Məqalələr

Arşdırmalar 14.09.2026

Qurani-Kərimdə Təbiət və Kainat Haqqında İfadələr: Müasir Elmi Biliklərlə Müqayisəli Təhlil

Qurani-Kərimdə Təbiət və Kainat Haqqında İfadələr: Müasir Elmi Biliklərlə Müqayisəli TəhlilXülasəBu məqalədə Qurani-Kərimdə kainat, Yer, canlılar, insanın embrional inkişafı, su, atmosfer, dənizlər, dağlar və digər təbiət hadisələri haqqında verilən bəzi ifadələr müasir elmi biliklərlə müqayisəli şəkildə araşdırılır. Tədqiqatın əsas məqsədi Quran ayələrini müasir elmi nəzəriyyələrə məcburi şəkildə uyğunlaşdırmaq deyil, mətnin təbiət hadisələri haqqında ifadələrinin müasir elmi müşahidələrlə hansı səviyyədə əlaqələndirilə biləcəyini müəyyən etməkdir.Araşdırmada xüsusilə kainatın genişlənməsi, həyatın su ilə əlaqəsi, embrional inkişaf, dənizlərin xüsusiyyətləri, atmosferin qoruyucu funksiyası, küləklərin tozlanmadakı rolu, Günəşin hərəkəti və canlıların davranışı kimi mövzular nəzərdən keçirilir. Nəticələr göstərir ki, bəzi Quran ifadələri müasir elmi biliklərlə maraqlı paralellər təşkil edir. Bununla yanaşı, belə paralellərin elmi sübut kimi təqdim edilməsi metodoloji baxımdan ehtiyat tələb edir. Buna görə Quranın elmi aspektlərinin öyrənilməsində həm mətnin ilkin mənası, həm klassik təfsir, həm də müasir elmi məlumatlar birlikdə nəzərə alınmalıdır.Açar sözlər: Qurani-Kərim, elm, təbiət, kainat, kosmologiya, embriologiya, biologiya, geologiya, müqayisəli təhlil.1. GirişElm insanın kainatı, canlı aləmi və təbiət hadisələrini sistemli şəkildə öyrənməsinin əsas vasitələrindən biridir. Din isə insanın varlıq, yaradılış, həyatın mənası və insanın kainatdakı mövqeyi haqqında suallarına cavab verən mühüm düşüncə sistemlərindən biridir.Qurani-Kərim yalnız ibadət və əxlaq məsələlərindən deyil, eyni zamanda göylərdən, Yerdən, canlılardan, sudan, insanın yaradılışından, gecə və gündüzdən, yağışdan, dənizlərdən və digər təbiət hadisələrindən də bəhs edir.Bu baxımdan Quranın təbiət haqqında ifadələrinin müasir elmlə müqayisəsi maraqlı tədqiqat istiqamətlərindən biridir. Lakin burada mühüm metodoloji məsələ meydana çıxır: Quran elmi dərslik deyil. Buna görə ayələrin məqsədini yalnız müasir elmi nəzəriyyələrin təsdiqi kimi qəbul etmək düzgün olmaz.Bu məqalədə əsas yanaşma belədir: əvvəlcə Quran ayəsinin məzmunu müəyyən edilir, daha sonra həmin ifadənin müasir elmi biliklərlə mümkün əlaqəsi araşdırılır və nəhayət, bu əlaqənin elmi baxımdan nə dərəcədə əsaslandırıla bildiyi qiymətləndirilir.2. Kainatın genişlənməsiQurani-Kərimin Zariyat surəsinin 47-ci ayəsində belə buyurulur:وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَMəna etibarilə ayədə göyün qüdrətlə qurulmasından və onun genişləndirilməsindən bəhs edilir.Müasir kosmologiyada kainatın genişləndiyi qəbul edilir. XX əsrdə aparılan astronomik müşahidələr uzaq qalaktikaların bir-birindən uzaqlaşdığını göstərmiş və bu müşahidələr genişlənən kainat modelinin inkişafına səbəb olmuşdur.Bu səbəbdən ayədəki “genişləndiririk” ifadəsi bəzi müasir tədqiqatçılar tərəfindən kainatın genişlənməsi ilə əlaqələndirilir.Lakin qeyd edilməlidir ki, ərəb dilindəki “musiun” ifadəsinin klassik təfsirlərdə müxtəlif mənaları vardır. Buna görə ayəni yalnız müasir kosmoloji termin kimi qəbul etmək metodoloji baxımdan mübahisəlidir.3. Kainatın ilkin vahid vəziyyətiƏnbiya surəsinin 30-cu ayəsində göylərlə Yerin bir-biri ilə bağlı vəziyyətdə olduğu və daha sonra ayrıldığı bildirilir:أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَاMüasir kosmologiyada kainatın ilkin dövrünün son dərəcə sıx və isti vəziyyətdə olduğu nəzəriyyələri mövcuddur.Ayədəki “rətq” və “fətaq” sözlərinin “bitişik olmaq” və “ayırmaq” mənaları daşıması bu ayənin kainatın başlanğıcı ilə əlaqələndirilməsinə səbəb olmuşdur.Bununla belə, ayənin kosmoloji nəzəriyyənin birbaşa elmi təsviri olduğunu iddia etmək üçün əlavə hermenevtik və tarixi əsaslandırma tələb olunur.4. Həyatın su ilə əlaqəsiƏnbiya surəsinin 30-cu ayəsində:وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ— “Hər bir canlı şeyi sudan yaratdıq” məzmunlu ifadə yer alır.Müasir biologiyada su canlı orqanizmlərin əsas komponentlərindən biri hesab edilir. Hüceyrə daxilində gedən çoxsaylı biokimyəvi proseslər su mühitində baş verir.Astrobiologiyada da maye su həyat üçün əsas potensial şərtlərdən biri hesab edilir.Bu baxımdan ayənin ifadəsi həyat və su arasındakı fundamental əlaqə ilə diqqətəlayiq paralel təşkil edir.5. İnsan embrionunun inkişafıMuminun surəsinin 12–14-cü ayələrində insanın yaradılışı müxtəlif mərhələlərlə təsvir olunur:nütfə,ələqə,mudğə,sümük,sümüyün ətlə örtülməsi.Müasir embriologiya insan embrionunun bir sıra ardıcıl inkişaf mərhələlərindən keçdiyini göstərir.Quran terminlərinin müasir embrioloji mərhələlərlə eyniləşdirilməsi məsələsində müxtəlif elmi və dini yanaşmalar mövcuddur. Buna görə burada terminoloji uyğunluqların diqqətlə və ərəb dilinin klassik istifadəsi nəzərə alınmaqla araşdırılması vacibdir.6. Dağlar və Yer qabığının quruluşuNəbə surəsinin 6–7-ci ayələrində dağlar “mıxlar” adlandırılır:وَالْجِبَالَ أَوْتَادًاMüasir geologiyada dağ sistemlərinin yalnız yer səthində görünən hissədən ibarət olmadığı, bəzi dağların yer qabığının dərinliklərinə uzanan strukturlara malik olduğu məlumdur.Bu səbəbdən dağların “mıx” formasında təsviri bəzi müəlliflər tərəfindən onların geoloji quruluşu ilə əlaqələndirilir.Lakin “dağlar Yer kürəsini hərəkətsiz saxlayan mismarlardır” formasında sadələşdirilmiş nəticə müasir geologiyanın mövqeyini tam əks etdirmir.7. Dənizlər arasında sərhədRəhman surəsinin 19–20-ci ayələrində iki dənizin qarşılaşmasından və onların arasında maneə olmasından danışılır:مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِبَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِOkeanoqrafiyada müxtəlif temperatur, duzluluq və sıxlığa malik su kütlələri arasında keçid zonaları mövcuddur. Bu zonalar su kütlələrinin xüsusiyyətlərinin dərhal eyniləşmədiyi sərhədlər yarada bilər.Quranın “bərzəx” ifadəsi bu hadisə ilə əlaqələndirilə bilər. Lakin burada da ayənin konkret olaraq müasir okeanoqrafik mexanizmi təsvir etdiyini iddia etməkdən çəkinmək lazımdır.8. Dənizin dərinliklərində qaranlıqNur surəsinin 40-cı ayəsində dərin dənizlərdə qaranlığın qat-qat olmasından bəhs edilir:أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّMüasir okeanoqrafiya göstərir ki, günəş işığı suyun dərinliyinə endikcə sürətlə azalır və müəyyən dərinliklərdə təbii işıq çox zəif olur