır. Əsas məqsəd bilikli, düşünən, məsuliyyətli, mərhəmətli və insanlığa xidmət edən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.Elm insanın əlində gücdür. İman isə həmin gücün istiqamətini müəyyən edən mənəvi meyardır.Ona görə də cəmiyyətin həqiqi inkişafı yalnız elmin çoxalması ilə deyil, elmin iman, əxlaq, məsuliyyət və əməl ilə birləşməsi ilə mümkündür.Başqa sözlə:Elm insanı gücləndirir, iman isə həmin gücü insanlığın xidmətinə yönəldir.Və məhz buna görə:“İman elmi abad edir.”