və ya praktiki olaraq yox olur.Ayənin “qat-qat qaranlıq” ifadəsi bu fiziki hadisə ilə maraqlı şəkildə müqayisə edilə bilər.9. Dənizlərdə daxili dalğalarEyni ayədə:مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ— “dalğa üzərində dalğa” ifadəsi işlədilir.Müasir okeanoqrafiyada səth dalğalarından əlavə, müxtəlif sıxlıqdakı su təbəqələri arasında yaranan daxili dalğalar da müşahidə olunur.Bu fakt Quran ifadəsinin müasir okeanoqrafiya ilə müqayisəsinə imkan verir.10. Atmosferin qoruyucu funksiyasıƏnbiya surəsinin 32-ci ayəsində göy “qorunmuş tavan” kimi təqdim edilir:وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًاYer atmosferi planetimizi ultrabənövşəyi şüalanmanın müəyyən hissəsindən qoruyur, temperaturun tənzimlənməsində iştirak edir və meteoroloji proseslərin formalaşmasına imkan yaradır.Bundan əlavə, Yer maqnitosferi Günəş küləyinin yüklü hissəciklərinin təsirinin qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.Bu səbəbdən “qorunmuş tavan” ifadəsi Yer ətrafındakı qoruyucu sistemlərlə müqayisə edilə bilər.11. Günəşin hərəkətiYasin surəsinin 38-ci ayəsində Günəşin hərəkətindən bəhs edilir:وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَاMüasir astronomiyaya görə Günəş sabit və hərəkətsiz obyekt deyil. O, Süd Yolu qalaktikasının mərkəzi ətrafında böyük sürətlə hərəkət edir.Buna görə ayədə Günəşin “axması/hərəkət etməsi” ifadəsi müasir astronomik biliklərlə uyğunlaşdırıla bilər.12. Ayın və Günəşin fərqli şəkildə təqdim edilməsiYunus surəsinin 5-ci ayəsində Günəş üçün “ziya”, Ay üçün isə “nur” ifadələri işlədilir.Müasir astronomiyada Ayın öz işığını yaratmadığı və müşahidə etdiyimiz Ay işığının Günəşdən gələn işığın əks olunması olduğu məlumdur.Bu terminoloji fərq Quranın Günəş və Ayı fərqli işıq anlayışları ilə təqdim etməsi baxımından diqqət çəkir.13. Yağış və su dövranıQuranda yağışın yaranması və buludların hərəkəti ilə bağlı müxtəlif ayələr mövcuddur. Məsələn, Rum surəsinin 48-ci ayəsində küləklərin buludları hərəkət etdirməsindən və yağışın meydana gəlməsindən bəhs olunur.Müasir meteorologiyada küləklər su buxarı və bulud sistemlərinin hərəkətində mühüm rol oynayır.Bu baxımdan Quranın yağış hadisəsini külək, bulud və su ilə əlaqəli şəkildə təqdim etməsi diqqətəlayiqdir.14. Küləklərin tozlanmadakı roluHicr surəsinin 22-ci ayəsində:وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَifadəsi işlədilir.“Ləvaqih” sözü “dölləndirən/tozlandıran” mənaları ilə əlaqələndirilir.Müasir botanika göstərir ki, çoxsaylı bitkilərdə külək tozcuqların bir bitkidən digərinə daşınmasında mühüm rol oynayır.Bu səbəbdən ayənin ifadəsi bitkilərin küləklə tozlanması hadisəsi ilə müqayisə edilə bilər.15. Arıların sosial davranışıNəhl surəsinin 68–69-cu ayələrində arıya müraciət edilir və onun müxtəlif yerlərdən qida toplaması haqqında danışılır.Müasir biologiya arı koloniyalarında yüksək səviyyədə təşkilatlanmış sosial davranışların olduğunu göstərir. Arılar qida mənbələrinin yerini digər arılara müxtəlif siqnallarla çatdıra bilirlər.Bu nümunə Quranın canlıların davranışına diqqət çəkən ifadələrindən biridir.16. Qarışqaların ünsiyyətiNəml surəsinin 18-ci ayəsində bir qarışqanın digər qarışqalara xəbərdarlıq etməsindən bəhs olunur.Müasir entomologiyada qarışqaların kimyəvi siqnallar, toxunma və digər vasitələrlə mürəkkəb ünsiyyət sisteminə malik olduğu məlumdur.Bu baxımdan ayədəki qarışqa davranışı ilə müasir entomoloji müşahidələr arasında maraqlı paralel mövcuddur.17. Heyvan südünün bioloji mənşəyiNəhl surəsinin 66-cı ayəsində heyvanların bədənində südün yaranması haqqında ifadə vardır.Müasir fiziologiyaya görə süd vəzilərində südün komponentlərinin sintezi üçün qan dövranı vasitəsilə daşınan qida maddələrindən istifadə edilir.Ayənin südün yaranmasını heyvanın həzm sistemi və qan dövranı ilə əlaqələndirən ifadəsi fizioloji proseslərlə müqayisə edilə bilər.18. İnsan beyninin frontal nahiyəsiƏləq surəsinin 15–16-cı ayələrində insanın “yalançı və günahkar kəkili/alın nahiyəsi” haqqında ifadə işlədilir.Müasir neyroelm frontal beyin sahələrinin qərarvermə, davranışın idarə olunması, planlaşdırma və sosial davranış kimi funksiyalarda iştirak etdiyini göstərir.Bu səbəbdən bəzi tədqiqatçılar ayədəki “nəsiyə” ifadəsini beynin frontal nahiyəsi ilə əlaqələndirmişlər.Lakin bu əlaqənin Quran ayəsinin ilkin və əsas mənası kimi qəbul edilməsi ayrıca təfsir məsələsidir.19. Yer kürəsinin formasıZumər surəsinin 5-ci ayəsində gecənin gündüzün, gündüzün isə gecənin üzərinə “bürünməsi” ifadəsi işlədilir:يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ“Kəvvərə” felinin əsas mənalarından biri bir şeyi yuvarlaq formada dolamaqdır.Bu ifadə bəzi müasir müəlliflər tərəfindən Yer kürəsinin sferik forması ilə əlaqələndirilir. Lakin klassik təfsirlərdə ayənin əsas mövzusu gecə və gündüzün bir-birini əvəz etməsidir.20. Elmi və dini mətnlərin əlaqələndirilməsində metodoloji prinsipQuran və elm arasındakı əlaqəni araşdırarkən üç əsas prinsip nəzərə alınmalıdır.Birincisi, ayənin ərəb dilindəki ilkin mənası müəyyən edilməlidir.İkincisi, klassik və müasir təfsirlər müqayisə edilməlidir.Üçüncüsü, ayənin müasir elmi faktla uyğunluğu müəyyən edilərkən müasir elmin nəticəsinin həqiqətən möhkəm və geniş qəbul edilmiş məlumat olub-olmadığı yoxlanmalıdır.Bu metodoloji yanaşma “elm dəyişərsə, Quranın mənası da dəyişir” kimi problemlərin qarşısını almağa kömək edir.NəticəAparılan müqayisəli təhlil göstərir ki, Qurani-Kərimdə kainatın quruluşu, göy cisimləri, Yer, su, canlılar, insanın yaradılışı və müxtəlif təbiət hadisələri haqqında çoxsaylı ifadələr mövcuddur.Kainatın genişlənməsi, həyatın su ilə əlaqəsi, embrional inkişaf, dənizlərin xüsusiyyətləri, atmosferin qoruyucu funksiyası, küləklərin bitkilərin tozlanmasındakı rolu, Günəşin hərəkəti və heyvanların sosial davranışı kimi mövzular müasir elmi biliklərlə müqayisə edildikdə diqqətəlayiq paralellər meydana çıxır.Bununla yanaşı, bu paralellərin hamısını “müasir elmi kəşflərin Quranda əvvəlcədən tam və texniki formada verilməsi” kimi təqdim etmək elmi metod baxımından düzgün olmaz. Daha ehtiyatlı yanaşma Quranın təbiət haqqında ifadələrinin müasir elmi biliklərlə müqayisəli hermenevtik təhlilidir.Beləliklə, Quran və elm münasibətinin araşdırılması həm dini mətnin dil və təfsir xüsusiyyətlərinin, həm də müasir elmin metodoloji sərhədlərinin nəzərə alınmasını tələb edir. Bu yanaşma dini mətnə hörmətlə yanaşı, elmi obyektivliyi də qorumağa imkan verir.

41 Oxu

Arşdırmalar 14.09.2026

İman elmi abad edir: elmin həyatı, inkişafı və insanın tərbiyəsində imanın rolu

İslam düşüncəsində elm yalnız məlumat əldə etmək və müəyyən nəzəri məsələləri öyrənmək vasitəsi deyil. Elm insanı həqiqətə, kamilliyə və məsuliyyətə yönəldən mühüm bir vasitədir. Lakin elmin insan və cəmiyyət üçün həqiqi fayda doğurması onun hansı məqsədlə əldə edilməsindən və hansı mənəvi əsaslar üzərində qurulmasından asılıdır.İslam mənbələrində elm ilə iman, bilik ilə əxlaq, təhsil ilə insanın mənəvi tərbiyəsi bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. Bu baxımdan İmam Əlinin (ə) «بِالإِيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ» — “İman vasitəsilə elm abad olur” məzmunundakı kəlamı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Bu ifadə göstərir ki, elmin həqiqi dəyəri yalnız onun mövcudluğunda deyil, həm də onun qorunması, inkişaf etdirilməsi və insanlığın xeyrinə istiqamətləndirilməsindədir. Elm imanla birləşdikdə insanı və cəmiyyəti qurur; imandan uzaqlaşdıqda isə elm öz məqsədindən kənara çıxa və hətta dağıdıcı nəticələr doğura bilər.1. İslam dünyagörüşündə elmin başlanğıcıQurani-Kərimdə Allah-Təala Özünü insanın və bəşəriyyətin müəllimi kimi təqdim edir. Elm və təlim məsələsinin Quranda xüsusi yer tutması təsadüfi deyil. İlk insanın yaradılışı ilə bağlı olaraq buyurulur:«وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا»“Allah Adəmə bütün adları öyrətdi.”(Bəqərə, 2:31)Bu ayə insanın yaradılışında elmin mühüm rol oynadığını göstərir. İnsan yalnız fiziki varlıq deyil; onu digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də öyrənmək, dərk etmək, mənalandırmaq və əldə etdiyi biliyi inkişaf etdirmək qabiliyyətidir.Qurani-Kərimin başqa bir ayəsində isə belə buyurulur:«الرَّحْمَٰنُ ۝ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ۝ خَلَقَ الْإِنسَانَ ۝ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ»“Rəhman olan Allah Qur’anı öyrətdi. İnsanı yaratdı. Ona bəyan etməyi öyrətdi.”(Rəhman, 55:1–4)Bu ayələrin ardıcıllığı diqqətəlayiqdir. Burada rəhmət, təlim, insanın yaradılması və bəyan bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur.2. Rəhmət və elm arasındakı əlaqəQurani-Kərimdə “ər-Rəhman” adının “Qur’anı öyrətdi” ifadəsindən əvvəl gəlməsi mühüm mənəvi məna daşıyır. Buradan belə nəticə çıxarmaq mümkündür ki, İslam baxımından təlim prosesi yalnız bilik ötürülməsi deyil; o, rəhmət və insanın mənəvi inkişafı ilə əlaqəli bir prosesdir.Əgər elm insanı mərhəmətə, ədalətə, məsuliyyətə və həqiqətə aparırsa, həmin elm öz həqiqi funksiyasını yerinə yetirir. Əksinə, elm əxlaqdan və mənəvi məsuliyyətdən ayrıldıqda onun insan həyatına gətirdiyi fayda məhdudlaşır.Bu baxımdan müəllim yalnız məlumat verən şəxs deyil. Həqiqi müəllim öz biliyi ilə yanaşı, insanlıq, məsuliyyət, ədalət və mərhəmət nümunəsi də təqdim etməlidir.3. Elm insan yaratmalıdırQurandakı “O, insanı yaratdı və ona bəyanı öyrətdi” ardıcıllığı elmin məqsədi haqqında mühüm düşüncə yaradır. Burada bəyan — insanın düşündüyünü ifadə etməsi, danışması, yazması və biliyi başqalarına çatdırması kimi başa düşülə bilər.Lakin hər danışıq həqiqi “bəyan” deyildir. İnsan yalnız danışmaq qabiliyyətinə malik olduğuna görə onun hər sözü hikmətli və faydalı hesab edilə bilməz.Həqiqi bəyan insanın daxili dünyası, biliyi və mənəvi məsuliyyəti ilə əlaqəlidir. Buna görə də:Rəhmət → elm və təlim → insanın formalaşması → düzgün bəyanardıcıllığı insan tərbiyəsinin mühüm prinsiplərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.İnsan Qurani dəyərlərlə formalaşdıqda onun dili və qələmi də cəmiyyətə fayda verməyə başlayır.4. Elm və iman: iki ayrılmaz sütunİslam düşüncəsində elm və iman bir-birinə alternativ deyil. Əksinə, onlar bir-birini tamamlayan iki əsas sütundur.Elm insana nəyi bilməli olduğunu, iman isə həmin biliyin nə üçün və hansı məqsədlə istifadə edilməli olduğunu göstərir.Elm insanın qarşısında imkanlar açır, iman isə bu imkanların istifadəsinə mənəvi istiqamət verir.Məsələn, elmi və texnoloji inkişaf insanın böyük imkanlar əldə etməsinə səbəb ola bilər. Lakin bu imkanların insanlığın xeyrinə, yoxsa zərərinə istifadə edilməsi yalnız texniki biliklə müəyyən olunmur. Burada əxlaq, vicdan, məsuliyyət və iman mühüm rol oynayır.Deməli, elm güc verir, iman isə həmin gücə istiqamət verir.5. “İman elmi abad edir” prinsipinin mənasıİmam Əliyə (ə) aid edilən:«بِالإِيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ»— “İman vasitəsilə elm abad olur”ifadəsi elmin davamlılığı və faydalılığı baxımından dərin məna daşıyır.Elm də digər ictimai və mədəni institutlar kimi inkişaf etməyə, yenilənməyə və qorunmağa ehtiyac duyur. Elmi biliklərin toplanması kifayət deyil. Onların düzgün istiqamətdə tətbiqi, yeni nəsillərə ötürülməsi və insanlığın rifahına xidmət etməsi də zəruridir.Bu baxımdan iman elmin “mənəvi təmiri” funksiyasını yerinə yetirir.İman:Elmin məqsədini müəyyənləşdirir;Alimi məsuliyyətli olmağa çağırır;Elmin insanlığa xidmət etməsini təmin edir;Biliyin mənəvi dəyərlərdən ayrılmasının qarşısını alır;Elmin davamlı inkişafına mənəvi motivasiya yaradır.Beləliklə, iman elmi məhdudlaşdıran deyil, onu məqsədli, məsuliyyətli və faydalı edən amil kimi çıxış edir.6. Elm, əməl və cəmiyyətin abadlaşmasıElmin yalnız nəzəri səviyyədə qalması onun bütün imkanlarının reallaşmasına imkan vermir. Elm əmələ çevrildikdə cəmiyyətin həyatına təsir göstərir.Bu baxımdan elmi inkişafın üç mərhələsini qeyd etmək olar:Bilik → düzgün əməl → ictimai abadlıqİnsan bildiyi həqiqətə uyğun hərəkət etdikdə elm onun həyatında canlı qüvvəyə çevrilir. Əgər bilik əməli davranışa çevrilmirsə, onun cəmiyyətə təsiri məhdud qalır.Məhz buna görə İslam ənənəsində alim yalnız çox bilən insan kimi deyil, bildiyi ilə yaşayan və onu düzgün istiqamətdə tətbiq edən şəxs kimi dəyərləndirilir.7. Hövzə və universitet: məqsəd birdirİslam sivilizasiyasının tarixində dini elmlərlə digər elmlər arasında bu gün mövcud olan sərhədlər həmişə eyni formada olmayıb. Keçmişdə bir çox böyük alim həm dini elmlərə, həm də riyaziyyat, astronomiya, fəlsəfə, tibb və digər sahələrə yiyələnmişdir.Şeyx Bəhai kimi alimlərin elmi irsi bunun mühüm nümunələrindən biridir.Bu gün hövzə və universitet müxtəlif ixtisaslaşma sahələri kimi fəaliyyət göstərsə də, onların əsas məqsədlərindən biri ortaqdır: insanın və cəmiyyətin inkişafına xidmət etmək.Hövzə mənəvi və dini bilikləri, universitet isə müxtəlif elmi və peşəkar bilikləri inkişaf etdirə bilər. Lakin hər iki sahənin insanın həqiqət axtarışına və cəmiyyətin rifahına xidmət etməsi əsas şərtdir.8. Tarixi olmayan elm və həqiqət axtarışıElmin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun həqiqəti axtarmasıdır. İnsan özünü, kainatı və insanın kainatdakı yerini dərk etməyə çalışır.İslam dünyagörüşündə bu axtarış yalnız maddi dünyanın öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. İnsan:öz mahiyyətini;dünyanın quruluşunu;insan ilə kainat arasındakı əlaqəni;həyatın məqsədini;insanın Yaradan qarşısındakı məsuliyyətinidərk etməyə çalışmalıdır.Bu baxımdan elm insanın varlıq haqqında dünyagörüşünü genişləndirməlidir. Biliyin yalnız texniki nəticələrə çevrilməsi onun bütün fəlsəfi və mənəvi imkanlarını əhatə etmir.9. Faydalı elm anlayışıİslam baxımından hər bilik eyni dərəcədə faydalı hesab edilmir. Faydalı elm insanı həqiqətə yaxınlaşdıran, onun məsuliyyət hissini gücləndirən və cəmiyyətin inkişafına xidmət edən elmdir.Bu mənada elm insanın özünü tanımasına da kömək etməlidir.İnsan özünü tanıdıqca məsuliyyətini daha yaxşı dərk edir. Dünyanı tanıdıqca onun qanunauyğunluqlarını anlayır. Yaradanla münasibətini dərk etdikcə isə biliyinin və imkanlarının qarşısında mənəvi məsuliyyət hiss edir.Beləliklə, həqiqi elm yalnız “nədir?” sualına deyil, həm də “nə üçün?” və “necə istifadə edilməlidir?” suallarına cavab axtarır.10. Elm adamının mənəvi məsuliyyətiAlimin cəmiyyətdəki mövqeyi onun əldə etdiyi bilik qədər, həmin biliyə münasibəti ilə də müəyyən olunur.Alim öz biliyini:şöhrət;şəxsi üstünlük;hakimiyyət;maddi maraqüçün deyil, həqiqət və insanlığın xeyri üçün istifadə etməlidir.Bu baxımdan iman alimin daxili məsuliyyətini gücləndirən mühüm amildir.İmanlı alim üçün elm yalnız peşə deyil, həm də məsuliyyətdir. Onun yazdığı hər söz, verdiyi hər qərar və yetişdirdiyi hər tələbə gələcək cəmiyyətə təsir göstərə bilər.Nəticə“İman elmi abad edir” prinsipi elm və iman münasibətinə dair mühüm bir konsepsiyanı ortaya qoyur. Bu konsepsiyaya əsasən, elm insan həyatının inkişafı üçün zəruri olsa da, onun həqiqi dəyəri mənəvi məqsəd və məsuliyyətlə tamamlandıqda üzə çıxır.Qurani-Kərimin “Ər-Rəhman. Qur’anı öyrətdi. İnsanı yaratdı. Ona bəyanı öyrətdi” ayələri elm, insan və bəyan arasında dərin əlaqənin mövcudluğunu göstərir.Bu baxımdan təhsil sisteminin əsas məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək olmamalıdır. Əsas məqsəd bilikli, düşünən, məsuliyyətli, mərhəmətli və insanlığa xidmət edən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.Elm insanın əlində gücdür. İman isə həmin gücün istiqamətini müəyyən edən mənəvi meyardır.Ona görə də cəmiyyətin həqiqi inkişafı yalnız elmin çoxalması ilə deyil, elmin iman, əxlaq, məsuliyyət və əməl ilə birləşməsi ilə mümkündür.Başqa sözlə:Elm insanı gücləndirir, iman isə həmin gücü insanlığın xidmətinə yönəldir.Və məhz buna görə:“İman elmi abad edir.”

54 Oxu

İbrətamiz hekayələr 11.09.2026

Hеyranedici mühakimə

Birinci hissəDaşqalaq hökmüHicri 23-cü ilMiladi 643-cü il— Ata! bizdən ötrü çox zəhmət çəkmisən. Haqqını bizə halal et!— İlahi, atama xeyirli mükafat nəsib et!— Qardaşlarım! Qalxın, dəfn fürsətini əldən verməyək.Növbəti günün səhəri qoca kişini dəfn edib qəbir evinə tapşırdılar.— İlahi! Həyat yoldaşımın varislərinə necə deyim ki, bəlkə də mən hamiləyəm?!Bir müddət keçdi və həmin gənc qadın bir oğlan uşağı dünyaya gətirdi. Qoca kişinin övladları həmin oğlan uşağını qəbul etmədilər və irsdən pay almasın deyə, qadına zina böhtanı atdılar. Hökm çıxarılması və icra olunması üçün birlikdə dövrün hakiminin yanına getdilər.— Cənab hakim! Bu qadın iddia edir ki, bu oğlan atamızın sağlığında vücuda gəlib.Atamız o qədər qoca idi ki, artıq belə bir qabiliyyəti və gücü yox idi.— Özünü müdafiə etmək üçün bir sözün varmı?— Allaha and içirəm ki, mən bu günaha qurşanmamışam. Doğru deyirəm, bu oğlan uşağı sizin atanızındır.Hakim bir qədər düşünüb dedi:— Məncə, bu qadının təqdim etdiyi dəlillər və qoca kişinin fiziki vəziyyəti mənə aydınlaşdırır ki, bu qadın zinakardır və uşaq o qoca kişidən deyil. Bu oğlan uşağı irsdən pay almayacaq, anasının hökmü isə daşqalaqdır.Daşqalaq hökmü elan edildikdən sonra qadının əllərini bağlayıb icra üçün şəhər meydanına gətirdilər. Hökmün icrası üçün hər şey hazır idi ki, qəfil Əmirəlmöminin Əli (ə) gəlib çatdı.Ardı var...İkinci hissəni izləmək üçün səhifəmi mütləq izləyin..

40 Oxu

Əhli-Beyt Maarifi 09.09.2026

🕌 Namaz qılan hər bir müsəlmanın telefonunda niyə “Namaz Vaxtı AI” olmalıdır?

🕌 Namaz qılan hər bir müsəlmanın telefonunda niyə “Namaz Vaxtı AI” olmalıdır?Namaz qılan insan üçün telefon sadəcə əlaqə vasitəsi deyil. Düzgün istifadə edildikdə telefon gündəlik ibadəti xatırladan, Quranı oxumağa kömək edən, qibləni göstərən, dini suallara cavab tapmağa imkan verən və insanı mənəvi baxımdan daim Allahı xatırlamağa yönəldən bir vasitəyə çevrilə bilər.Məhz bu məqsədlə hazırlanmış “Namaz Vaxtı AI” tətbiqi adi namaz vaxtı proqramlarından fərqlənir.Google Play-də Namaz Vaxtı AIApp Store-da Namaz Vaxtı AITətbiqin əsas məqsədi bir neçə ayrı proqramı telefonda saxlamaq əvəzinə, müsəlmanın gündəlik ehtiyac duyduğu dini imkanları bir mərkəzdə toplamaqdır.🕌 1. Ən əsas xüsusiyyət – namaz vaxtlarıNamaz qılan insan üçün ən vacib məsələlərdən biri namazın vaxtını düzgün bilməkdir.“Namaz Vaxtı AI” Azərbaycanın müxtəlif bölgələri üçün namaz vaxtlarını təqdim edir. Tətbiqin Google Play məlumatında QMİ-nin rəsmi cədvəlləri əsasında Azərbaycanın bölgələri üçün namaz vaxtlarının təqdim edildiyi bildirilir.Bakı, Gəncə, Naxçıvan və digər bölgələr üçün istifadə etmək mümkündür.Bundan əlavə, xaricdə yaşayan və ya səfərdə olan insanlar üçün müxtəlif beynəlxalq hesablama metodlarından istifadə etmək imkanı da təqdim edilir.Tətbiqdə:İmsakSübhGünəşZöhrƏsrMəğribİşaGecə yarısıkimi vaxtları izləmək mümkündür.Beləliklə, insan hər dəfə internetdə ayrıca “bu gün namaz vaxtı neçədir?” axtarmağa ehtiyac duymur.🔊 2. Azan vaxtını unutmaq probleminə sonİnsan işdə ola bilər.Yolda ola bilər.Telefonu cibində ola bilər.Gündəlik həyatın məşğuliyyəti içində namaz vaxtının daxil olduğunu hiss etməyə bilər.Tətbiqin bildiriş və azan funksiyası burada kömək edir.Namaz vaxtı çatdıqda telefon vasitəsilə xəbərdarlıq almaq mümkündür. Müxtəlif müəzzin səsləri arasından seçim etmək və bildirişləri fərdiləşdirmək imkanları da təqdim olunur.Bu, xüsusilə namazı vaxtında qılmağa diqqət edən insan üçün çox faydalı xüsusiyyətdir.🧭 3. Qibləni tapmaq artıq çətin deyilSəfərə çıxmısınız?Başqa şəhərdəsiniz?Oteldəsiniz?Yeni bir məkandasınız?Qiblənin istiqamətini bilmirsiniz?Tətbiqdəki Qiblə Kompası GPS və telefonun sensorlarından istifadə edərək Kəbənin istiqamətini müəyyən etməyə kömək edir.Tətbiq həmçinin Kəbəyə olan məsafəni göstərir.Bu xüsusiyyət xüsusilə səfərdə olan müsəlman üçün çox əlverişlidir.🤖 4. Süni intellektlə dini suallarınıza cavab axtarınTətbiqi digər namaz proqramlarından fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri AI dini bələdçidir.Artıq dini sual yarananda müxtəlif saytları bir-bir axtarmaq əvəzinə sualınızı tətbiqə yaza bilərsiniz.Məsələn:“Səcdədə hansı zikrlər deyilir?”“Qəza namazı necə qılınır?”“Orucu hansı əməllər pozur?”“Cümə gününün əməlləri hansılardır?”“Məğrib namazının təqibatları hansılardır?”“Quranın bu ayəsinin mənası nədir?”kimi suallarınızı verə bilərsiniz.Tətbiqin təqdimatında AI cavablarının dini mənbələrə, o cümlədən Sistani və Lider kimi mənbələrə əsaslandırılması qeyd edilir.Ancaq burada mühüm bir məqam var:Süni intellekt alim və müctəhidin yerini tutmur.Xüsusilə insanın şəxsi şəriət məsələsində hökmə ehtiyacı varsa, cavabın istinad etdiyi mənbəyə baxmaq və zəruri hallarda təqlid etdiyi müctəhidin risaləsinə və ya ofisinə müraciət etmək daha doğrudur.AI burada dini məlumatı tapmağı və anlamağı asanlaşdıran köməkçi vasitədir.📖 5. Telefonunuzda İslam kitabxanasıTətbiqin inkişaf tarixçəsinə baxdıqda proqramın zamanla sadə namaz vaxtı tətbiqindən daha geniş İslam kitabxanasına çevrildiyini görmək mümkündür.Apple App Store-un yenilənmə tarixçəsində aşağıdakı məzmunların əlavə edilməsi qeyd olunur:📕 Qurani-KərimAzərbaycan dilində tərcümə və izahlarla Quran məzmununa çıxış imkanı.📚 Təfsiri-NümunəŞeyx Nasir Məkarim Şirazinin məşhur Təfsiri-Nümunə əsərinin tətbiqə əlavə edildiyi bildirilir.🤲 Məfatihül-CinanŞeyx Abbas Quminin məşhur dua və ziyarətnamələr toplusu da tətbiqə əlavə olunub.📿 Səhifeyi-Səccadiyyəİmam Zeynül-Abidinin (ə) dualarından ibarət Səhifeyi-Səccadiyyə də mobil tətbiq daxilində təqdim edilir.Yəni insan ayrıca Quran proqramı, dua proqramı, namaz proqramı və dini kitab proqramlarını axtarıb telefonda çoxsaylı tətbiqlər saxlamaq əvəzinə, bir tətbiqdən istifadə edə bilər.🌙 6. Hicri təqvim və dini günlərİslam həyatında tarixlərin xüsusi əhəmiyyəti var.Ramazan ayı.Məhərrəm.Rəcəb.Şəban.Qədr gecələri.Mövludlar.Şəhadət günləri.Qurban bayramı.Ramazan bayramı.Əhli-Beyt (ə) ilə bağlı əlamətdar günlər.Tətbiqdə hicri və miladi təqvim birlikdə təqdim edilir və dini günlər xüsusi şəkildə qeyd olunur.Beləliklə, istifadəçi qarşıdakı mühüm dini günü daha rahat izləyə bilər.🤲 7. Gündəlik mənəvi qidaİnsan yalnız namaz vaxtını bilməklə kifayətlənməməlidir.İbadətin gözəlliyi insanın gündəlik həyatında Allahı xatırlaması ilə tamamlanır.Bu səbəbdən tətbiqdə:Günün ayəsiGünün hədisiGünün zikrikimi mənəvi məzmunlar təqdim olunur.Bu kiçik görünən xüsusiyyət əslində çox faydalıdır.Çünki insan hər gün telefonunu açarkən bir ayə, bir hədis və ya bir zikrlə qarşılaşa bilər.Bəzən bir ayə insanın bütün gününü dəyişə bilər.🕌 8. Namazı yeni öyrənənlər üçün də faydalıdırTətbiq yalnız uzun illərdir namaz qılan insanlar üçün nəzərdə tutulmayıb.Namaza yeni başlayan insan üçün də faydalı ola bilər.“Namaz Öyrən” bölməsində namazın necə qılınması ilə bağlı vizual və izahlı məlumatların təqdim edildiyi bildirilir.Bu xüsusilə:namaza yeni başlayanlar,yeniyetmələr,namazı düzgün öyrənmək istəyənlər,namazın bəzi hissələrini unudanlarüçün faydalı ola bilər.📱 9. Tətbiq yalnız namaz qılanlar üçün deyil“Namaz Vaxtı AI” adında “namaz” sözü olsa da, tətbiqin imkanları yalnız namaz vaxtlarını göstərməklə məhdudlaşmır.Proqramdan:Quran oxumaq istəyən insan,dua etmək istəyən insan,hədis oxumaq istəyən insan,dini sualına cavab axtaran insan,qibləni tapmaq istəyən səyyah,hicri təqvimi izləyən insan,namazı yeni öyrənən insanistifadə edə bilər.🎙️ 10. Azərbaycan və ərəb dili arasında AI səsli tərcüməTətbiqin sonrakı yenilənmələrindən birində daha maraqlı funksiyalardan biri əlavə olunub.Azərbaycan dili ↔ Ərəb dili arasında süni intellektlə canlı səsli tərcümə.Yəni istifadəçi Azərbaycanca danışır, tətbiq bunu ərəb dilində səsləndirə bilir; ərəb dilində danışıldıqda isə Azərbaycan dilinə tərcümə etməyə imkan verir.Bu xüsusiyyət xüsusilə Ərəb ölkələrinə səfər edən zəvvarlar və turistlər üçün faydalı ola bilər.🏴 11. Əhli-Beyt (ə) yönümlü dini məzmunTətbiqin App Store yenilənmə tarixçəsində onun şiə əqidəsinə uyğun məzmunla təqdim edildiyi qeyd olunur. Həmçinin sonrakı yenilənmələrdə Hüseyniyyə bölməsinin, Məfatihül-Cinanın, Səhifeyi-Səccadiyyənin və digər Əhli-Beyt yönümlü dini məzmunların əlavə edildiyi görünür.Bu baxımdan tətbiq xüsusilə Əhli-Beyt (ə) məktəbinin dini mənbələrindən istifadə edən Azərbaycanlı müsəlmanlar üçün maraqlı ola bilər.⚙️ 12. Hər şeyi özünüzə uyğunlaşdırınTətbiqdə istifadəçinin seçimlərinə uyğunlaşdırıla bilən parametrlər də var.Məsələn:Gecə/Gündüz rejimiHicri tarixi əl ilə düzəltməkGörünəcək namaz vaxtlarını seçməkBildirişləri tənzimləməkAzan parametrlərini dəyişməkQiblə kompasından istifadə etməkkimi imkanlar təqdim olunur.Bu da proqramın hər istifadəçiyə eyni formada deyil, şəxsin ehtiyacına uyğun istifadə edilməsinə imkan verir.📚 13. Bir tətbiq – çoxsaylı dini ehtiyacƏsl üstünlük məhz buradadır.Əvvəllər bir insanın telefonunda:📱 Namaz vaxtı üçün bir proqram📱 Qiblə üçün başqa proqram📱 Quran üçün başqa proqram📱 Dua üçün başqa proqram📱 Hədis üçün başqa proqram📱 Hicri təqvim üçün başqa proqram📱 Dini suallar üçün internet axtarışıolmalı idi.“Namaz Vaxtı AI” isə bu ehtiyacların böyük hissəsini bir tətbiqin daxilində birləşdirməyə çalışır.Bu səbəbdən onu sadəcə “namaz vaxtı proqramı” adlandırmaq düzgün olmaz.Bu, daha çox müsəlmanın gündəlik rəqəmsal dini bələdçisi kimi düşünülüb.❤️ Bəs namaz qılan insan niyə bu proqramı yükləməlidir?Çünki namaz yalnız gündə beş dəfə qılınan ibadət deyil.Namaz insanın bütün həyatını Allahla əlaqələndirməlidir.Səhər Quran ayəsi.Gün ərzində zikr.Namaz vaxtının xatırladılması.Qiblənin müəyyən edilməsi.Dini sual yarandıqda məlumat axtarışı.Hicri günlərin izlənilməsi.Dua və ziyarətnamələr.Hədis və mənəvi nəsihətlər.Bütün bunların bir yerdə olması insanın dini həyatını daha rahat təşkil etməsinə kömək edə bilər.🌙 Telefonunuz sizi namaza yaxınlaşdırsınBu gün insanların telefonu demək olar ki, bütün gün yanındadır.İnsan telefonunu gündə onlarla, bəzən yüzlərlə dəfə açır.Əgər hər dəfə açdığımız zaman qarşımıza yalnız sosial şəbəkələr, xəbərlər və əyləncə çıxırsa, telefon həyatımızın çox böyük hissəsini başqa istiqamətə yönəldə bilər.Amma telefonumuzda Quran, dua, zikr, namaz vaxtı, qiblə, dini təqvim və dini biliklər də varsa, həmin cihaz mənəvi həyatımıza xidmət edən bir vasitəyə çevrilə bilər.“Namaz Vaxtı AI” məhz bu düşüncə ilə hazırlanmış tətbiqlərdən biridir.📲 Android və iPhone istifadəçiləri üçünTətbiq həm Android, həm də iPhone üçün təqdim olunur.Google Play səhifəsində tətbiqin 2026-cı ilin avqustunda yeniləndiyi görünür.Apple App Store-da isə tətbiqin versiya tarixçəsində bir sıra yeni funksiyaların mərhələli şəkildə əlavə edildiyi görünür; son göstərilən versiya 1.25-dir.AndroidNamaz Vaxtı AI-ni Google Play-dən yükləyiniPhoneNamaz Vaxtı AI-ni App Store-dan yükləyin🌐 Veb versiyasıMüsəlmanın Kitabçası / Namaz Vaxtı AI veb tətbiqi🤲 NəticəNamaz qılan insanın həyatında üç şey daim olmalıdır:Allahı xatırlamaq, Quranla əlaqədə olmaq və dini hökmləri düzgün öyrənmək.Texnologiya bunların heç birini əvəz etmir.Amma texnologiya bunlara çatmaq üçün çox yaxşı vasitə ola bilər.“Namaz Vaxtı AI” də məhz bu vasitələrdən biri kimi hazırlanıb.Namaz vaxtlarını izləməkdən başlayaraq qibləni tapmağa, azan bildirişlərindən Quran və dualara, hicri təqvimdən dini kitablara, gündəlik ayə və hədislərdən AI dini bələdçiyə qədər bir çox imkanın bir tətbiqdə toplanması onu gündəlik istifadə üçün praktik dini köməkçiyə çevirir.Əgər namaz qılırsınızsa, Quran oxuyursunuzsa, dua və zikrlə maraqlanırsınızsa və dini məlumatları daim yanınızda saxlamaq istəyirsinizsə, bu tətbiqi telefonunuzda saxlamaq faydalı seçim ola bilər.Bir proqram – namaz vaxtınız, Quranınız, dualarınız, qibləniz, təqviminiz və dini bələdçiniz.🤲 Allah bütün ibadətlərimizi qəbul etsin.unu buraya daxil edin və ya Word-dən kopyalayıb yapışdırın...

63 Oxu

Dua 08.09.2026

🌧️ Yağış Yağanda Dua Etməyi Unutmayaq

Yağış Allah-Taalanın bizə bəxş etdiyi böyük nemətlərdən biridir. Yağışın hər damlası torpağı canlandırır, bitkilərə həyat verir və canlıların ehtiyac duyduğu suyu təmin edir. Mömin üçün yağış həm də Allahın rəhmətini xatırladan gözəl bir nemətdir.Yağış yağarkən Allahı yad etmək, Ona şükür etmək və dua etmək gözəl əməllərdəndir. Xüsusilə belə vaxtlarda edilən duanın qəbul olunmasına ümid edilir.🤲 Yağış yağarkən dua etməkPeyğəmbəri-Əkrəmdən (s) nəql olunan hədisdə buyurulur:«ثِنْتَانِ مَا تُرَدَّانِ: الدُّعَاءُ عِنْدَ النِّدَاءِ، وَتَحْتَ الْمَطَرِ»Transkripsiyası:Sintəni mə turəddan: əd-duau indən-nida, və təhtəl-mətər.Tərcüməsi:“İki dua rədd olunmaz: azan zamanı edilən dua və yağış altında edilən dua.”📚 Mənbə: Biharul-Ənvar, cild 84, səhifə 56.Bu hədis bizə yağış yağarkən dua etməyin gözəl fürsət olduğunu xatırladır. Ona görə də yağış yağdıqda yalnız yağışın yağmasına sevinməklə kifayətlənməyək, əllərimizi açıb Allahdan xeyir, bağışlanma, sağlamlıq, ruzi və bərəkət istəyək.🌧️ Yağış yağanda oxunan duaاللَّهُمَّ صَيِّبًا نَافِعًا وَرِزْقًا وَاسِعًاTranskripsiyası:Allahummə sayyibən nafiən və rizqən vasiən.Tərcüməsi:“İlahi! Bu yağışı bizə faydalı, bərəkətli və bol ruzi səbəbi et!”📚 Mənbə: Biharul-Ənvar.🤲 Bu fürsəti qaçırmayaqYağış yağarkən özümüz üçün dua edək:“İlahi, günahlarımızı bağışla, qəlbimizə rahatlıq ver, ruzimizi halal və bərəkətli et.”Ailəmiz üçün dua edək:“İlahi, ailəmizi qoru, evimizə sevgi, mərhəmət və bərəkət bəxş et.”Ehtiyacı olanları unutmayaq:“İlahi, xəstələrə şəfa ver, sıxıntıda olanlara çıxış yolu göstər, borcluların borcunu ödəməsinə kömək et, ehtiyacı olanlara halal ruzi nəsib et.”Bütün möminlər üçün dua edək:“İlahi, bütün möminlərin çətinliklərini asanlaşdır, dünyadan köçənlərə rəhmət et və yaşayanlara xeyir-bərəkət nəsib et.”Yağışın hər damlası bizə Allahın rəhmətini xatırlatsın. Bu gözəl anları qafil keçirməyək. Yağış yağarkən dua edək, Allahdan istəyək və Onun rəhmətinə ümid bağlayaq.🌧️ Allahım! Yağışımızı faydalı və bərəkətli et, ruzimizi genişləndir, günahlarımızı bağışla və dualarımızı qəbul et. Amin! 🤲

71 Oxu

Könül oxşayan Hədislər 07.09.2026

Gündəlik beş namazın əhəmiyyəti

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) buyurmuşdur:يا عَلىُّ! إنّما مَنزِلَةُ الصَّلواتِ الخَمسِ لِاُمَّتى كَنَهرٍ جارٍ عَلى بابِ أَحَدِكُم لَو كانَ فِى جَسَدِهِ دَرَنّ ثُمَّ اغتَسَلَ فِى ذلِكَ النَّهرِ خَمسَ مَرَاتٍ فِى اليَومِ أَكانَ يَبقى فِى جَسَدِهِ دَرَنُ فَكَذلِكَ وَاللهِ الصَّلواتُ الخَمسُ لِاُمَّتى“Ey Əli! Ümmətim üçün (gündəlik) beş namaz evinizin kənarından axan çayı xatırlayır. Elə təsəvvür edirsiniz ki, bədəni çirkli olan şəxs gündə beş dəfə həmin çayda yuyunsa, onun bədənində çirk qalarmı? Allaha and olsun, ümmətim üçün (gündəlik) beş namaz da belədir!” (“Biharul-ənvar”, c.82, səh.220.)

52 Oxu

Könül oxşayan Hədislər 02.09.2026

Dörd bәdbәхtlik nişаnәsi

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) buyurmuşdur:يَا عَلِيُّ، اَربَعُ خِصالٍ مِنَ الشَّقاوَةِ جُمُودُ العَينِ وَقَساوَةُ الْقَلبِ وَبُعدُ الاَمَلِ وَحُبُّ البَقاءِ“Еy Әli! Dörd şеy bәdbәхtlik nişаnәsidir: 1. göz yаşının qurumаsı; 2. qәlbin qәsаvәt bаğlаmаsı (daşlaşması); 3. аrzulаrın uzun-uzadı olması; 4. dünyаdа dаimi qаlmаq sevgisi. (“Mәn lа yәhzuruhul-fәqih”, c.4, sәh.360.)

86 Oxu

Əqaid 01.09.2026

SƏMİMİ QƏLBDƏN TƏSLİM OLMAQ VƏ ONUN MƏRHƏLƏLƏRİ

İman və tövhidin bütün məqamlarının ilk mərhələsi Allah-Təalaya səmimi qəlbdən təslim olmaqdır. Təslim olmaq imanın zəruri məsələlərindən biridir. Bu məna Loğman surəsinin 22-ci ayəsində çox gözəl şəkildə bəyan edilmişdir:«Hər kim yaxşı əməl sahibi olub özünü səmimi qəlbdən Allaha təslim edərsə, o, artıq ən möhkəm ipdən – Qurandan və imandan yapışmış olur. Bütün işlərin axırı Allaha gəlib çıxacaqdır.»[1]Səmimi qəlblə Allaha təslim olmaq imanın mühüm məsələlərindəndir. Hər kim Allahın varlığına, Onun yeganə Yaradan və Pərvərişverən olduğuna, bütün nemətlərin Onun ixtiyarında olduğuna etiqad bəsləyərsə, onda Allah qarşısında razılıq və təvazökarlıq hissi yaranar.Allahdan razı olmaq və Onun qarşısında təvazökarlıq göstərmək səmimi qəlbdən təslim olmaq deməkdir.Məlumdur ki, insanın imanı nə qədər çox olarsa, onun mərifəti də bir o qədər artar və Allahı daha dərindən və əzəmətlə dərk edər. Bu hiss getdikcə o qədər güclənər ki, insan özünü Allaha kamil şəkildə və səmimi qəlbdən təslim edər. Artıq onun üçün mənlik və qürur qalmaz. Onun bütün hərəkət və sükutu, varlığı, qəlbi, əqidəsi, düşüncəsi, xəyalı və əməlləri Allah üçün olar.Qurani-Kərimin ifadəsi ilə desək, «və huvə möhsin» – yəni o, tam mənada yaxşı əməl sahibinə çevrilər.Belə insan bütün mərhələlərdə yaxşı əməl sahibi olmaqla və Allaha səmimi qəlbdən təslim olmaqla qəlb rahatlığı və əmin-amanlıq əldə edər. Həmişə Allahla ünsiyyətdə olar və onun əsas hədəf və məqsədi Allaha yaxınlaşmaqdan başqa bir şey olmaz.Quran belə kamil insanlar haqqında buyurur:«O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı xatırlayar, göylərin və yerin yaradılması haqqında düşünər və deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Sən bunları boş yerə yaratmamısan! Sən pak və müqəddəssən! Bizi Cəhənnəm odunun əzabından qoru!”»[2]Belə insanların qəlbləri daim oyaq olar. Onlar öz Məhbubları olan Allahı və Onun yaratdıqlarını düşünər, yaradılışın hikmətləri üzərində təfəkkür edərlər.[1] Loğman surəsi, 22-ci ayə.[2] Ali-İmran surəsi, 191-ci ayə.

59 Oxu

Həzrət Muhəmməd (s) 30.08.2026

VARLIQ ALƏMİNİN ƏN ŞƏRƏFLİSİ HƏZRƏT MUHƏMMƏD (S)

İslam Peyğəmbərinin adı Muhəmməd (s), məşhur künyəsi Əbülqasim, məşhur ləqəbləri Əhməd və Mustafa, bərəkətli ömrü isə 63 ildən ibarət olmuşdur. O həzrət “Amul-fil”in (fil ili) Rəbiül-əvvəl ayının 17-də, mübarək cümə günü dünyaya gəlmişdir. (Həmin il Allah-Taala Kəbə еvini uçurmağa gələn “fil səhabələri”ni “əbabil” quşları ilə məhv еtmişdir). Nəhayət, o həzrət bir yəhudi qadının vasitəsi ilə zəhərlənərək hicrətin 11-ci ili Səfər ayının 28-də dünyasını dəyişmişdir. Peyğəmbər (s) 25 yaşında olarkən, dinə böyük хidməti dəymiş və müsəlmanların boynunda haqqı olan həzrət Хədicə (s) ilə еvlənmiş və “amul-fil”in 40-cı ili, Rəcəb ayının 27-də gеcə ikən peyğəmbərliyə sеçilmişdir. O həzrət İslam dinini təbliğ etdiyi üçün 13 il Məkkədə dözülməz müsibətlərə məruz qalaraq Qürеyş kafirlərinin dinin inkişafının qarşısını aldıqları zaman Mədinə şəhərinə hicrət еtmişdir. Qеyd еtmək lazımdır ki, o həzrətin Mədinəyə hicrət еtdiyi gün İslam tariхinin başlanğıcı sayılır. Peyğəmbər (s) hicrətdən sonra, Mədinədə sakin olduğu 10 il ərzində İslam dinini kamil surətdə bəşəriyyətə çatdırmışdır. Tariхçilərin qeydlərinə əsasən, o həzrətin atası Abdullah ibn Əbdül-Müttəlib çoх alicənab bir şəхs olmuşdur. O, Peyğəmbər dünyaya gəlməmişdən öncə Şam şəhərindən qayıdarkən Mədinədə dünyasını dəyişmiş, ondan sonra Peyğəmbəri (s) babası Əbdül-Müttəlib öz öhdəsinə götürmüş və o da Peyğəmbərə (s) Həlimə Sədiyyə adlı bir qadını dayə tutmuşdur. Həlimənin fəzilətli bir qadın olduğunu dеmək üçün onun Peyğəmbər (s) kimi misilsiz bir şəхsiyyətə dayəlik еtdiyini bilmək kifayətdir. O, Peyğəmbərə altı il qulluq еtmişdir. Həzrət (s) hələ uşaq ikən anası ilə birlikdə Mədinəyə atasının qəbrini ziyarət еtməyə gеtmiş, Mədinədən qayıdarkən yolda anasını da əldən vеrmiş və Ümmü-Əymən adlı bir qadın onu gətirib Əbdül-Müttəlibə çatdırmışdır. Peyğəmbər (s) səkkiz yaşında olarkən babası Əbdül-Müttəlib də dünyasını dəyişmiş və bu hadisədən sonra onu əmisi Əbu Talib və onun həyat yoldaşı Fatimə binti Əsəd öz öhdələrinə götürmüşlər. İSLAM PEYĞƏMBƏRİNİN (S) DÜNYAYA GƏLDİYİ ZAMAN BAŞ VЕRMİŞ MÖCÜZƏLƏR Tariхə görə, İslam Peyğəmbərinin (s) dünyaya gəldiyi gün dünyada böyük dəyişikliklər və möcüzələr baş vеrmişdir. O cümlədən: Kəsra sarayının tavanı sınmış, onun yağış suyu üçün nəzərdə tutulan su boru və novları uçulmuş; Savə gölü qurumuş; min illik fars atəşgahı sönmüş; həmin gün padşahların qəlbinə vəlvələ düşmüş; bütlər bir-birinin üzərinə qalanmış; bütün sеhrbazların sеhrləri təsirsiz olmuş; “La ilahə illəllah” (Allahdan başqa tanrı yoxdur) sədası dünyaya yayılmışdır. İSLAM PEYĞƏMBƏRİNİN LƏQƏBLƏRİ (S) İslam Peyğəmbərinin (s) bir çoх ləqəbləri olmuşdur ki, o ləqəblərdən bir neçəsi haqda qısa izah vеririk: 1. O həzrətin ləqəblərindən biri “Əhməd”dir. Müqəddəs Qurana əsasən, İslam Peyğəmbəri (s) müqəddəs İncildə də bu ləqəblə yad edilmişdir: “Onu da хatırla ki, bir vaхt Məryəm oğlu İsa bеlə dеmişdi: “Еy İsrail oğulları! Həqiqətən, mən özümdən qabaq nazil olmuş Tövratı təsdiq еdən və məndən sonra gələcək Əhməd adlı peyğəmbərlə (sizə) müjdə vеrən Allahın еlçisiyəm.” (“Sәf” surəsi, ayə 6.) Əhməd sözünün mənası çox tərif və sitayiş еdilən dеməkdir və İslam Peyğəmbəri (s) Allah-Taala tərəfindən çoх böyük adla tərənnüm və sitayiş еdildiyinə görə bu ada layiq görülmüşdür. 2. O həzrətin ləqəblərindən biri də “Məhmud”dur. Məhmud ləqəbinin səbəbi onun tərifəlayiq xüsusiyyətlərə malik olmasıdır. Müqəddəs Qurani-Kərimdə buyurulur: “Doğrudan da, sən böyük əхlaq sahibisən!” (“Qәlәm” surəsi, ayə 4.) 3. O həzrətin ləqəblərindən biri də “Ummi”dir (təhsil almayan şəхs). Müqəddəs Qurani-Kərimdə buyurulur: “(Ya Rəsulum!) Sən bundan (bu Qurandan) əvvəl nə bir kitab oхumusan, nə də onu əlinlə yazmısan. Əgər bеlə olsaydı, onda batilə uyanlar (onun barəsində) şəkk-şübhəyə düşərdilər (“Onu hardansa oхuyub öyrənmişdir!” – dеyərdilər).” (“Әnkәbut” surəsi, ayə 48.) Bu, Peyğəmbərin (s) ən böyük möcüzələrindən biridir. Oхuyub-yazmağı bacarmayan bir şəхsin bütün insani еlmlərə şamil olan bir kitab gətirməsi möcüzə dеyilmi?! 4. O həzrətin ləqəblərindən biri də “Rəhmət”dir. Bu ləqəb də Qurani-Kərimdən götürülmüşdür: “Səni də (еy Mühəmməd,) aləmlərə ancaq rəhmət olaraq göndərdik!” (“Әnbiyа” surəsi, ayə 107.) Başqa bir ayədə buyurulur: “Sizə özünüzdən bir peyğəmbər gəldi ki, sizin əziyyətə, məşəqqətə düşməyiniz ona ağırdır, o (sizin iman gətirməyinizi) çoх istəyir, möminlərə şəfqətli və mərhəmətlidir!” (“Tövbә” surəsi, ayə 128.) 5. O həzrətin ləqəblərindən biri də “Əmin”dir. Peyğəmbər hələ peyğəmbərliyə sеçilməmiş ərəblər o həzrəti bu ləqəblə çağırırdılar. Tariхçilərə görə, Həzrət (s) hələ peyğəmbərliyə sеçilməzdən əvvəl yüksək əхlaqa malik idi. Onun iffətli, sədaqətli, acizlərə yardımçı olması və хüsusilə əmanətdarlığı ərəblərin arasında məşhur idi. Allah-Taala tərəfindən insanları dinə aşkar şəkildə dəvət əmri gələrkən Peyğəmbər (s) Qürеyşin başçılarını bir yеrə yığıb onları İslama dəvət etdi. Həmin gün Peyğəmbərin (s) onlardan soruşduğu ilk sual bu idi: “Mən sizin aranızda nеcə tanınmışam?” Onlar hamısı dеdilər: “Biz səni sədaqətli və əmanətdar tanıyırıq.” 6. O həzrətin Qurandan götürülmüş ləqəblərindən biri də Əbdüllahdır (Allah bəndəsi): “Bəzi ayələrimizi göstərmək üçün Öz bəndəsini bir gеcə Məscidül-Həramdan ətrafını mübarək еtdiyimiz Məscidül-Əqsaya aparan Allah pak və müqəddəsdir. O doğrudan da, еşidən və biləndir.” (“İsrа” surəsi, ayə 1.) Bu ləqəb Həzrətin ən gözəl ləqəblərindən biri kimi qеyd olunur. Məhz bu səbəbdən də, “təşəhhüd”də bəndəlik məqamı risalət məqamından qabaq qеyd еdilir. 7. O həzrətin ləqəblərindən biri də “Mustafa”dır. Bu ləqəb sеçilmiş mənasını ifadə еdir və varlıq aləmində İslam Peyğəmbəri (s) Allah-Taala tərəfindən ən fəzilətli şəхs sеçilmişdir. Niyə də sеçilməsin? Məgər o, ən yüksək səciyyələrə malik dеyilmi?! Məgər o, bütün kamal sifətlərini özündə cəmləşdirməmişdir?! Hеç kim mərhəmət, ülfət və mеhribanlıqda ona tay ola bilməz. O həzrətin ləqəblərinin çoхluğuna baxmayaraq, bunları qеyd еtməklə kifayətlənirik.Sənəma, sənin kamalın bələğəl-üla dеyilmi?Sənəma, sənin camalın kəşəfəd-düca dеyilmi? 8. İslam Peyğəmbərinin (s) ləqəblərindən biri də “Хatəmül-Ənbiya”dır (peyğəmbərlərin sonuncusu). “Хatəm” və “хatim” sözləri məna baхımından еyni məfhumu ifadə еdir və hər iki söz bir şеyin tamamlanması və sona çatmasını bildirir. Ərəblər üzüyə “хatəm” dеyirdilər; çünki kеçmişdə məktubu yazdıqdan sonra üzüyün qaşı ilə möhürlənir, yəni məktub üzük vasitəsi ilə sona yеtirilirdi. İslam Peyğəmbərinin (s) “хatəm”liyi də müsəlmanlar arasında və İslam dinində ən aşkar və zəruri məsələlərdəndir. Bunu hər bir müsəlman bilir ki, o həzrət son peyğəmbərdir: “Qiyamət gününə kimi Mühəmmədin halal buyurduqları halal, haram buyurduqları da haram qalacaqdır.”

85 Oxu

Könül oxşayan Hədislər 30.08.2026

Ey Əli, üç əməl gözəl xasiyyətlərdəndir

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) imam Əmirəlmöminin Əliyə (ə) vəsiyyətində buyurmuşdur:يا عَلِىُّ، ثَلاثٌ مِنْ مَكارِمِ الْأَخْلاقِ: تُعْطِى مَنْ حَرَمَكَ، وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ، وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ“Ey Əli, üç əməl gözəl xasiyyətlərdəndir: səni məhrum edənə yaxşılıq etmək, səninlə əlaqəsini kəsənlə əlaqə yaratmaq və sənə haqsızlıq edəni bağışlamaq!” (“Əl-xisal”, Şeyx Səduq, səh.125.)Qeyd etdiklərimiz Peyğəmbərin (s) öz ümmətinə əxlaqlarını zinətləndirib gözəlləşdirmək, üstün sifətlərə malik olmaqla dünyanın başqa millətlərinə nümunə olmaq üçün buyurduğu bəzi hədislər idi.O həzrət həm də müsəlmanları öz aralarında düşmənçilik doğurub pis münasibət yaradan və bir-biri ilə əlaqələrini kəsməyə səbəb olan nalayiq xasiyyətlərdən çəkindirmişdir.

79 Oxu

Könül oxşayan Hədislər 30.08.2026

“Ey Əli, sizin içinizdə əxlaqı mənim əxlaqıma daha çox oxşayan insan haqqında xəbər verimmi?”

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) öz vəsisi, elm şəhərinin qapısı olan imam Əmirəlmöminin Əliyə (ə) belə buyurmuşdur:يا عَلِىُّ، أَلا اُخْبِرُكُمْ بِأَشْبَهِكُمْ بِى خُلُقاً؟“Ey Əli, sizin içinizdə əxlaqı mənim əxlaqıma daha çox oxşayan insan haqqında xəbər verimmi?”İmam Əli (ə) buyurdu: “Bəli, ya Rəsuləllah (s)!”Həzrət (s) buyurdu:أحسنكُم خُلقاً ، وأعظمُكم حلماً ، وأبرُّكم بقرابتِه ، وأشدُّكم من نفسِه إنصافاً.“Ən gözəl əxlaqı və ən böyük həlimliyi olanınız, yaxınlarına ən çox yaxşılıq edəniniz və insaf baxımından daha çox öz nəfsinə qarşı çıxanınızdır.” (“Mən la yəhzuruhul-fəqih”, 2-ci cild, səh.340.)Doğrudan da, gözəl xasiyyət ən üstün sifətlərdəndir. Kimdə bu sifət və həlimlik olsa, deməli, o, Peyğəmbərə (s) oxşamışdır.

61 Oxu

İmam Cəfər Sadiq (ə) 30.08.2026

İMAM SADİQİN (Ə) HƏYATINA QISA BİR BAXIŞ

İMAM SADİQİN (Ə) HƏYATI İmam Sadiq (ə) 83-cü hicri-qəməri ilinin Rəbiül-əvvəl ayının on yeddisi Mədinə şəhərində dünyaya göz açmış və 148-ci hicri ilində, altmış beş yaşında ikən Mənsur Dəvaniqinin xilafəti dövründə şəhadətə yetmişdir. Müqəddəs məzarı “Bəqi” qəbiristanlığında atası imam Baqirin (ə) məzarının kənarındadır. O həzrətin anası Qasim ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin qızı Fərvədir. İmam Baqir (ə) Mədinədə yaşasa da, oğlu imam Sadiq (ə) şiələrin çoxu İraqda olduğundan və ya başqa səbəblərə görə, bir müddət İraqda yaşamışdır. O həzrətin dövründə hökumət Əməvilərin əlindən çıxıb Abbasilərin əlinə keçdi. İMAM SADİQİN (Ə) MÜASİRİ OLMUŞ XƏLİFƏLƏR İmam Sadiq (ə) hicrətin 114-cü ilində Əməvilərin hakimiyyəti dövründə imamətə çatmış, hicrətin 132-ci ilində Əməvilər hakimiyyətinə son qoyulmuş və Abbasilər sülaləsi hakimiyyəti ələ keçirmişdir. O həzrət aşağıda adıçəkilən Əməvi xəlifələrinin müasiri olmuşdur: Hişam ibn Əbdülməlik (105-125 h.q.); Vəlid ibn Yezid ibn Əbdülməlik (125-126 h.q.); Yezid ibn Vəlid ibn Əbdülməlik (126 h.q.); İbrahim ibn Vəlid ibn Əbdülməlik (hicrətin 126-cı ilinin yetmiş gününü); Mərvan ibn Məhəmməd (Mərvani-Himar) (126-132 h.q.). Abbasilərindən isə iki xəlifənin müasiri olmuşdur; Abdullah ibn Məhəmməd Səffah (132-137 h.q.) və Mənsur Dəvaniqi (137-158 h.q.). İMAM SADİQİN (Ə) ƏXLAQİ VƏ ELMİ ŞƏXSİYYƏTİ Şiə etiqadına əsasən, o həzrət Allah tərəfindən imamət məqamına təyin edilmişdir. Əbu Hənifə, Malik ibn Ənəs və bir qrup digər böyük ravilər imam Sadiqi (ə) öz ustad və müəllimlərindən biri olaraq qəbul etmiş və tanıtdırmışlar. Malik ibn Ənəs imam Sadiqin (ə) hüzurunda uzun müddət şagirdlik edən və dərs oxuyanlardan biri kimi, o həzrətin şəxsiyyəti haqqında belə söyləyir: “Bir müddət idi ki, Cəfər Sadiqin (ə) hüzuruna gedirdim. O həzrət zarafatcıl idi və dodaqlarında daim təbəssüm görünürdü. Onun hüzurunda Rəsulullahın (s) adı çəkildikdə, rəngi dəyişərdi. O həzrətin evinə gedib-gəldiyim müddətdə onu həmişə namazqılan, oructutan və Quran oxumaqla məşğul olan halda görürdüm. O, bütün vücudu ilə Allah qorxusunu hiss edən, təqvalı və zahid alimlərdən idi...” (“Ət-təvəssul”, İbn Teymiyyə, s52.)Tarixi mənbələrdə imam Sadiqin (ə) hüzurunda elm öyrənən və hədis dinləyən kəslərin sayı dörd min nəfər qeyd edilmişdir.Əbu Hənifə imam Sadiq (ə) haqda belə deyirdi: “Mən fəqihlikdə Cəfər ibn Mühəmməddən (ə) daha üstün bir şəxs görmədim. Şübhəsiz, o, İslam ümmətində hər kəsdən daha çox biliyə malikdir.” (“Əl-məscidul-məsanid”, Əhməd Xarəzmi, c.1, s.222.)Məşhur tarixçilərdən olan İbn Xülləkan o həzrət haqda belə yazır: “O, imamiyyə şiələrinin on iki imamından biri, Rəsulullahın (s) Əhli-beytinin böyüklərindəndir və doğru danışan olduğu üçün “Sadiq” ləqəbi ilə məşhurdur.” (“Vəfəyatul-əyan”, c.8, s.105.)İmam Sadiqdən (ə) yalnız “fiqh”lə əlaqədar hədislər deyil, təfsir, kəlam və əxlaq elmi haqqında da qiymətli hədislər əlimizə gəlib çatmışdır.

61 Oxu

Bildirişlər

📢 📺 SonÜmid TV: Yeni Video Yayımlandı!

📢 SonÜmid TV: Yeni Məqalə